اۋرۋدىڭ جاقسىسى جوق. الايدا ادام تانىنە جابىساتىن كۇللى دەرتتىڭ ىشىندە ءبىز ەرەكشە بولە-جارىپ, قورقا قارايتىن ءبىر قاۋىپتى اۋرۋ بار. ول – وبىر. ەل بۇل اۋرۋدىڭ اتىن دا اتامايدى, «جامان اۋرۋ» دەپ سىبىرلاپ قانا ايتادى. قوستاناي وبلىسى وبىر دەرتى ەڭ كوپ تاراعان ءوڭىردىڭ ءبىرى. رەسپۋبليكا بويىنشا ءۇشىنشى ورىندا تۇر.
وكىنىشكە قاراي, قاۋىپتى دەرتكە ۇشىراعان ناۋقاستار دەر كەزىندە ەم الۋدىڭ ورنىنا, ءتۇرلى بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى شيكىلىكتەردىڭ قۇربانىنا اينالىپ, جۇيكەسىن توزدىرىپ جاتادى. ءتىپتى جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, ءۇمىت ارقالاپ الدىنا ارەڭ جەتكەن ناۋقاستان پارا دامەتىپ, زاڭسىز ەمپۇل بەرۋگە يتەرمەلەيتىن جاعدايلار دا جوق ەمەس. ەل ىشىندە اراگىدىك دارىگەرگە دەگەن وكپە-رەنىش ايتىلىپ قالاتىنى دا وسىدان. ماسەلەن, وبلىستا ونكولوگيالىق ديسپانسەرگە بارىپ, دارىگەردىڭ قابىلداۋىنا كىرۋ, قارالىپ ءارى قاراي اۋرۋحاناعا جاتىپ ەم الۋ نەمەسە تەگىن ءدارى-دارمەككە ۋاقىتىندا قول جەتكىزۋ ۇلكەن پروبلەماعا اينالىپ وتىر. بۇل ماسەلە قوستانايدا وتكەن اشىق جيىندا كوپشىلىك تالقىسىنا ءتۇستى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا قوردالانىپ قالعان وزگە دە تۇيتكىلدى ماسەلەلەر ءسوز بولعان باسقوسۋعا مۇددەلى سالا باسشىلارى, وبلىستاعى ارنايى مونيتورينگ توپتىڭ مۇشەلەرى, «قوستاناي – ادالدىق الاڭى» جوبالىق كەڭسەسىنىڭ مەنەدجەرلەرى, وڭىردەگى مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ باس دارىگەرلەرى, ونكولوگيالىق ديسپانسەردە تىركەۋدە تۇرعان ناۋقاستار بار – بارلىعى 60 شاقتى ادام قاتىستى.
3 جىلدا 16 قىلمىس...
جيىندى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگىنىڭ وبلىستىق دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى قۋانىش بەكتاسوۆ اشىپ, كوپشىلىككە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى تۇرمىستىق كوررۋپتسيانى جويۋ جانە ازاماتتارعا لايىقتى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان يگى شارالار جايىندا بايان ەتتى. دەپارتامەنت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, 2017-2020 جىلدار ارالىعىندا بىرەۋدىڭ مۇلكىن زاڭسىز يەلەنۋ, جەمقورلىق, قىزمەتتىك لاۋازىمىن اسىرا پايدالانۋ دەرەكتەرى بويىنشا 16 دارىگەردىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. بۇگىندە 3 ملن تەڭگەدەن استام قازىنا قارجىسىن قولدى ەتكەن ارقالىق قالاسىنداعى مامانداندىرىلعان سابيلەر ءۇيىنىڭ باس دارىگەرىنە قاتىستى سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ ءجۇرىپ جاتىر. باس دارىگەر 2019 جىلى توعىز اي بويى جەتىم بالالارعا ارنالعان ازىق-ت ۇلىك جانە باسقا دا ماتەريالدىق تاۋارلاردى زاڭسىز يەمدەنىپ وتىرعان.
لاۋازىمىن اسىرا پايدالانىپ, پارا الىپ تۇتىلعان اق حالاتتىلار دا از ەمەس. ماسەلەن, بىلتىر وبلىستىق ونكولوگيالىق ديسپانسەردىڭ باس دارىگەرى مەن ونىڭ ورىنباسارى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرسىن ۇتىپ العان جەكە كاسىپورىن ديرەكتورىنان پارا العان. ولار مەديتسينالىق رەاگەنتتەر مەن رەاكتيۆتەردى ديسپانسەرگە كەدەرگىسىز وتكىزىپ, وعان ۋاقىتىندا اقشا تولەۋ ءۇشىن كاسىپكەردەن 4 ملن 400 تەڭگە تالاپ ەتكەن. پارا الىپ جاتقان جەرىندە ۇستالعان دارىگەرلەردىڭ ءبىرى 4 جىلعا, ەكىنشىسى 3 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى.
قوعامدىق باقىلاۋ ناتيجەسى كوڭىل قۋانتپايدى
سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ جۇمىسىن باقىلايتىن قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ بەلسەندىلىگى ارتىپ كەلەدى. اتالعان جيىندا «حالىق» رەسپۋبليكالىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى الدان مەنكەەۆ جاساعان بايانداما وسىنىڭ ايقىن دالەلى. قوعام بەلسەندىسى ونكولوگيالىق ديسپانسەر توڭىرەگىندەگى جەمقورلىق تاۋەكەلىنە قاتىستى الەۋمەتتىك ساۋالداما جۇرگىزىپ, ءبىراز ماسەلەنى زەردەلەپتى. ول كوپشىلىك نازارىنا ءوزى دايىنداپ كەلگەن بەينەباياندى ۇسىندى. سمارتفونعا جازىلىپ الىنعان بەينەباياندا بەلسەندى تاڭعى 7.30-دا ونكولوگيالىق ديسپانسەرگە بارىپ, كەزەك كۇتىپ وتىرعاندارمەن اڭگىمەلەسەدى. اڭگىمە بارىسىندا مىناداي ماسەلەنىڭ بەتى اشىلادى: بىرىنشىدەن, كەزەك كۇتىپ وتىرعانداردىڭ دەنى ەگدە جاستاعى ادامدار; ەكىنشىدەن, ولار تاڭعى ساعات 6-دا كەلىپ, كەزەككە تۇرىپ, ەسىكتىڭ اشىلۋىن كۇتەدى ەكەن. ساعات 8.30-دا ديسپانسەر ەسىگى اشىلعان سوڭ, ناۋقاستار تەرمينالدان تالون الىپ, تىركەۋ بولىمىنە تاعى دا كەزەككە تۇرادى. تىركەلگەندەر ودان كەيىن ەكىنشى رەت تالون الىپ, دارىگەردىڭ قابىلداۋىنا كەزەككە تۇرادى. بىراق 25 ادامنان كەيىن قابىلداۋ توقتاپ, قالعاندارى ۇيىنە قايتۋعا ءماجبۇر بولادى. ناۋقاستاردىڭ بىرەۋى 3 اپتا بويى كەزەك كۇتىپ, دارىگەر ەسىگىن اشا الماي جۇرگەنىن اشىنا ايتىپ جاتىر. ەكىنشى كەيۋانا قالانىڭ ءبىر بۇرىشىنان كەلگەنىن, ەگەر ساعات 7.30-دان كەشىكسەڭ, مۇندا كەلمەي-اق قويعان دۇرىس ەكەنىن, تالون العاننىڭ وزىندە دارىگەر قابىلداۋىنا كىرۋدىڭ قيىندىعىن ايتىپ مۇڭ شاعادى.
بۇدان كەيىن بەلسەندى جيىنعا قاتىسۋشىلاردى ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى جۇرگىزگەن ساۋالداما قورىتىندىسىمەن تانىستىردى. ونىڭ ينستاگرام پاراقشاسىنا جۇرت قالدىرعان رەنىشكە تولى جازبالاردىڭ مازمۇنى مىناعان سايادى: «ديسپانسەرگە كەزەككە تەك دۇيسەنبى كۇنى ساعات 8.30-دان 9.00-گە دەيىن عانا جازىلۋ مۇمكىندىگى بار. وندا دا ەكى اپتا بۇرىن جازىلۋ كەرەك». «كەزەككە جازىلا الماعاندار تاڭعى 5-تە تۇرىپ, قاراڭعىدا قاقاعان ايازدا كەزەككە تۇرۋعا ءماجبۇر. دارىگەر ساعات 10-عا دەيىن 10 ادام قابىلدايدى, قالعانى كەلەسى كۇنگە قالادى». بىرەۋ وتا جاساتۋ ءۇشىن دارىگەردىڭ قولىنا 80 مىڭ تەڭگە ۇستاتقانىن جازسا, ەندى بىرەۋ «دارىگەرگە 3 مىڭ تەڭگە بەرسەڭ, كەزەكسىز قابىلدايدى» دەگەن كەڭەس بەرەدى. بۇدان وزگە تىركەۋ بولىمىندەگى مامانداردىڭ ناۋقاستارمەن دورەكى سويلەسەتىنى, اۋرۋحاناعا جاتىپ ەمدەلۋگە قول جەتكىزۋدىڭ وتە قيىندىعى, كەرەك كەزىندە تەگىن ءدارى-دارمەك الۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى تۋرالى جازبالار دا بار.
دارىگەرلەر تاقىرىپتى باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەردى
الايدا جەلدىڭ قايدان, قالاي سوعاتىنىن الدىن الا بىلسە كەرەك, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ وكىلدەرى دە جيىنعا دايىندىقپەن كەلىپتى. ولار دا وزدەرىنە العىس جاۋدىرىپ, ىزگى تىلەك بىلدىرگەن ون شاقتى ادامدى بەينەكامەراعا جازىپ الىپتى. كوپشىلىك مۇنى دا كوردى.
– وتكەن جىلى وبىر دەرتىمەن 2447 ادام تىركەلدى. وبلىس بويىنشا جالپى سانى 13 مىڭعا جۋىق ادام ەسەپتە تۇر. ناۋقاستاردىڭ كوبى 60-75 جاس ارالىعىندا. ونكولوگيالىق اۋرۋحانادا 54 دارىگەر جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ 80%-ى ءبىرىنشى, جوعارعى ساناتى بار بىلىكتى دە تاجىريبەلى ماماندار. مۇمكىندىگىنشە ەمدەپ, وتا جاساپ جاتىر. سوندىقتان ولاردى قارالاۋ قيسىنسىز. كەزىندە ماماندار از ەدى. جىل ساناپ جاعداي جاقسارىپ كەلەدى. بيىلدىڭ وزىندە 7 مامان كەلدى. ولارعا ءۇي بەرىلدى. ال قوعام بەلسەندىسى كورسەتكەن بەينەماتەريال مەن ساۋالداماعا قاتىسۋشىلاردىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ اتى-ءجونى كورسەتىلمەگەن. سوندىقتان بۇل ءبىزدىڭ تاراپىمىزعا ايتىلعان نەگىزسىز ايىپ, دومالاق شاعىم بولىپ تابىلادى. بۇگىنگە دەيىن رەسمي تۇردە ەشقانداي شاعىم كەلىپ تۇسكەن جوق. ال ەندى كەزەك كۇتۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, بىزدە قازىر راديولوگ دارىگەرلەر جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان ناۋقاستار اۋرۋحاناعا جاتۋ ءۇشىن كەزەك كۇتەدى. بۇعان ءبىز ءدال قازىر ەشتەمە ىستەي المايمىز. وسىدان 20 جىل بۇرىن 6 مىڭ ناۋقاستى 10 راديولوگ ەمدەيتىن. قازىر 13 مىڭعا جۋىق ناۋقاس بار. ديسپانسەردە 4-اق راديولوگ جۇمىس ىستەيدى. ساۋلەمەن ەمدەلەتىن ناۋقاستاردىڭ ۇزاق كەزەك كۇتىپ قالۋ سەبەبى وسى. ءبىز ەمتوسەك سانىن دا كوبەيتە المايمىز. ويتكەنى ستاتسيوناردا جاتىپ ەمدەلۋ كوپ ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. مەن بارلىق جاعدايدى تۇسىنەمىن. شەشىلمەي جاتقان قىرۋار شارۋا بار, ونى دا جاقسى بىلەمىن. بىراق ونى تولىق شەشىپ تاستاۋعا شاما جوق, – دەدى ونكولوگيالىق اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى ماكسيم بوبوشكو.
ودان كەيىن ءسوز العان وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ۆياچەسلاۆ دۋدنيك بار ماسەلەنىڭ قارجىعا كەلىپ تىرەلەتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, دامۋشى ەلدەر مەديتسيناعا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 5 پايىزىن, ال دامىعان ەلدەر 7 پايىزىن بولەدى ەكەن. ماسەلەن, فرانتسيا ءىجو-ءنىڭ 12 پايىزدان استامىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا جۇمسايدى.
– ەلباسى بىلتىر ءبىلىم, عىلىم, دەنساۋلىق سالاسىنا 10 پايىز بولۋگە قول جەتكىزۋدى تاپسىردى. 10 پايىزدى ءۇش سالاعا بولسەڭىزدەر, مەديتسينانىڭ ەنشىسىنە 3-اق پايىز تيەدى. مەديتسينانى دامىتۋدىڭ تاياۋدا قابىلدانعان جاڭا باعدارلاماسى مۇنى 5 پايىزعا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر. ءبىز قازىر وسى باعىتتامىز. كەز كەلگەن سالانىڭ جاقسى بولۋى ءۇشىن قارجى مەن كاسىبي ماماندار كەرەك. بىزدە جوعارى بىلىكتى كاسىبي ماماندار بار. قالعان مۇمكىندىكتەر جىل ساناپ جاسالىپ جاتىر. وبلىس اكىمىنىڭ قولداۋىمەن وبلىسقا 265 جاس دارىگەر كەلدى. اۋىلعا 92 دارىگەر ورنالاستى. بيىل ءوڭىردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا 50 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىنىپ وتىر. ەكىنشى توقساندا مۇنىڭ ۇستىنە تاعى 7 ميلليارد تەڭگە قوسىلادى. ءدارى-دارمەك ساتىپ الۋعا 5,8 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان. مەن ءوزىم ونكولوگيادا 20 جىل جۇمىس ىستەدىم. سىزدەر ونكولوگ-حيرۋرگتىڭ جۇمىسى قانداي ەكەنىن بىلەسىزدەر مە؟ ول 8.30-دا جۇمىسقا كەلەدى. 30 مينۋت پالاتالاردى ارالاپ, ناۋقاستاردى ءبىر شولىپ شىعادى. ودان كەيىن وپەراتسيا ۇستەلىنە كەتەدى. ءبىرىنشى اۋىر وتا جاسالادى. ول تاڭعى 9-دان 13.00-گە دەيىن سوزىلادى. ءبىر ساعات اس-سۋ ءىشىپ الىپ, ساعات ەكىدە ەكىنشى وتاعا كىرىسەدى. تاڭعى 9-دان كەشكى 17.00-گە دەيىن وتا ۇستەلىنىڭ باسىندا تىزە بۇكپەستەن جارتىلاي ەڭكەيىپ تۇرادى. بىلتىر ونكوديسپانسەر 8 جارىم مىڭنان استام ادامدى قابىلدادى. ونىڭ ىشىندە 1600 ادامعا وتا جاسالدى. 6 مىڭ ادام حيميالىق تەراپيا الدى. 800 ادام ساۋلەمەن ەمدەلدى. ساۋلەمەن ەم الاتىن ءبىر ادامعا كەم دەگەندە 30-40 كۇن كەتەدى. قوستاناي ونكولوگيالىق ەسەپكە تىركەلگەندەر سانى بويىنشا رەسپۋبليكادا ءبىرىنشى ورىندا تۇر. بۇل – ءبىزدىڭ ماماندار جاقسى ەمدەيدى دەگەن ءسوز. بىزدە ەسەپتە تۇرعانداردىڭ 72 پايىزى, ياعني 7 مىڭنان استام ادام ەم قونىپ, ءتاۋىر بولىپ كەلەدى, – دەدى ۆ.دۋدنيك.
«دارىگەرلەردىڭ كاسىبي شەبەرلىگىنە ءشۇبامىز جوق. الايدا وبلىستىق ونكوديسپانسەرگە سوناۋ 480 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقان ارقالىقتان, 216 شاقىرىم شالعايدا جاتقان جىتىقارادان ات ارىلتىپ جەتكەن ناۋقاستار اپتالاپ كەزەككە تۇرىپ دارىگەردىڭ ەسىگىنەن دە سىعالاي الماي كەتەدى ەكەن. بۇعان نە دەيسىز؟» دەگەن جيىن توراعاسىنىڭ ساۋالىنا باسقارما باسشىسى: – بۇعان جاۋاپ بەرۋگە دايىن ەمەسپىن. مەن كۇن تارتىبىمەن تانىس ەمەسپىن. ءوزىم جيىنعا كەشىگىپ كەلگەندىكتەن, ماعان دايىنداپ قويعان باياندامانى اشىپ كورگەن دە جوقپىن, – دەدى.
ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى شەشىلمەي قالدى
قولداۋشى تاراپ دارىگەر مارتەبەسى تۋرالى زاڭ قابىلدانۋ كەرەك دەگەن باستاما كوتەردى. وسىلايشا كۇن ءتارتىبى بويىنشا كوتەرىلگەن نەگىزگى ماسەلە كولەڭكەدە قالدى.
جيىندى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ وزدەرى ءبىر ءسات نە ىستەرىن بىلمەي قالعانداي بولدى. ابدىراپ قالعان كوپشىلىكتى بۇل تىعىرىقتان «جاس اتامەكەن» جاس كاسىپكەرلەر كلۋبىنىڭ جەتەكشىسى زارينا كوكجانوۆا الىپ شىقتى. كاسىپكەر بۇعان دەيىن اتالعان ماسەلەگە قاتىستى 30 مىڭ اداممەن سويلەسىپ, ناۋقاستار مەن ولاردىڭ تۋىستارىنىڭ ءومىرىن جەڭىلدەتەتىن ۇسىنىس-تىلەكتەرىن جيناعان. وبىر ماسەلەسىن دارىگەرلەر دە, شەنەۋنىكتەر دە جەكە دارا شەشە المايتىنىن ايتقان ز.كوكجانوۆا بارلىق تۇرعىنداردىڭ باسىن قوساتىن ورتاق پلاتفورما جاساۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس تاستادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ناۋقاس ازاماتتار ءوز قۇقىقتارىن بىلمەيدى. بۇل باعىتتا ءتيىمدى ءتۇسىندىرۋ, اقپارات تاراتۋ جۇمىستارى ءجۇرۋ قاجەت.
ناقتى ءبىر توقتامعا كەلە الماعان قوس تاراپ الداعى ۋاقىتتا تاعى ءبىر كەزدەسىپ, ماسەلەنىڭ شەشىمىن ىزدەپ تابۋعا تالپىنىپ كورۋ كەرەك دەگەن شەشىم قابىلدادى.
نۇرقانات قۇلاباەۆ,
جۋرناليست
قوستاناي