قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى شىعىس ەلدەرىمەن تىعىز بايلانىستى. حالقىمىزدىڭ تۇركىلىك ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق تاريحىنىڭ دەرەكتەرى قىتاي, پارسى, اراب ءھام تۇرك تىلدەرىنىڭ جازبالارىندا مولىنان كورىنىس تاپقان.
بىراق كەڭەستىك كەزەڭدە ءتۇرلى ساياسي سەبەپتەرگە وراي شىعىستانۋ سالاسى قازاقستاندا 1989 جىلعا دەيىن ءوز الدىنا جەكە مەكەمە رەتىندە قۇرىلا المادى, تەك 1989 جىلى عانا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە شىعىستانۋ فاكۋلتەتى اشىلدى. «ەشتەن كەش جاقسى» دەمەكشى, بۇگىنگە دەيىن اتالعان وقۋ ورنىن بىتىرگەن كوپتەگەن تۇلەكتەر تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ساياسي, مادەني, ديپلوماتيا جانە ەكونوميكا سالاسىندا ەلەۋلى قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ شاقىرۋىمىزبەن تاريحي وتانىنا ورالعان يسلام جەمەنەي – شىعىستانۋ سالاسىن دامىتۋعا ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان يراننان كەلگەن قانداس عالىمداردىڭ ءبىرى. يسلام جەمەنەي مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-راشيدي» اتتى كلاسسيكالىق ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەگىن وزبەكستان, تاجىكستان جانە لوندونداعى (تەگەران, ا.عاففاري ءفارد نۇسقاسى بويىنشا) قولجازبا نۇسقالارىن سالىستىرىپ, ءماتىن سوزدەرىن, تەرميندەردى, قاسيەتتى قۇران اياتتارى, تۇركى ولەڭدەرى, كونە سوزدەرىن انىقتاپ, كىتاپتىڭ تولىق نۇسقاسىن دايىندادى. تەكستولوگيالىق تولىق نۇسقاسىمەن بىرگە شىعارمانىڭ تاريحي, ادەبي, ءدىني, ساياسي جانە تىلدىك ماڭىزىنا ارناپ كىرىسپە, تۇسىنىكتەمە جازدى. كىتاپ كىرىسپەسىندە قازاق تاريحىنىڭ قازاق حاندىعى قۇرىلعان 1465 جىلدان بۇرىنعى كەزەڭنەن باستاپ, قازىرگى تاريحىنا دەيىن شولۋ جاسالعان. بۇل اكادەميالىق ەڭبەك يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە يسلامدى دارىپتەۋ مينيسترلىگىنىڭ شەشىمىمەن بەكىتىلىپ, تەگەرانداعى «وعىزحان» باسپاسىنان جارىق كوردى. بۇل قۇندى ەڭبەك باستاما رەتىندە ءوز جالعاسىن تاۋىپ جاتسا, قازاق تاريحىنا قاتىستى بارلىق جازبا دەرەكتەر ءوز سۇزگىمىزدەن ءوتىپ, ءتارجىما جاسالاتىن بولادى.
كىتاپتىڭ العى سوزىندە يسلام جەمەنەي: ء«ال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنىڭ قابىرعاسىندا شىعىستانۋ عىلىمىنا كوڭىلىم اۋىپ, «تاريح-ي-ءراشيديدىڭ» زەرتتەلۋىنە قىزىققان ەدىم. بۇل زور ەڭبەك ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى ءارى عىلىمي جەتەكشىلەرىم مەن تىلەكتەس ارىپتەستەردىڭ ورتاق جەمىسى بولىپ جارىق كورگەنىنە قۋانىشتىمىن», دەيدى.
قازىر «تاريح-ي-راشيدي» قولجازبالارىنىڭ تەكستولوگياسى ءۇش كىتاپ بولىپ جارىق كوردى. اۋەلى ەكى داپتەردەن تۇراتىن مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ ەڭبەگىن ەكى توم ەتىپ شىعارعان. ءبىرىنشى تومى 230 بەت جانە ەكىنشى تومى 655 بەت.
سونداي-اق ەكى داپتەر (781 بەت) تولىق ءبىر تومدا جارىق كورگەن. بۇل تومدا يسلام جەمەنەيدىڭ «تاريح-ي-ءراشيديىنىڭ» قازاق تاريحىنا, مادەنيەتىنە, ادەبيەت پەن تىلىنە قاتىستى جازعان انىقتامالىق كىرىسپەسى بار. اتالعان بارلىق تومداردا جەر-سۋ, ادام اتتارىن كەستە بويىنشا وڭاي تابۋعا بولادى. ءارى ءار تومدا تۇرك ولەڭدەرىن پارسى تىلىنە اۋدارعان. ال قازىرگى قازاق تىلىندە قولدانىپ كەلە جاتقان كونە تۇرك سوزدەرىنە ارناپ تۇرك-پارسى سوزدىگى جاسالعان. وسىلايشا پارسى تىلىندە جاڭادان شىققان «تاريح-ي-راشيديدە» الدىڭعى باسىلىمداردا بۇرمالانعان كونە تۇرك سوزدەرى مەن ولەڭدەرى قالپىنا كەلتىرىلىپ, ونىڭ قازاق تاريحىنا, مادەنيەتىنە, ادەبيەتىنە جانە تىلىنە قاتىستى تۇركىلىك مۇرا ەكەندىگى ناقتىلانا تۇسكەن. ەڭبەك دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە تۇڭعىش تەكستولوگيالىق ەڭبەك رەتىندە 2014 جىلى جارىق كورگەن كىتاپتىڭ جالعاسى ىسپەتتەس ءارى قازاقتىڭ شىعىستانۋ سالاسىنىڭ جاڭا بەلەسكە كوتەرىلگەنىنىڭ ايعاعى دەپ بىلەمىز.
بولاتبەك باتىرحان,
شىعىستانۋشى, ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى