ۋرباندالۋ ءۇردىسى ادامي كاپيتالدى ءتيىمدى پايدالانۋدى قاجەت ەتەدى

ادامي كاپيتالدى دامىتۋدا ءوسىم بايقالدى

كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى قال­ا­لاردىڭ وركەندەۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل ەجەلدەن قا­لىپتاسقان اكسيوما. ال وسى­عان اسەر ەتەتىن بىردەن-ءبىر فاكتور – ۋرباندالۋ پروتسەسى. قا­زىر الەم حالقىنىڭ 3 ملرد-تان است­امى قالالاردا ءومىر سۇرۋدە. الايدا مىنا نارسەنى ەسكەرۋ قاجەت. بۇل ءۇردىس تەك ءتيىمدى باسقارۋ مەن دۇرىس جوبالاۋدىڭ ناتي­جەسىندە عانا تۇراقتى دامۋ ماقسات­تارىنا قول جەتكىزۋگە كومەك­تەسەدى. ال ستيحيالىق سيپات­تاعى ۋربانيزاتسيانىڭ تەرىس اسەرى جەتەرلىك. ماسەلەن, قازىر كوپتە­گەن قالالىق ايماقتار اۋىل­دىق ەلدى مەكەندەردىڭ قۇلدىراۋ ەسەبىنەن ءوسىپ كەلەدى. ياعني, تۇرمىسى ناشارلاعان اۋىل حالقىنىڭ قالادان جۇمىس ىز­­دەۋىنە تۋرا كەلەدى. بۇل قالا ين­فرا­قۇ­رىلىمىنا اجەپتاۋىر سال­ماق تۇسىرسە كەرەك. دەمەك, گەو­مەت­ريالىق تەپە-تەڭدىك ساقتالۋى ءتيىس.

ادەتتە ءىرى مەگاپوليستەرگە قو­نىس اۋ­دا­رۋشىلار قالاعانىنا قول جەتكىزە ال­ماي, كەدەيلىك تاۋ­قىمەتىنىڭ سالدارىنان جاڭادان كوشىپ كەلگەن اعايىن باسپا­نا مەن قاجەتتى ينفراقۇرىلىمنىڭ جوق­تى­عىنا, سول سەكىلدى م ۇلىكتىك قۇقىققا قا­­تىس­تى پروبلەمالارعا ءجيى ۇشى­راپ جاتادى.

بۇعان قوسا, اۆتو­كولىك قۇرال­دا­رىنىڭ كۇرت ءوسۋى جا­نە ەكولو­­گيا­نىڭ ناشارلاۋى كۇن­نەن-كۇن­گە وزەكتى ماسە­لەگە اينا­لۋدا. وسى­عان وراي بۇۇ دب حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاق­سار­تۋ ءۇشىن تۇراقتى دامۋعا شاقىرىپ وتىر. حالىق­ارالىق ۇيىم ۋرباني­زا­تسيا­­نىڭ تۇراقتى ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى حالىقتىڭ ءال-اۋقا­تىن جو­عا­رىلاتىپ, الەۋمەتتىك جاع­داي­دى, قور­شاعان ورتانى ءھام ەكونوميكانى جاق­سارتۋعا بولاتىنىنا سەنىمدى. بۇل تۇستا زەرتتەۋلەرگە ساي­كەس, ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق سىندى ءۇش ول­شەم اراسىنداعى تەپە-تەڭ­دىك­تى ساقتاۋ باستى شارت. سونداي-اق اتال­عان ماسەلەدە قالالاردىڭ الەۋە­تىن ارتتىرۋ ءۇشىن ادامي رەسۋرستى ءتيىم­دى پايدالانا بىلگەن ءجون دەيدى حالىق­ارالىق ساراپشىلار.

– قازاقستاندا 1990-2018 جىلدار ارالىعىندا ادامنىڭ دامۋ يندەكسى ايتارلىقتاي ءوستى. ناقتى ايتقاندا, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ كورسەتكىشى ءوسىپ, جان باسىنا شاققانداعى تابىس 61,8 پايىزعا جوعارىلادى. بۇل اجەپ­تاۋىر جەتىستىك. دەسە دە مۇنى­مەن توقتاپ قالماي, ءارى قاراي جىلجۋ قاجەت. قازىر قالالىق ورتادا الەۋ­­مەت­تىك تەڭسىزدىك ماسەلەسى وزەكتى پرو­ب­­لەماعا اينالدى. مىسالى, ءىرى قا­لا­­لاردا ينفراقۇرىلىمى جاق­سى دا­مىعان اۋقاتتىلار تۇراتىن اۋدان­­دار كەدەي اۋداندارمەن ىرگەلەس ورنالاسقان. قازاقستاننىڭ جاع­دا­يىن­دا جانە جاھاندىق دەڭ­گەيدە ۋربا­نيزاتسيانىڭ بەرە­تىن مۇم­كىن­دىكتەرى كوپ. قالا­لار ەكونو­مي­كا­لىق ءوسۋدىڭ, يننوۆا­تسيا­نىڭ, جۇمىسپەن قامتۋدىڭ كاتاليزاتو­رى­نا اينالۋى ءتيىس. زاماناۋي ينفرا­قۇرى­لىم, تسيفر­لى تەحنولوگيالار, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى وركەندەۋگە جول اشادى. ونىڭ ۇستىنە قالا حالقى­نىڭ ءوسۋى ناتيجەسىندە ەكونو­ميكا­داعى ونىمدىلىك پەن تيىمدىلىك كورسەتكىشى ارتا تۇسەدى. وندىرىستىك تۇتىنۋدىڭ جاڭا ادىستەرى پايدا بولىپ, يننوۆاتسيانىڭ دەڭگەيى وسەدى. سونىمەن قاتار قالالىق ايماق­تار­دى تۇراقتى ءوسۋدى قامتيتىن الەۋ­مەت­تىك ترانسفورماتسيا زەرتحانالا­رى رەتىندە قاراستىرعان ابزال. دە­گەن­­مەن بۇل سونىمەن بىرگە جاڭا قاۋىپ-قاتەردى دە تۋىنداتىپ وتىر. اسىرەسە اۋانىڭ لاستانۋى, قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى تۇيت­كىل­دەر, ارناۋلى قىزمەتتەردەگى ارتىق جۇكتەمە, قالالىق قۇرىلىس باعى­تىنداعى جۇيەسىزدىك كەيبىر اۋدا­نداردا قيىندىق تۋدىراتىنى انىق, – دەدى بۇۇ دب-نىڭ قازاق­ستان­داعى تۇراقتى وكىلى ياكۋپ بەريش.

جاساندى ينتەللەكت قيىندىق تۋدىرۋى مۇمكىن

سىرتقى ىستەر ۆيتسە-ءمينيسترى ەرجان اشىقباەۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭ­عى 18 جىلدا ەلىمىزدە كەدەيلىك دەڭگەيى 6,5 پايىزدان 1 پايىزعا دەيىن تو­مەندەپ, جان باسىنا شاققانداعى تابىس كولەمى 8 ەسە وسكەن. ايتسە دە, وتان­دىق ديپلومات ەلىمىزدە ءتۇر­لى دەڭگەي­دەگى تەڭسىزدىكتىڭ بار ەكەنىن جوق­قا شىعار­مادى. بۇل تەك ادام ۇعى­مىنداعى ءداستۇرلى تەڭسىز­دىككە قاتىستى عانا ەمەس. وعان تەح­نو­لو­گيالىق كونتەكست تۇر­عىسىن­دا­عى تەڭسىزدىكتى جات­قى­زۋ­عا بولادى دەي­دى ول.

– جوعارىدا ايتىلعان ماسە­لە­لەر تەك تەوريا جۇزىندە عانا قا­راس­­تىرىلماۋ كەرەك. ونىمەن ءىس جۇ­زىن­دە اينالىسقان ءجون دەپ ەسەپ­تەي­مىز. بۇگىندە ءتۇرلى تەحنو­لو­گيا­لىق جەتىستىكتەر ادامزات يگىلى­گى­نە قىز­مەت ەتۋمەن قاتار قاۋىپ-قاتەر تۋ­دىر­ۋى مۇمكىن ەكەنىن دە ەستەن شى­عار­­ماعان دۇرىس. تۇراقتى دامۋ بىر­لەس­كەن ارەكەت­تەردى جانە كولەمدى ين­ۆەس­تيتسيا­نى قاجەت ەتەدى. سونىمەن بىرگە بۇل مەملەكەتتىك ورگاندارعا, بيز­­نەسكە, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا ۇلكەن مىندەت جۇكتەيدى. البەتتە ونى جۇمىلا ىسكە اسىرۋعا بولادى, – دەدى ە.اشىقباەۆ.

 ينفراقۇرىلىم ساپاسى ناشار

جاعىمدى كورسەتكىشپەن بىرگە اتال­عان باعىتتا كەمشىلىكتەر دە جوق ەمەس. بۇۇ دب كەلتىرگەن مالى­مەت بويىنشا ەلىمىزدىڭ باسىم بولى­گىندە انتروپوگەندىك ورتانىڭ, ونىڭ ىشىندە عيماراتتاردىڭ, ينفرا­قۇرىلىمنىڭ, جولداردىڭ, كولىك جۇيەلەرى مەن قوعامدىق ورىن­دار­دىڭ ساپاسى تومەن بولىپ شىقتى. سول سەبەپتى انترو­پو­گەندىك ورتانى جاقسارتۋ ەرەكشە نازاردى تالاپ ەتەدى. نەگە دەسەڭىز, ادامنىڭ دامۋى, ياعني ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋى وسىعان بايلانىستى بولسا كەرەك. بۇدان باسقا ۇيىم ساراپشى­لا­رى قازاقستان ايماقتارىندا ادامي رەسۋرستاردى دامىتۋ ينديكا­تور­لا­رىندا تەڭسىزدىكتى بايقاپتى. انى­عى­نا توقتالساق, نۇر-سۇلتان جانە الماتى قالالارى مەن پاۆلودار وبلىسىندا بۇل كورسەتكىش جوعارى بولسا, اقمولا, سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ قالا­لىق اۋداندارىندا تومەن دەڭگەيدە.

الدىڭعى قاتارداعى شاھار­لار­دىڭ وزىندە مۇمكىندىكتەر تولىق پاي­دالانىلماي كەلەدى. اسىرە­سە اۋىز سۋدىڭ, سانيتارلىق احۋال مەن جىلۋدىڭ ساپاسى كوڭىل كون­شى­­تەر­لىكتەي دەۋگە كەلمەس. قو­عام­دىق كو­لىك­تەردىڭ جەتىس­پەۋ­شى­لى­گى تۇر­عىن­­داردى جەكە كولىك­تەر­­دى قول­دا­نۋعا ماجبۇرلەيدى. بۇل ءوز كە­زە­­گىن­دە كەپتەلەكتەر مەن اۋا­نىڭ لاس­تانۋىنا اكەلىپ سوعا­دى. ينتەر­نەت­تىڭ جىل­دام­دى­عى, حالىق­تىڭ تى­عىزدىعى, سونداي-اق جاسىل بەل­دەۋ­دىڭ كولەمى بارلىق 30 قالادا الەم­دىك دەڭگەيدەن ەداۋىر تومەن ەكەنى انىقتالدى.

بۇۇ دب-نىڭ شتاب-پاتەرىندەگى ادامي دامۋ بويىنشا بايانداما ءبولىمىنىڭ ديرەكتورى پەدرو كونسەيساونىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جيىرما جىلدا قازاقستاندا جان باسىنا شاققانداعى ءىجو ەكى ەسەگە وسكەن. 2010 جىلدان بەرى ءومىر ءسۇرۋ كورسەتكىشى 10 جىلعا ۇزاردى. بۇل الەمدىك ۇردىسپەن پارا-پار. پ. كون­سەيساو قازىرگى جاعدايدى ەسكەرە كەلە بولاشاقتا كىرىس تەڭسىزدىگىنە اسەر ەتەتىن فاكتورلاردى انىقتاۋ كەرەك­تىگىن جەتكىزدى. وسى رەتتە تابىس دەڭ­گەيى شەگىنەن تىس, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ جانە تاعى باسقا اسپەكتى­لە­رد­ى ەسكەرۋ قاجەتتىگىن ايتتى.

 اۋىلعا 900 ملرد تەڭگە بەرىلەدى

وسىدان ەكى اي بۇرىن وتكەن ۇكى­مەت وتىرىسىندا ۇلتتىق ەكونو­مي­كا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ وڭىر­لەردى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىن­گى مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن تا­نىستىرعان ەدى. جاڭا باعدار­لا­­مادا باسىمدىقتار قالالىق ورتا­لىق­تاردى – ءتورت ءىرى اگلومەراتسيانى جانە وڭىرلىك ۋرباندالعان اي­ماق­تاردى, سونداي-اق تىرەك جانە سپۋت­نيكتىك اۋىلداردى دامىتۋعا باعىت­تالعان دەدى ۆەدومستۆو باسشى­سى. 4 ءىرى اگلومەراتسياداعى (نۇر-سۇلتان, الماتى, اقتوبە جانە شىمكەنت قالالارى مەن ولارعا ىرگەلەس ەلدى مەكەندەر) حالىق سانى 1 ملن ادامعا ارتتى. 2015 جىلدان باس­تاپ ۋرباندالۋ دەڭگەيى 58,2 پايىزعا دەيىن ءوستى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمي­نيس­ترى­نىڭ سوزىنە سەنسەك, ورتالىق ازيا ەل­دەرى اراسىندا قازاقستاننىڭ ۋر­باندالۋ دەڭگەيى ەڭ جوعارى – 58 پايىز. الايدا ول ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىنە قاراعاندا تومەن. بۇل مەم­لە­كەتتەردە كورسەتكىش – 77 پا­يىز. ۋربان­دالۋ دەڭگەيىن 1 پايىزعا ارتتىر­عاندا ءىجو-ءنىڭ ءوسىمى 0,12 پايىزدى قۇرايدى, دەدى ر.دالەنوۆ. «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى شەڭ­بە­رىن­دە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 90 پا­يىزى نەمەسە 7 ملن ادام تۇراتىن 3 477 اۋىل جاڭعىرتىلادى. بارلىعى 1,3 ترلن تەڭگە ءبولۋ كوزدەلگەن. ونىڭ ىشىن­دە اۋىلداردى دامىتۋعا 2026 جىلعا دەيىن 900 ملرد تەڭگە ءبولۋ تۋرا­لى ماسەلە قوسىمشا پىسىقتالىپ جاتىر.

P.S. ەلىمىزدە 4 ءىرى اگلومەراتسيا بار. ولاردىڭ اراسىندا باس شاھاردىڭ ورنى بولەك. ەلوردا ەلىمىزدەگى ۋرباندالۋ ءۇردىسىنىڭ فلاگمانىنا اينالۋى ءتيىس. ۋربانيزاتسيا بۇل حالىقتىڭ اۋىلدان قالاعا ۇدەرە كوشۋىن عانا بىلدىرەدى دەپ ءتۇسىنۋ قاتە. ءىرى شاھارلاردىڭ تۇراقتى دامۋى تەك ماڭايىنداعى تىرەك اۋىلداردىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسادى. اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر الىپ قالالاردىڭ ازىق-ت ۇلىك, سونداي-اق وندىرىستىك قالقانى ىسپەتتى. ادامنىڭ اعزاسى سىندى وسى ەكى اكىمشىلىك قۇرىلىمنىڭ سيمبيوزدى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە ۋربانيزاتسيا ءوز جەمىسىن بەرەدى.