ۇلتتىق ات سپورتى فەدەراتسياسى مەن ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, ۇلتتىق ات سپورتى فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, قاۋىمداستىقتىڭ باس كەڭەسشىسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, جازۋشى سادىبەك تۇگەلمەن اڭگىمە.
– ساكە, ءسىز, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ۇلىقتاپ, ۇلتتىق ات سپورتىنىڭ ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭىپ جۇرگەن ازامات رەتىندە وسى سۇحباتىڭىزدا ۇلتتىق سپورتتىڭ تاريحىن, ۇلتتىق ات سپورتى فەدەراتسياسى مەن قاۋىمداستىقتىڭ قۇرىلۋىن, جەتكەن جەتىستىكتەرىن, پروبلەمالارىن, كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىن جانە ەرتەڭىن جىپكە تىزگەندەي ايتىپ بەرسەڭىز بۇكىل گازەت وقىرماندارى ءۇشىن دە تۇسىنىكتى بولار ەدى دەپ ويلايمىن. ايتىڭىزشى, ءسىز ۇلتتىق سپورتپەن قاشاننان بەرى شۇعىلدانىپ كەلەسىز؟ قاراجاتى مۇلدەم جوق ۇلتتىق سپورتتى ۇيىمداستىرۋ, باسشىلىق جاساۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنى بەلگىلى. ءسىزدى كىم قولدايدى جانە كۇش-قۋاتتى قايدان الاسىز؟
– جالپى, ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن شۇعىلدانۋدى ماعان اللا تاعالا ماڭدايىما جازعان دەپ ويلايمىن. ۇلى دالا ويىندارىمەن بالا جاستان اينالىسىپ كەلەمىن. 7 جاسىمنان باستاپ بايگەگە قاتىستىم, بەرتىن كەلە ات باپتاۋمەن, ۇلتتىق ات ويىندارىن ۇيىمداستىرۋمەن بەلسەنە اينالىستىم. سودان بەرى, جىلقى شارۋاشىلىعى مەن ات سپورتىنىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرمىن. كوپتەگەن بەدەلدى حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق, ايماقتىق جارىستاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى بولدىم. اكەم تۇگەلگە العىسىم شەكسىز. ەڭ العاش اتقا مىنگىزىپ, كەيىن تاي, قۇنان جارىستارعا قاتىستىرىپ, شىڭداعان اكەم بولاتىن. مارقۇم ەرەكشە اتقۇمار جان ەدى. «قازانات» ءسوزىن 1961 جىلى التى جاسىمدا اكەمنەن ەستىدىم. اكەم – بەلگىلى جىلقىشى ەدى. ءوزىنىڭ كورگەن-بىلگەنىن, ويعا تۇيگەنىن قالاعان كىرپىشتەي ەتىپ, جۇيەلەپ ايتىپ وتىراتىن كورەگەن كىسى ەدى. ول كىسى ايتىپ وتىرۋشى ەدى:
– «قازاناتقا قازاقتار قارىز. ويتكەنى, قازانات – قازاقتىڭ قازىناسى.وسىناۋ ۇلانعايىر قازاقتىڭ جەرىن بابالارىمىز قالاي قورعادى, قالاي ساقتاپ قالدى؟ بۇل قاسيەتتى جەردى قازاق باتىرى قۇر شوقپاردى سۇيرەتىپ, جاياۋ قورعاعان جوق قوي. تۇلپارلاردىڭ, قازاناتتاردىڭ ۇستىندە, ۇلكەندىگى ەسىك پەن توردەي ازىناعان ايعىرلاردىڭ جانە قازاق حالقىنىڭ قايسارلىعى مەن مىقتىلىعىنىڭ ارقاسىندا قورعادى. قازانات – ەردىڭ قاناتى. ياعني, ازاماتتىڭ ارى مەن نامىسىن قولدان بەرمەيتىن قازاقتىڭ قازاناتتارى بولعان», دەپ بۇگىن تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, راس سولاي بولعان. سوندىقتان دا, مەن قازاناتتاردى ىزدەۋشى, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاۋشىنىڭ ءبىرىمىن. مەن قازاعىمنىڭ قازاناتىن ىزدەپ جۇرگەن جانمىن! قازانات حالقىمىزدىڭ قاناتى, قورعانى, ايبىنى بولعانى راس. قازاناتى بولعاندا حالىق قور بولماعان!
جازۋشى اعامىز اسقار سۇلەيمەنوۆ: «وسى باسقا حالىق قايدان جارالسىن, مەيلى مايمىلدان بولسىن, شاتاعىم جوق. ءدال ءبىزدىڭ قازاق جىلقىدان, تۇلپاردان تۋعان!» – دەپ ايتقان ەكەن. جازۋشى ءسوزىنىڭ جانى بار. قازاق – جىلقى مىنەزدى, رۋحى بيىك, ەر حالىق! قازانات – قازاقتىڭ ساحاراسى. ۇلى دالاسىنىڭ ەكىنشى ەسىمى. وسىنشاما كەڭ دالانى مەڭگەرۋ ءۇشىن, وسىنشاما كەڭىستىكتى قاۋسىرۋ ءۇشىن تەك قازاناتتىڭ عانا جالى مەن بەلى, تۇياعىنىڭ جەلى كەرەك بولدى. بۇل سوزىمە تاريح كۋا.
جىلقىنى الەمدە ەڭ العاش قولعا ۇيرەتكەن ءبىزدىڭ اتالارىمىز. ول جونىندە بەرەل, بوتاي قورىمدارىنان تابىلعان بۇلتارتپاس الەمنىڭ ماڭدايالدى عالىمدارى مويىنداعان دالەلدەرىمىز بەن فاكتىلەرىمىز بار. بالا كەزىمدە «استىڭعى ەرنى جەر تىرەپ, ۇستىڭگى ەرنى كوك تىرەپ…», «كولدەنەڭ جاتقان كوك تاستى, تىكتەپ تيگەن تۇياعى ساز بالشىقتاي يلەگەن…» تۇلپار ت ۇلىگىن ەلەستەتەتىنمىن. ءسابي قيالمەن قازاناتتى تاۋىپ الىپ, ەرتتەپ مىنسەم دەگەن ارمان پايدا بولدى. ەسەيە كەلە بۇل ازاماتتىق پوزيتسياعا اۋىستى. ءتىپتى ات سپورتىن دامىتۋ جولىنا تۇبەگەيلى دەن قويۋ ماقساتىندا 1994 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىنان الماتىعا ارنايى كوشىپ كەلدىم.
ال ەندى سۇراعىڭا كەلسەك, قازاقتىڭ قازاناتى قازاق دالاسىندا بار. وعان ءبىزدىڭ تالاي بايگە كەزىندە كوزىمىز جەتتى. اتاقتى اداي جىلقىسىن, قوستاناي جىلقىلارىن قالايشا قازانات دەي المايمىز. بىلە بىلسەڭىز, قازىر الەمگە تانىمال اعىلشىن جىلقىلارىندا قازاناتتىڭ قانى بار. اعىلشىندار ەرتەدە اسىل تۇقىمدى ارعىماقتاردى ءبىزدىڭ سايىن دالادان الىپ كەتكەن. ولاردىڭ ۇتقانى سول – قازاناتتىڭ ۇرپاعىن كوبەيتىپ, اسىلداندىرا ءبىلدى. سونىڭ ارقاسىندا الەمگە تانىلدى.
قازىر الەمدە جىلقىنىڭ 200-دەن استام اسىل تۇقىمى بار. ولار: اعىلشىن, اراب, امەريكا, گاننوۆەر, ورلوۆ, اقالتەكە دەپ كەتە بەرەدى. ءبىزدىڭ قازاناتىمىز بۇلاردىڭ بارىنەن ارتىق بولماسا, كەم ەمەس. ويتكەنى, قازاق قازاناتىنىڭ بويىندا توزىمدىلىك, جۇيرىكتىك جانە ماڭعازدىق بار. بۇل جاعىنان كەلگەندە قازانات قازاق حالقىنىڭ مىنەزىنە, بولمىسىنا ۇقسايدى. اتا-بابالا