پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى حالىققا جولداۋىندا «ازاماتتاردىڭ بارلىق سىندارلى ءوتىنىش-تىلەكتەرىن جەدەل ءارى ءتيىمدى قاراستىراتىن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ – بارىمىزگە ورتاق مىندەت» دەگەن بولاتىن. سول مىندەتتى اكىمدەر دە بۇلجىتپاي ورىنداپ كەلەدى. كەشە حالىق الدىندا وتكەن جىلعى جۇمىستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەسەپ بەرگەن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ باس قالانىڭ الداعى جوسپارلارىنا دا توقتالدى.
- «جاڭا استانا – ەجەلگى قازاق جەرىنىڭ ءتورى», - دەپ اتاپ وتكەن قالامىزدىڭ باس ارحيتەكتورى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەلوردانى سارىارقاعا كوشىرۋ تۋرالى تاريحي شەشىمىنىڭ ۋاقىت وتكەن سايىن قۇنى ارتىپ كەلەدى. ەل رەتىندەگى تۇتاستىعىمىزدى نىعايتىپ, شىعىس پەن باتىستاعى, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتەگى اعايىننىڭ باسىن قوسقان قۇت-مەكەنىمىزگە اينالدى. كىشكەنتاي عانا اقمولادان ميلليوننان اسا تۇرعىنى بار نۇر-سۇلتانعا دەيىن ۇلعايعان شاھارىمىزدىڭ وزىندىك جەتىستىكتەرى دە, وزىنە ءتان ماسەلەلەرى دە بار, - دەدى قالا اكىمى.
2000 جىلى 400 مىڭ حالقى بار ەل استاناسى بۇگىندە جۇرتشىلىعى 1 ملن 200 مىڭعا جەتكەن مەگاپوليسكە اينالىپ وتىر. سول كەزدە جىلىنا 4 جارىم مىڭ بالا ومىرگە كەلسە, قازىر 25 مىڭ بالا دۇنيە ەسىگىن اشادى ەكەن. ىشكى كوشى-قوننىڭ دا باس قالاعا دەگەن باعىتى تولاستاماق ەمەس. ياعني, جىل سايىن 50 مىڭنان استام ادام ەلورداعا بەت تۇزەيتىن كورىنەدى. سوعان ساي قالانىڭ كولەمى 2000 جىلعى 300 مىڭ شاقىرىمنان بۇگىنگى 800 مىڭ شارشى شاقىرىمعا دەيىن ۇلعايعان. ارينە مۇندايدا كوشەلەردىڭ سانى دا كوبەيىپ, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق, باسپانا, جول-كولىك ينفراقۇرىلىمى سياقتى كوپتەگەن سالادا ءوسۋ بولاتىنى انىق. وسىلاردى ايتقان اكىم ەڭ الدىمەن باس قالانىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا توقتالدى.
2023 جىلعا دەيىن 50 مەكتەپ سالىنادى
«قازىرگى ۋاقىتتا بىزدە 8 مەكتەپ – 3 اۋىسىمدى. 14 مەكتەپتەگى بالالاردىڭ سانى شامادان تىس كوپ. بۇل بىرىنشىدەن, ءبىلىمنىڭ ساپاسىن تومەندەتسە, ەكىنشىدەن, مۇعالىمگە دەگەن سالماقتى ارتتىرىپ وتىر. بىلتىر ءبىز 5 مىڭ ورىندىق 6 مەكتەپ اشتىق. ول ءۇش اۋىسىمدى 3 مەكتەپتىڭ ماسەلەسىن شەشتى. بىراق ءالى دە ءۇش اۋىسىمدى 8 مەكتەپ بار. 14-ءى تولىپ تۇر. سوندىقتان بيىل ەكى ەسە كوپ جاڭا مەكتەپ اشامىز. وتكەن جىلى سالىنىپ باستالعان مەكتەپتەردىڭ قۇرىلىسى بيىل اياقتالادى. بىراق ءالى دە جەتكىلىكسىز. سوندىقتان 2019-2023 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىمىز بويىنشا تاعى 50 مەكتەپ سالۋ جوسپارلانعان», دەدى ا.كولگىنوۆ.
ناقتىراق ايتقاندا, بيىل 10 مىڭ ورىندىق 12 مەكتەپ سالۋ جانە 23,7 مىڭ ورىندىق 16 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىن باستاۋ جوسپارلانعان. بۇل جوسپارعا جەتۋ ءۇشىن تەك مەملەكەتكە قاراپ وتىرا بەرمەي, ينۆەستورلاردى دا تارتۋ كوزدەلگەنىن جەتكىزگەن قالا باسشىسى 77 ملرد تەڭگە قارجى جۇمسالاتىن 24 مەكتەپتى ينۆەستورلار سالاتىنىن اتاپ ءوتتى.
باس قالاداعى ءبىلىم سالاسىنىڭ باستى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – مامان تاپشىلىعى. التاي كولگىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلوردادا 17 مىڭنان استام مۇعالىم قىزمەت ەتەدى, جاڭادان اشىلاتىن مەكتەپتەردى قوسا ەسەپتەگەندە تاعى مىڭعا جۋىق پەداگوگ كەرەك. «قازىرگى ۋاقىتتا مۇعالىمدەردىڭ سانى كوبەيدى. بىراق جەتىسپەۋشىلىك ءالى دە بار. بىزگە 250 مامان جەتىسپەيدى. سول ءۇشىن مۇعالىمدەرگە جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا وراي بيىلدان باستاپ ۇستازداردىڭ جالاقىسى 25 پايىزعا ارتتى. بىلىكتىلىگىن ارتتىرسا وعان دا قوسىمشا جالاقى الادى. ياعني, عىلىمي-پەداگوگيكالىق باعىت بويىنشا ماگيستر دارەجەسى ءۇشىن قوسىمشا 10 اەك مولشەرىندە قارجى تولەنەدى. سونىمەن بىرگە ءبىلىم گرانتتارى, جاس مامانداردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن العاشقى جارناعا سەرتيفيكاتتار بەرۋىمىز كەرەك. وسىنداي جۇيەلى تۇردە قولداۋ كورسەتىلەدى», دەگەن ا.كولگىنوۆ وتكەن جىلى پەداگوگ ماماندارعا 250 ءبىلىم گرانتى ءبولىنىپ, 350 جاس پەداگوگ ماماندارعا ارنالعان جاتاقحانا اشىلعانىن ايتتى. سونداي-اق مۇعالىمدەردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىمەن جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا.
استاناداعى بالاباقشا ماسەلەسى دە قالا باسشىسىنىڭ نازارىنان تىس قالمادى. نۇر-سۇلتاندا 3 جاستان 6 جاسقا دەيىنگى بالالار مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋمەن 98,4 پايىز قامتاماسىز ەتىلگەن. بالاباقشالاردىڭ 94-ءى مەملەكەتتىك بولسا, 237-ءى – جەكەمەنشىك. «بۇرىن جەكە بالاباقشالار بولعان جوق. قازىر بيزنەسكە دەگەن مۇمكىندىك كوبەيدى. كاسىپكەرلەر جاقسى جۇمىس اتقارۋدا. ءار بالاعا 28 مىڭ تەڭگەدەن مەملەكەتتەن سۋبسيديا بەرىپ وتىرمىز. مۇنىڭ مەملەكەتكە دە, كاسىپكەرگە دە, اتا-اناعا دا پايداسى بار. ەگەر ءبىز 80 نىسان سالۋىمىز كەرەك بولسا, بيۋدجەتتەن 96 ملرد تەڭگە قاجەت ەتەر ەدىك. ال جەكە بالاباقشالاردىڭ سالىنۋىنىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەت 10 ەسەدەن ارتىق قارجىنى ۇنەمدەدى. ياعني جەكە بيزنەس ءوزىنىڭ بيزنەس مودەلىن قۇرىپ, ءوزىنىڭ قاراجاتىنا سالادى. ءبىز ولارعا 6,5 ملرد تەڭگە سۋبسيديا بەرەمىز. مىنە, وسىلايشا بيزنەسكە دە قولايلى جاعداي جاسالىپ وتىر. وسىنى ءبىز ءارى قاراي جالعاستىراتىن بولامىز», دەدى ول.
اق حالاتتىلار ءالى دە از
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ جاعدايىنا كوپ بەيىمدەلگەنى راس. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنداعى جەتىستىكتەرىمەن قالا حالقىن الەۋمەتتىك دامىتۋ جۇيەسى دە تىعىز بايلانىستى ەكەنىن اتاپ وتكەن التاي كولگىنوۆ سوڭعى 20 جىلدا ەل استاناسىنداعى حالىقتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 10 جىلعا ۇزارعانىن جەتكىزدى.
«2000 جىلدىڭ باسىندا ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 65 جاس بولسا, قازىرگى ۋاقىتتا 76 جاسقا ۇزارعان. بۇل ءومىر ساپاسىنىڭ جاقسارعانىنىڭ بەلگىسى. ال قالاداعى جاعدايعا كەلەتىن بولساق, دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارىنا ايتارلىقتاي سالماق تۇسۋدە. بىلتىر 12 نىسان اشتىق جانە ونىڭ سانى كوبەيە بەرەدى. مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا سالىنعان ۇيلەردىڭ ءبىرىنشى قاباتىندا وسىنداي نىسان اشاتىن بولامىز. ءۋاليحانوۆ كوشەسىندەگى ءۇيدىڭ ءبىرىنشى قاباتىندا اشىلعانى سياقتى ۇلى دالا جانە بەيسەكوۆ كوشەسىندەگى ۇيلەردىڭ ءبىرىنشى قاباتىندا ەمحانا, وڭالتۋ ورتالىعى, بالالارعا ارنالعان شاعىن ورتالىق جانە ۋچاسكەلىك پوليتسيا پۋنكتى اشىلادى», دەدى ول.
اكىمنىڭ ايتۋىنشا, قالالىق جەدەل جاردەم ستانساسىنداعى 84 اۆتوكولىك 63 پايىزعا توزعان. 11 كولىك جاڭادان ساتىپ الىنىپ, 16 ماشينا جاڭارتىلعان. ناتيجەسىندە, جەدەل جاردەم قىزمەتى 15 مينۋتتان 3 مينۋتقا دەيىن قىسقارىپ, «التىن ساعاتقا» قول جەتكىزىپ وتىر. بىراق اكىمگە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنەن كەلىپ تۇسەتىن شاعىمداردىڭ كوبى جەدەل مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ كەزىندە شلاگباۋم, ارنايى كارتوچكانى قاجەت ەتەتىن اقىلى ليفتتەردىڭ كەدەرگى بولاتىنىنا بايلانىستى بولىپ وتىرعان كورىنەدى. التاي كولگىنوۆ بۇعان دا ءتيىستى شەشىمدەر قابىلداناتىنىن ايتا كەلىپ, قالاداعى ساپاسى سىن كوتەرمەي تۇرعان كەيبىر اپاتتى جاعدايداعى اۋرۋحانالاردىڭ جايىنا توقتالدى.
«ورتالىق تەمىرجول اۋرۋحاناسى اپاتتى جاعدايدا ەكەنىن بىلەسىزدەر. بىلتىر اتالعان ماسەلە بويىنشا نۇر-سۇلتان قالاسىن دامىتۋ بويىنشا مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەرگەن تاپسىرماسى بار. ونىڭ قاسىنداعى اسكەري ەمحاناعا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, جىل باسىندا وسى اۋرۋحانانى سوندا كوشىردىك. بۇل ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن ينۆەستورلاردى تارتا وتىرىپ, مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك بويىنشا سارىارقا اۋدانىندا كوپسالالى جاڭا اۋرۋحانا سالماقپىز», دەدى ول.
مەديتسينا سالاسىندا دا مامان تاپشىلىعى بار. بۇل ەلوردادا دا وزەكتى ەكەنى راس. سوندىقتان بۇل سالاعا مامان تارتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى الەۋمەتتىك كومەكتىڭ كولەمىن ارتتىرۋ ەكەنى انىق. «نۇر-سۇلتاندا 14 مىڭعا جۋىق مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى بار. بىزدە 500-گە جۋىق دارىگەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بولعان. بىلتىر بۇل ماسەلەنىڭ جارتىسىن شەشتىك. سوندىقتان دارىگەرلەر ءۇشىن دە الەۋمەتتىك پاكەت دايىندالادى. قولجەتىمدى باسپانا – جاتاقحانالار بەرۋدى جالعاستىرامىز», دەدى ا.كولگىنوۆ.
باس قالا حالقى باسپانامەن قامتىلا بەرمەك
باس قالاداعى باستى ماسەلەنىڭ وزەكتىسى دە وسى باسپانا ماسەلەسى بولسا كەرەك. اكىمنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا قولجەتىمدى باسپاناعا كەزەكتە تۇرعانداردىڭ سانى – 48 مىڭ ادام. بۇدان بولەك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنەن 214 مىڭ سالىمشى ءوزىنىڭ ەسەپشوتىن اشقان. بىلتىر ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 59 مىڭ ادام ءوزىنىڭ ەسەپشوتىن اشىپتى. «وتكەن جىلى 2900 پاتەر بەردىك. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس 1050 جۇمىس ىستەۋشى جاستارعا ءۇي بەردىك. ەندى بيىل مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس مۇنى 3 ەسە كوبەيتەمىز. ءبىز 10 مىڭ پاتەردىڭ قۇرىلىسىن باستايمىز. سونىڭ 8 مىڭىن جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتاۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ونىڭ بارلىعى قولجەتىمدى باسپانا, وسى مۇقتاج ازاماتتارعا ارنالعان», دەدى التاي كولگىنوۆ.
اتاپ ايتقاندا, بىلتىر بيۋدجەتتىك مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنە, الەۋمەتتىك ءالسىز ساناتتارعا 465 تۇرعىن ءۇي سەرتيفيكاتى بەرىلگەن. 727 ادام «باقىتتى وتباسى» باعدارلاماسىمەن 9,6 ملرد تەڭگە سوماسىندا جەڭىلدىكپەن نەسيە العان. 2019 جىلى 1,8 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنسا, بيىل 2 ملن شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي سالىنباق.
گاز تارتۋ اۋا رايىنىڭ لاستانۋىن 25 پايىزعا ازايتادى
گازداندىرۋعا كوشكەننەن كەيىن ەلوردا اۋاسىنىڭ لاستانۋ يندەكسى 25 پايىزعا تومەندەيدى.
«ەلوردا اۋاسىنىڭ جاعدايى ءماز ەمەس ەكەنى بەلگىلى. وعان بىرنەشە فاكتور سەبەپ بولىپ وتىر. اتاپ ايتساق, جەس-1, جەس-2 جىلىنا 3,8 ملن توننا كومىردى جاعادى. ودان بولەك, قالاداعى جەكە سەكتورلار جىل سايىن 500 مىڭ توننا كومىر تۇتىنادى. بۇدان اتموسفەراعا قانشالىقتى زيان كەلىپ جاتقانىن ەسەپتەي بەرىڭىز. سونىمەن قاتار گەومەتريالىق پروگرەسسيا بويىنشا سانى ارتىپ كەلە جاتقان اۆتوموبيلدەردەن شىعاتىن ۋلى گازداردى قوسىڭىز. كولىكتەر جىلىنا 92 مىڭ توننا لاستاندىرۋشى گاز شىعارادى ەكەن», دەدى التاي كولگىنوۆ.
اكىمنىڭ ايتۋىنشا, ءبىرىنشى كەزەكتە گازبەن قامتاماسىز ەتۋ اۆتوماتتاندىرىلعان گاز تاراتۋشى ستانسالار ەسەبىنەن جەس-1, جەس-2, جەس-3-كە جۇرگىزىلەدى. ودان سوڭ «كوكتال-1», «كوكتال-2» تۇرعىن الاپتارىنا گاز تاراتۋشى جەلىلەر قوندىرىلادى. بۇدان كەيىنگى كەزەكتە جەلىلەر «وڭتۇستىك-شىعىس» جانە «تەمىرجولشىلار» تۇرعىن الاپتارىنا دەيىن ورناتىلادى.