تورلەت, تويدىڭ تورەسى!

بۇگىنگى تاڭدا ءبىز قولعا تي­گەن مۇمكىندىكتەردى دۇ­رىس پايدالانىپ, ۇلتتىق قۇندىلىق­تارىمىزدى تۇگەندەۋىمىز, ولار­دى بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن ساق­تاپ, جاڭا مازمۇنمەن بايىتا ءتۇسۋىمىز, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاقى كودىمىزدى نىعايتا بەرۋىمىز كەرەك. اسىرەسە جاس­تاردىڭ ناۋرىز مەرەكەسى سياقتى ۇلى تويدىڭ شىعۋ تاريحىن, ۇلت ومىرىندەگى ماڭىزىن بىلگەندەرى ءجون. ءسوز جوق, « ۇلى دالا حال­قى ءۇشىن ۋاقىت ساناۋىنىڭ با­سى, العاشقى كۇننىڭ جارا­لىپ, تۇڭعىش ارايدىڭ تارا­لىپ, تابيعات تۇلەپ, كۇللى عا­لام ومىرگە كەلگەن اسىل مەزەت – ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» (ق.كو­شەرباەۆ). ءوز زامانىندا الاش­تىڭ ارىستارى دا وسى ويدى دىتتەگەن. دانىشپان اباي «ول كۇندە ناۋرىز دەگەن ءبىر جاز­عىتۇرىم مەيرامى بولىپ, ناۋرىزناما قىلامىز دەپ توي-تاماشا قىلادى ەكەن» دەپ, بۇل مەرەكەنىڭ تامىرى تەرەڭدە جات­قانىن ايتسا, قازاقتىڭ ءبىر­تۋار ۇلى بەيىمبەت مايلين:

قازان تولى سارى ۋىز

داستارقاندا ءدانىمىز,

جايدارلىمىز ءبارىمىز

كوجەسى كوپ, قىرى كوپ

قانداي جاقسى ناۋرىز! –

دەپ جىرلاعان. الاشتىڭ ارداق­تىسى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ: «ناۋرىزدى قازاقتان باسقا كۇن­­شىعىس جۇرتتارىنىڭ كو­بى, ماسەلەن ءۇندىستان, يران, اۋعان, بۇحارا, كاۆكاز, تۇر­كىس­­تاندىقتار دا مەيرام ەتەدى. بىراق بۇلاردىڭ ءبارىن سالىس­تىرعاندا ناۋرىزدى ءبىزدىڭ قازاقتىڭ مەيرامى ەتۋى ايرىقشا سىيىمدى, ارتىقشا دالەلدى. نەگە دەسەڭىز, ناۋرىزدىڭ ەسكىشە 9-ىندا, جاڭاشا 22-سىندە كۇن مەن ءتۇن تەڭەلەدى, قىس ءوتىپ, جاز جەتىپ, شارۋا كەنەلەدى. قىس بويى اق كەبىنىن جامىلىپ, ءولىم توسەگىندە جاتقان تابيعاتتىڭ جاندى, جانسىزدىڭ ءتىرىلۋى, كىم­نىڭ بولسا دا كوڭىلىنە شاتتىق بەرە­تىنى انىق بولسا, تىرشىلىك جا­­عىنان قىستىڭ وتۋى­نە, جازدىڭ جەتۋى­نە قازاقتان ارتىق تىلەكتەس, قازاقتان ارتىق قۋاناتىن ەل جوق دەۋگە سيادى» دەپ تولعانۋىنىڭ استارىندا دا كوپ سىر جاتقانى انىق. راسىندا دا, قازاق ءۇشىن جۋان­نىڭ جىڭىشكەرىپ, جىڭىش­كەنىڭ ۇزى­لەر شاعىنان امان-ەسەن ءوتۋ ۇلكەن قۋانىش ەدى. «اۋرۋ­لار ساۋىعامىن دەپ, اشتار تويىنامىز دەپ, جالاڭاشتار كيىم­سىز دە كۇن كورەمىز دەگەندەي, جۇرتتىڭ بارىندە ءۇمىت, ار­كىمدە جىلى شىراي سەزىلە باس­تاپ, ء«بارىمىز دە تابيعاتتىڭ بەرگەنىنە ورتاقپىز» دەگەندەي, ساعى­نىشتى كورىسۋلەرى, جالىندى قۇشاقتاسۋلارىمەن جاڭا جىلدى قارسى الاتىن» ء(سابيت دونەنتاەۆ).

وكىنىشكە قاراي كۇتپەگەن جەردەن وسى قۋانىش ساپ تىيىل­دى. كەڭەس وكىمەتى 1926 جى­لى اتالمىش مەرەكەنى يسلام ءدىنى تۋدىرعان «كەرتارتپا راسىم­دەر» قاتارىنا جاتقىزىپ, رەسمي تويلاۋعا تىيىم سالدى. يس­لام ءدىنى بۇل ولكەگە سەگىزىنشى عاسىر­دان ەنە باستاعانىن, ال ناۋرىز قازاق دالاسىندا ودان بۇرىن تويلانعانىن ەسكەرسەك, بۇل قي­سىنسىز, قياناتتى شەشىم ەدى. قازاقتىڭ اقيىق اقىنى ماعجان جۇماباەۆتىڭ ويى دا وسىعان سايا­دى. «قازاقتىڭ ناۋرىزى – ءدىن مەيرامى ەمەس, تۇرمىس مەيرامى, شارۋاشىلىق مەيرامى. بۇل مەيرامدى دۇرىستاپ وتكىزۋ كەرەك. بۇل مەيرامدى تۇرمىسپەن, عىلىممەن بايلانىستىرىپ, قوعامعا پايدالى يگى ءىس جاسايتىن, اۋىل ادامدارىن تاپ-جىگىمەن ۇيىمداستىراتىن مەيرام ەتۋ كەرەك», دەپ جازدى ول.

مەملەكەتتىك حاتشى ءوزىنىڭ ما­قالاسىندا بەس مىڭ جىلدان بەرى ۇلى دالا توسىندە ىزگىلىكتىڭ شۇعىلاسىن شاشىپ, تابيعاتپەن ۇندەسە مەرەكەلەنىپ كەلە جات­قان ناۋرىز مەيرامى تۋرالى ورامدى وي-تولعانىستارىن ور­تاعا سالا وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى تو­قاەۆ­تىڭ: ء«بارىمىزدى قۋا­نىش پەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمى­نە بولەيتىن بۇل مەرەكە – بەيبىت­شىلىك پەن جاقسىلىقتىڭ نىشانى. ونىڭ فيلوسوفيالىق ءمانى زور جانە بۇكىلالەمدىك مادەني سيپاتى بار. كونە زاماننان باستاۋ الاتىن وسىناۋ مەيرام جاڭارۋ مەن جاڭا ءومىردىڭ باستالۋ ءساتىن سيپاتتايدى. ناۋرىز – رۋحاني باي مۇرامىزدىڭ, بىرەگەي ۇلتتىق كو­دىمىز بەن ۇزدىكسىز ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ جارقىن سيمۆولى. بۇل مەرەكە ومىرىمىزگە جاسامپازدىق پەن دامۋدىڭ جاڭا لەبىن اكەلەدى. بۇگىندە ناۋرىز – ورتاق شا­ڭىراعىمىز قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنداعى دوستىقتى, ءوزارا قۇرمەت پەن كەلىسىمدى نى­عايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن شىن مانىندەگى جالپىحالىقتىق مەي­­رام. ونىڭ ماڭ­گىلىك ءمانى – ەڭ جوعارى قۇن­دىلىعىمىز بەن ورتاق باي­لىعىمىزدى – حالىقتىڭ ىن­تىماعىن بەكەمدەۋ» دەگەن ءاز مەرەكە تۋرالى پىكىرىن دە كەلتىرەدى.

ارايلى كۇننىڭ شۋاعى توگى­لىپ, تابيعات تۇلەگەن ءاز ناۋ­رىز قىزىلجار ءوڭى­رىن مەكەندەيتىن بارلىق ەتنوس­تىڭ دا ورتاق قۋا­نى­شىنا, سۇيىكتى مەرەكەسىنە اينالىپ وتىر. بۇل كۇنى ەلىمىزدىڭ بار­لىق ەلدى مەكەنىندەگى سياق­تى, كونە قىزىلجاردىڭ كو­شەلەرىنە حالىق سىيماي كەتەدى, ۇلكەن بولسىن, كىشى بولسىن, كوشەگە شىعىپ, كوڭىلدى ويىن-ساۋىقتارعا قاتىسادى. مەرەكە باعدارلاماسى شەڭ­بەرىندە ءتۇرلى سايىس ۇيىم­داستىرىلىپ, ارنايى قۇ­رىلعان ساحنالاردان ءان مەن جىر توگىلەدى. ورتالىق الاڭدا تەاترلاندىرىلعان قو­يى­لىم كورسەتىلەدى. كيىز ۇي­لەر­ بوي تۇزەپ, قازان كوتەرى­لە­دى, داستارقان قازاقتىڭ قۇرت, با­ۋىر­ساق, اق ىرىمشىك, قىزىل ىرىمشىك, سارىمايى, ۋىز سىندى ءداستۇرلى تاعامدارىمەن جايناپ, ناۋرىزكوجە دايىندالادى.

اتاپ وتەتىن ءبىر جايت, سوڭعى جىلدارى ناۋرىزدىڭ اجارى دا, مازمۇنى دا وزگەردى. بۇرىن مەرەكەلىك شارالار تەك ورتالىق الاڭداردا ۇيىمداستىرىلسا, ءوڭىر تىزگىنىن قۇمار اقساقالوۆ قولىنا العاننان بەرى كوپقا­باتتى ۇيلەردىڭ اۋلالارى­نا دا كيىز ۇيلەر تىگىلىپ, داس­تار­­قان جايىلاتىن بولدى. ۇيىم­داس­تىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل ناۋرىزدىڭ جالپىحالىقتىق سيپاتىن قامتاماسىز ەتەدى.

سوناۋ 80-ءشى جىلداردىڭ سو­ڭىندا سولتۇستىكتە اق قار, كوك مۇزدىڭ ۇستىندە تۇتانعان الاۋداي – ءاز ناۋرىزدىڭ قايتا ورالعان كەزى ۇمىتىلا قويعان جوق. سودان بەرى ناۋرىزدى جىل باسى رەتىندە تويلاپ كەلگەن قىزىلجارلىقتار وتكەن جىلى تۇڭعىش رەت «كورىسۋ» مەرەكەسىنە بايلانىستى دا كوپتەگەن شارالار ۇيىمداستىردى. ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندە ساقتالىپ قالعان ءداستۇر جايلى ەستىگەنىمىز بولماسا, اسا تەرەڭ بىلمەۋشى ەدىك. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ناق وسى كۇنى «جاسىڭ قۇتتى بولسىن!», «جاسىڭا جاس قوسىلىپ, عۇمىرىڭ ۇزاق بولعاي!» دەپ تىلەك ايتۋدىڭ, بۇرىنعى وكپە-رەنىشتى كەشىرىپ, ارازدىقتى ۇمى­تۋدىڭ, جاسى ۇلكەندەرگە ىزەت كور­سەتىپ, ءىلتيپات ءبىلدىرۋدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟!

بيىل سولتۇستىكتە دە ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاۋ ەرتە باستالاتىن سياقتى. دەمەك, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ نەبىر ءىنجۋ-مارجان جاۋھارلارىن قايتا جاڭعىرتۋعا جول اشقان ناۋرىزدىڭ وڭىرلەردىڭ اراسىن جا­قىنداتۋعا, ۇلتتىڭ تۇتاس­تىعىنا قىزمەت ەتىپ وتىرعانى قۋانتادى.

بىزگە اسا قىمبات, قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ بويىنا ىزگىلىك, ادامگەرشىلىك سياقتى بەكزات قاسيەتتەردى دارىتاتىن, دامىتاتىن, ۇلىقتايتىن تويدىڭ تورەسى ەسىك قاعىپ تۇر.

ولاي بولسا, تورلەت, ءاز ناۋرىز دەيمىز.

جاراسباي سۇلەيمەنوۆ,

جازۋشى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى