سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءۋاليحانوۆ اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ شەشىمىمەن اۋدان ورتالىعىنىڭ ءبىر كوشەسىنە ەلىنە ەلەۋلى, حالقىنا قالاۋلى بولعان, ۇستازدىق قىزمەت جولىندا بار-پارمەنىمەن قىزمەت ەتكەن نۇرماق ءجۇنىستىڭ ەسىمى بەرىلدى.
سولتۇسىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەجەلگى ءبىر پۇشپاعى – قىزىلتۋ اۋدانى, 1928 جىلدىڭ 17 قاڭتارىندا قۇرىلدى. بۇرىنعى كىشكەنەكول, شۇمەكتىكول, بوقباسار سەكىلدى شاعىن-شاعىن كولشىكتەردىڭ باسىندا ءمولدىر سۋىن شوپىلداتىپ, سۋ استىندا اسىر سالعان بالىعىن قولمەن اۋلاپ, انا-اپالارىمىز باسىندا كىر شايقاپ, الاشا جۋعانىن كورگەن, بۇگىندە جەتپىس قايداسىڭ دەپ توبەسىنە كوتەرىلىپ بارا جاتقان بىزدەردىڭ قاسيەتتى مەكەنىمىز سودان بەرى نەبىر وزگەرىستەردى باستان وتكەردى. بۇگىندە اۋدان اتاۋى شوقان ءۋاليحانوۆ بولىپ وزگەرگەن. سولتۇستىك جانە سولتۇستىك شىعىسىندا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ومبى وبلىسىمەن, شىعىسىندا پاۆلودار, باتىسىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اقجار, وڭتۇستىك شىعىسىندا اقمولا وبلىسىنىڭ ەڭبەكشىلدەر اۋدانىمەن شەكتەسىپ جاتىر. كولىكتەگىلەر توتەلەي دالا جولىمەن ءبىر جارىم-ەكى ساعاتتا بۋرابايدىڭ تۋرا توبەسىنەن شىعادى. جالپى بۇل ماقالا ارقىلى ايتپاعىمىز, وسىنداي اۋدانداردىڭ نەگىزىن قالاپ, جوقتان بار جاساپ, بۇگىنگى الەۋەتى زور ەل قاتارىنا قوسۋدا وزىندىك ءىزى مەن قولتاڭباسى قالعان اعا ۇرپاقتىڭ ەڭبەگىن جاستار ساناسىندا جاڭعىرتۋ. ەل دە, قالىڭ قارا حالقى دا نەبىر ناۋبەتتى باستان وتكەردى. ءىرى بايلار تاركىلەنىپ, مالى تارتىپ الىندى. كەدەي-كەپشىككە تيگەن مال-م ۇلىكتى جاقسىلىق نىشانى دەپ قابىلدادى. الايدا, اپەرباقان ساياساتتىڭ زاردابىنان اسىرا سىلتەۋشىلىك ورىن الىپ, ءبىرازى «حالىق جاۋى» اتانىپ جەر اۋدارىلدى.
ودان بەرىدە شارۋاشىلىقتى كۇيرەتە قيراتقان ز ۇلىم سوعىس زاردابىن قالپىنا كەلتىرىپ ۇلگەرمەي جاتىپ, اۋىل-توبەنىڭ قارابارقىن توپىراعىنا شىنجىر تاباندى تراكتورمەن تۇرەن تارتىلىپ تىڭ يگەرۋ باستالدى. وسىلاي اۋدان حالقى جانتالاسا تىرمىسىپ ءبىر ناۋقاننان بىرىنە كوشىپ, سوڭعى ونجىلدىقتاردا عانا مامىراجاي تىرشىلىك كەشۋدە.
مىنە, سول اۋداننىڭ العاشقى قازىعىن قاعىپ, جۇزدەگەن تۇڭعىشتاردىڭ قاتارىنداعى ەرەن ەڭبەكتىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندەردىڭ ءبىرى, بۇگىندە ەلىمەن قايتا قاۋىشىپ وتىرعان – نۇرماق ءجۇنىس.
ۇستاز بولۋ – جۇرەكتىڭ باتىرلىعى. ۇستاز ەڭبەگىن جىل مەزگىلىنىڭ تابيعاتتاعى ەرەكشەلەگىمەن ۇقساتۋعا بولادى. مۇعالىم, كوكتەمدەگى تىرشىلىك سەكىلدى, شاكىرتىنە – جاس تال تامىرىنا ءنار بەرىپ, قۋاتتاندىرىپ, ونى ءبىلىم جولىنا جەتەكتەيدى. ءبىلىم بەرۋ ىسىندە ۇستاز قىستىڭ ىزعارىنا, نەبىر بوراندارعا توتەپ بەرىپ, جازدىڭ شىلىڭگىر ىستىقتارىنا كۇيەدى. بىراق كۇز مەزگىلى كەلگەندە ەككەن ەگىننەن جەمىسىن تاتىپ, قىرمانى التىن دانگە تولعانداي, ارمانى ورىندالىپ, توبەسى كوككە جەتىپ, بالاشا قۋانادى. ماقالانىڭ باستى كەيىپكەرىنىڭ وتكەن جولىن سارالاي وتىرىپ, وسىلايشا وي تولعايمىز.
شىن مانىندە, ۇستازدىق قىزمەتىنە ادالدىعىن نۇرماق ءجۇنىس بىلىمىمەن عانا ەمەس, جانكەشتى ەرەن تىرلىگىمەن دە دالەلدەدى. ول قاتارداعى ۇستاز عانا ەمەس, باسشى رەتىندە شالعايداعى قىزىلتۋدىڭ ەن تۇبىندە جاتقان كەزىندەگى قازاقى شاپاي, قايرات, جاسقايرات سەكىلدى ەلدى مەكەندەردەگى قاي مەكتەپتىڭ دە ءار كىرپىشى مەن تاسىن ارقالاپ تاسىپ, ءوز قولىمەن قالاعان جان.
جاقسى ۇستازعا ەكى عانا نارسە كەرەك, ونىڭ ءبىرى – تەرەڭ ءبىلىم بولسا, ەكىنشىسى – ۇلكەن جۇرەك. وسىنىڭ ەكەۋى دە باعامداي بىلسەك, نۇرماق ءجۇنىستىڭ بويىنان تابىلدى.
قىزىلتۋ توڭىرەگىندەگى ۇستازداردىڭ ۇستازى اتانعان نۇرماقتىڭ اتاجۇرتى دا, ناعاشىلارى دا ەل بيلىگىنە قاتىسقان, بارىن بولىسكەن ءادىل باي بولعان. اتاجۇرتى اتباسار اۋدانىنىڭ قاراتومار, ساتپەك اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى بەرتىنگە دەيىن, ونىڭ اتاسى قازعان قۇدىعىن, جايقالىپ جاتقان جايلاۋىن ءجۇنىس اتانىڭ قونىسى دەپ كەلدى. نۇرماق اكەسىنەن نەبارى ون التى جاسىندا ايىرىلىپ ەرتە ەسەيەدى.
جاسىنان زەرەك ول سۇرقيا زاماندا ورىس پاتشاسىنىڭ جارلىعىمەن اتباساردا ورىن العان جاس بالالاردى قارا جۇمىسقا جەگۋگە اسكەرگە الماق بولعاندارمەن الىسىپ, تاياق تا جەدى. نۇرماق ءجۇنىس ۇلى 1898 جىلى اتباسار توڭىرەگىندەگى 16-شى (قاراتومار) اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اتباسار رەۆكومى سابىر ءشارىپوۆتىڭ باستاۋىمەن ساۋاتسىزدىقتى جويۋعا ارالاستى. اتباسارداعى وقىتۋشىلار كۋرسىن, ودان سوڭ قىزىلجار پەدۋچيليششەسىن, تاعى دا كوكشەتاۋداعى پەدتەحنيكۋم جانىنداعى كادرلار ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ كۋرسىن ءتامامدايدى.
1921 جىلدان ەڭبەك جولىن باستاعان نۇرماق ءجۇنىس وسى قىزىلتۋ اۋدانىندا, ونىڭ ورتالىعى قۋلىكولدە ورتا مەكتەپكە ديرەكتور بولعان. ول كىشكەنەكول ورتا مەكتەبىن حالىق مەكتەبى دارەجەسىنە كوتەردى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ۇستاز, مەكتەپ ديرەكتورى, اۋداندىق وقۋ اعارتۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان. اتاپ ايتساق, 1933 جىلى كىشكەنەكول ورتا مەكتەبىندە مۇعالىم, 1939-1942 جىلدارى جاسقايرات اۋىلدىق مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى, 1942-1948 جىلدارى قىزىلتۋ اۋداندىق وقۋ ءبولىمىن باسقارادى. ال 1948-1952 جىلدارى شاپايداعى پاپانين, 1952-1955 جىلدارى مالەنكوۆ, ۇيالى اۋىلدىق مەكتەپتەرىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارعان. ءبىلىم وشاعى جوق كىشكەنتاي اۋىلداردىڭ بارىندە تىكەلەي ارالاسۋىمەن مەكتەپتەردى اشىپ وتىرۋى, اڭىز ىسپەتتەس. وسى ايماققا ەسىمى كەڭىنەن تانىمال رەسپۋبليكاعا ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىم سابىر مالىكوۆ نۇرماق ءجۇنىستىڭ سۇيەنىشى, تىرەگى بولا ءبىلدى.
تاجىريبەلى, ىسكەر مامان رەتىندە ونى ءبىلىم الماق تۇگىلى, تىزە بۇگىپ جايعاساتىن ورنى دا جوق, ات تۇياعى باسا بەرمەيتىن شالعايداعى اۋىلدارعا ءجيى اۋىستىرىپ وتىردى. ول كەزدە دۇنيەنىڭ ءبارى قات, ءار سوم تۇگىلى تيىن ءۇشىن قاتاڭ سۇرانىس بار, «بىلاي تارتساڭ, اربا سىنادى, بىلاي تارتساڭ, وگىز ولەدى» دەيتىننىڭ زامانىندا ەڭبەك ەتۋ وڭاي بولمادى. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن وسى ورايدا, نۇرماق ءجۇنىستىڭ استانادا تۇرىپ جاتقان قىزى روزا نۇرماققىزىنىڭ اكەسىمەن قاتارلاسا ەلگە قىزمەت ەتكەن قايراتكەر اناسى ماعريپا مۇحامبەتالىقىزى رۋحىنا باعىشتاعان «سونبەيدى جاققان شىراعىڭ» اتتى كىتابىنان ءۇزىندى كەلتىرەلىك.
«...1948 جىلى اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ۇيعارىمىمەن اكەمىز نۇرماقتى ءۇشىنشى اۋىل شاپايداعى پاپانين مەكتەبىنە ديرەكتور ەتىپ جىبەردى. مەكتەپ جوق. ونى سالۋ ءۇشىن جاز بويى قۇرىلىس ماتەريالدارىن سىرتتان ءوزى باسى-قاسىندا ءجۇرىپ تاسۋمەن بولدى. ءنار تاتپاي اش قۇرساق جۇرسە دە بار ويى مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىن تەزىرەك اياقتاۋ. سوڭىنان كوپ ۇزاماي وتباسىمىز سىلەتى وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى قورا-قوپسىسى جاپسارلاس ەكى بولمەلى ۇيگە كوشىپ كەلدى. تاڭ قىلاڭداعاننان تۇرىپ كەتەتىن اكەنى كورمەيمىز.
نە كەرەك, كۇندىز-ءتۇنى ساز بالشىقتى بەلشەسىنەن كەشىپ, ارقانىڭ سۋىق جەلىنىڭ وتىنە, جاڭبىرلاتقان كوكتەمنىڭ وڭمەننەن وتەتىن ىزعارىنا بوي بەرمەي ەتكەن ەڭبەگى زايا كەتپەي, ءبىر قاباتتى مەكتەپ سول جىلى جاڭا وقۋ جىلىنا دايىن بولدى. قاربالاس ىستەگى اكەم نۇرماق تاعى دا كوكشەتاۋدىڭ بۇلاندىسىنان جەتىسپەي قالعان قوسىمشا زاتتاردى اكەلۋگە كەتكەن...
بىردە دالادان جۇگىرە كىرگەن مەكتەپ كىلتشىسى قۇرمان انام ماعريپاعا بىردەڭە دەپ سىبىرلاعانى سول ەدى, ول كوزى شاراسىنان شىعا تەز كيىنە باستادى. كەيىن بىلدىك, ارعى جاعاعا تۇندەلەتىپ جەتكەن جۇرگىزۋشى تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, تۋرا وزەننىڭ ورتاسىمەن وتەم دەگەندە مۇز ويىلىپ, كولىك سۋعا باتىپ كەتە جازداعان. كەيىن قۇتقارۋشى قۇرداستارى, «نۇرەكەڭنىڭ اجالى الىس ەكەن» دەپ ازىلدەسەتىن.
ودان كەيىن دە ۇيالىداعى مالەنكوۆ, جاسقايراتتاعى مەكتەپتەردەگىدەي بەينەتتى شارۋا كۇتىپ تۇردى.
وسىلايشا اكەم نۇرماق جازعىتۇرىم باستالىسىمەن مەكتەپ سالۋ «اۋەنىمەن» اياق-قولى جەرگە تيمەي اۋداندىق قارجى, وقۋ بولىمدەرىنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ, اشپاعان ەسىگى قالمادى عوي دەپ ويلايمىن. ۇيدەن گورى تۇزدە ءجيى تۇنەيتىن. بۇلاندى, ىرگەلەس ومبىدان قارادۇلەي سۋىق, قار ارالاس جاڭبىر استىندا قالاتىنىنا قاراماستان قۇرىلىس زاتتارىن جەتكىزەتىن اكەم ەسىكتەن كىرگەندە ءۇستى-باسى مالمانداي سۋ, ءتىسى-تىسىنە تيمەي دىرىلدەپ-قالشىلداپ كەلەتىن. بالا بولسام دا قاتتى جانىم اشىپ ايايتىن ەدىم. سول كورىنىستەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوز الدىمدا.
سوعىستىڭ الدىندا دا, سونداي قيىندىقپەن اۋداننىڭ قوندىباي كولحوزىندا مەكتەپ-ينتەرنات سالعىزعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيتىن بولار.
مۇعالىم قاشان دا ساياساتتىڭ جاۋىنگەرى عوي. دۇركىرەپ ساردالاعا تۇرەن تۇسكەندە جان-جاقتان جەتكەن سان الۋان ۇلت وكىلدەرىن دىمى جوق ۇيالى اۋىلىندا جايعاستىرىپ, اس-سۋىن قامداۋ دا سول كەزدەگى پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى نۇرماق جۇنىسكە جۇكتەلدى.
كوپ ۇزاماي جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ زەينەتىنەن گورى بەينەتى مول بولعان اكەمنىڭ ناۋقاسى مەڭدەپ, ءبىرجولاتا توسەك تارتىپ جاتىپ قالدى.
تالاي جىلعى توگىلگەن تەر, جانىن جەپ جاساعان ءىس, جۇيكەنى جۇقارتار, شىرماۋىقشا شىرمالعان نەبىر جاعدايلار قويسىن با. اقىرى كوپ ۇزاماي اياۋلى اكەمىزدەن ايىرىلدىق. مىڭداعان شاكىرتتەرىنىڭ العىسىن ارقالاعان اكە, الىستاپ ۇزاي بەردى...».
ءوز زامانىندا نۇرماقتىڭ ءۇيى ونەر ورداسى بولدى. قىزىلتۋلىق ونەر ساڭلاقتارى ءان-جىرلارىمەن قوسا, «ەدىگە باتىر», «قىز جىبەك», «ارقالىق باتىر», «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» سەكىلدى ساحنالىق قويىلىمداردى نازارعا ۇسىنىپ, حالىقتى رۋحاني سۋسىنداتتى.
نۇرماق ءجۇنىستىڭ ءوزى دە, زايىبى ماعريپا مۇحامبەتالىقىزى دا كەرەمەت ءانشى, نەبىر ۇلتتىق ساز اسپاپتاردىڭ قۇلاعىندا ويناعان. سوعىستىڭ الدىندا ماعريپا انا قىزىلجار جانە الماتىدا وتكەن ءان بايقاۋىندا الدىڭعى جۇلدەنىڭ ءبىرىن جەڭىپ الىپ, ەلگە سول كەزدەرى كوپتىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن پاتەفوندى ساز تاباقشالارىمەن قوسا قۇشاقتاپ ورالادى. تاعى بىردە الماتىدا وتكەن قازاقستاننىڭ ەكىنشى سەزىنە دەلەگات بولىپ قاتىسىپ, قازاقتىڭ جىر الىبى ابىز اقىن جامبىل جاباەۆتىڭ باتاسىن الدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا بەل شەشپەي ەل ارالاپ, مايدان تىلىنا ازىق-ت ۇلىك جونەلتىپ, اراسىندا ءان ايتىپ قامكوڭىل جانداردىڭ رۋحىن كوتەرىپ وتىردى. «ماعريپانىڭ ورىنداۋىنداعى «اقبوپە», «سۇرجەكەي», «قاناتتالدى», «اققۇم» انىمەن اسەرلەنگەن قاۋىم دۋىلداسىپ تاراساتىن» دەپ ەسكە الادى ونىمەن قاتارلاس قىزمەت اتقارعان مەنىڭ انام باتيقا تۇرسىنعوجينا (وماروۆا).
ماعريپا انا ءارى ۇستاز, ءارى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى قىزمەتتەرىن دە اتقاردى. ەڭ باستىسى, ماعريپا انا ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي ومىرگە اكەلگەن بەس پەرزەنت ەسىمى بۇگىندە ەلگە ەرەكشە تانىس دەر ەدىك. ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىرعان اكە مەن انانىڭ جولىن قۋعان تۇڭعىش قىزى, ۇستاز زەكەننىڭ ءومىرى ۇزاق بولماعانىمەن زايىبى قۇرمەتتى ەل ازاماتى مۇسا يمانباەۆپەن تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇردى.
تاعى ءبىر ۇلى, ماماندىعى ەنەرگەتيك ابىلايحانى تالدىقورعان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ەتىپ جۇرگەندە قايتىس بولدى.
ساكەنى – ساكەن سەرى ءجۇنىسوۆ قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, قر مەملەكەتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى, ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, دراماتۋرگ. ساكەن سەرى الەمى – ءبىزدى بيىك ويلارعا جەتەلەيتىن سۋرەتكەردىڭ ۇلت بيىگىنە كوتەرىلگەن الەم. جەرلەستەرىنىڭ قۇرمەتىمەن وسى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىداعى قىزىلتۋ, بۇگىنگى ءۋاليحانوۆ اۋدانىنداعى مادەنيەت سارايى قازىردە ساكەن سەرى اتىندا تۇر.
ال ورال نۇرماق ۇلى ءجۇنىسوۆ بەلگىلى كينورەجيسسەر. بۇگىندە الماتىدا تۇرادى. 40-تان استام فيلمدەردىڭ اۆتورى, ونىڭ كوبى حالىقتىڭ ەتنوگرافيالىق سالت-داستۇرىنە ارنالعان.
روزا نۇرماققىزى ءجۇنىس استانا قالاسىندا تۇرادى. اعاسى ءوزىن ەركەلەتە, «ساكەن سەرىنىڭ روزتايى» دەگەن اتىنا ساي, ونىڭ مۇرالارىن جيناقتاپ, ساقتاپ, بارىنشا ناسيحاتتاۋشىسى بولا ءبىلدى. روزا ءجۇنىستىڭ دە نەگىزگى ماماندىعى ۇستاز. جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
مىنە, «نۇرماق ءجۇنىس كىم بولعان؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ وسى. ۇستازدىڭ ەڭبەگى جاندى, وتى وشكەن جوق, ۇرپاعى ءوربىدى, ەلى بولسا ەر ەسىمىن جاڭعىرتتى. عاسىرلار بويى ءوزىنىڭ كىندىگىنەن تاراعان بالا, نەمەرە, شوبەرە, نەمەنە... وعان قوسا مىڭداعان شاكىرتىنىڭ دۇرسىلدەگەن جۇرەگىنىڭ تۇكپىرىنەن ونىڭ ەسىمى ماڭگى وشپەك ەمەس.
مايرا شوكەن,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى