اكادەميك

قات ماماندىقتاردىڭ قامقورشىسى

اكادەميك ءا.بەيسەنوۆا – جاراتى­لىس­­تا­نۋ جانە قوعامدىق عىلىمداردى ءبىر-بىرىمەن ۇشتاستىرىپ وتىرعان قازىر­گى گەوگرافيا عىلىمىنىڭ جەكەلەگەن سالالارىمەن قاتار, ونىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكولوگيا, ەكونوميكا, تۋريزم باعىتىنىڭ دا وركەندەپ-دامۋى جولىنا زور ۇلەس قوسقان ءارى وسىناۋ يگى ىستەرگە ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرگەن, الىس جانە جاقىن شەتەلدەرگە تانىمال عالىم. ەلىمىزدىڭ ەرتەڭىن ويلاي, بولاشاعىن الىستان بولجاي وتىرىپ, ەكونوميكانىڭ تىڭ باعىتى – تۋريزم سالاسىن دامىتۋ مەن تۋعان جەرى­مىزدىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنا الاڭ­دا­عان ول وسىناۋ وزەكتى پروبلەمالاردى شەشۋ ماسەلەسىن قازاقستان, قالا بەردى, ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى بويىنشا كوتەرگەن تۇڭعىش عالىم-گەوگراف. ەڭ الدىمەن بۇل كوكەيكەستى ماسەلەنى جۇزەگە اسىرۋدىڭ وزەگى, ولارعا قاجەتتى كادرلار دايارلاۋ ءىسى دەپ تۇيگەن ءاليا سارسەنقىزى ۋاقىت وزدىرماي, ەكولوگيا مەن تۋريزم سالالارى ءۇشىن ماماندار دايىنداۋ ىسىنە بەلسەنە كىرىسەدى.

مۇنىڭ ايعاعى, ءا.بەيسەنوۆانىڭ باس­تا­ماسىمەن جانە تىكەلەي ۇيىم­داس­­­تىرۋىمەن ءبىزدىڭ وقۋ ورنىمىزدا سو­ناۋ 1980-1990 جىلداردىڭ توعى­سىن­­دا-اق «تۋريزم», «ەكولوگيا», «حالىق­­ارا­لىق تۋريزم», «گەوگرا­فيا» مامان­دىق­تا­رى اياسىندا «گەوگرا­فيا جانە ەكولو­گيا», «گەوگرافيا جانە ەكو­نوميكا نەگىزدەرى», «گەوگرافيا جانە تۋريزم» مامانداندىرۋلارىنىڭ اشىلۋى ارقىلى جوعارىدا اتالعان اسا ءزارۋ ماماندىقتار مەن قوسىمشا مامانداندىرۋلار نەگىزىندە سول كەزدە-اق ەلىمىز ءۇشىن تازا ەكولوگ جانە تۋريزم ماماندارى مەن ولارمەن شەكتەس قوسارلى مامان­دىقتار بويىنشا پەداگوگ-كادر­لار دايارلاۋ باستالعان ەدى. وسىعان وراي, ءا.بەيسەنوۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن ولاردىڭ نەگىزدەمەلىك قۇجاتتارى, وقۋ جوسپارلارى مەن تيپتىك باعدارلامالارى جاسالدى. بۇلارعا قاتىستى تىڭ پاندەر مەن جاڭا ارناۋلى كۋرستار اتالعان ماماندىقتاردىڭ وقۋ جوسپار­­­لارىنا ەنگى­زى­لىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان, اسىرەسە, ءتول تىلىمىزدەگى وقۋلىق­تا­ر مەن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار جارىققا شىعا­­رى­لا باستادى. بۇل باعىتتا­عى وسى ۇلاعاتتى ءىس بۇگىنگە دەيىن جال­عاسىن تاۋىپ, جىل سايىن جۇزدەن استام جاس ماماندار بىتىرۋدە. سول كەزدەرى فاكۋل­تەت دەكانى بولعان پروفەسسور ءاليا سارسەنقىزىنىڭ باسشىلىعىمەن وسى مامان­دىقتار مەن ونىڭ قوسىمشا ماماندان­دىرۋلارى باعىتتارى بو­يىنشا مامان-كادرلاردى بەيىندى دايىنداۋ ماقساتىندا جاڭا كافەدرالار («تۋريزم», «ەكولوگيا», «ەلتانۋ جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق گەوگرافيا», ت.ب.) مەن زەرتحانالار («لاندشافتتار ەكولوگياسى», «جەر قويناۋىن قورعاۋ», ت.ب.), ورتالىقتار («گيد-ەكسكۋرسوۆودتار دايار­لاۋ», ت.ب.) قۇرىلىپ, تيىسىنشە بىلىك­تى عالىمدارمەن جانە تاجىريبەلى وقى­تۋ­شى­لار­دان جاساقتالدى.

وتكەن عاسىردىڭ 70 جانە 80-جىلدارى اباي اتىنداعى قازپي-ءدىڭ جاراتىلىستانۋ-گەوگرافيا فاكۋلتەتى تۇلەكتەرىنىڭ ەستەلىكتەرىنە قۇلاق تۇرسەك, ۇستازدىق قىزمەتىندە ءاليا سارسەنقىزى سول كەزدەن-اق ساباق بارىسىندا اسا جوعارى تالاپ قويۋىمەن ەرەكشە دارالانىپ تۇراتىن تۇلعا ەكەنىن ايتادى. اسىرەسە ول ستۋدەنتتەر قاۋىمىن گەوگرافيانىڭ تەكتو­نيكا, گيدرولوگيا, كليماتولوگيا, گەومور­فولو­گيا, گەوبوتانيكا, زووگەوگرا­فيا, پالە­وگەوگرافيا ءتارىزدى كۇردەلى سالا­لا­رىن, تاريحي گەوگرافيا, گەولوگيا, قاز­با بايلىقتاردىڭ قالىپتاسۋى مەن تا­­رالۋ زاڭدىلىقتارىن بىلۋگە ۇيرەتتى. سو­نىمەن قاتار قولدانبالى ءمانى بار توپو­نيميكا, رەكرەاتسيالىق جانە ين­جە­­نەر­لىك گەوگرافيا باعىتتارىنان حا­بار­­دار بولۋعا, گەوگرافيانىڭ باستى قۇرالى – كارتوگرافيالىق نىساندارمەن, توپوگرافيالىق تۇسىرىلىمدەرمەن جانە جوسپار-كارتالارمەن جۇمىس ىستەي بىلۋگە, عىلىمي ىزدەنىستەرمەن اينا­لىسۋعا بەيىمدەدى. گەوگرافيالىق ولكە­تا­نۋ­شىلىق ۇيىرمە جۇمىستارىن تۇراقتى جۇرگىزىپ, ماۋسىمدىق جانە الىس كەشەندى وقۋ-دالالىق پراكتيكالارىنا قاتىسا ءجۇ­رىپ, ەكسپەديتسيالىق جۇمىستارعا باعىت-باعدار بەرەتىن.

ءا.بەيسەنوۆانىڭ ومىرلىك تاجىريبەسى مەن ونىڭ ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتۋ, وقۋ-ادىستەمەلىك ىزدەنىستەردى تەرەڭدەتۋ باعىتىنداعى ەڭبەكتەرى دە سول كەزەڭدەگى جاس ىزدەنۋشىلەردىڭ شىعارماشىلىق كوز­قاراسىن قالىپتاستىرۋعا وزىندىك ىقپالىن تيگىزدى. سونىمەن قاتار كوپقىر­لى عالىم-اپايىمىز ءتالىم-تاربيە جۇ­مىسىنا اسا دەن قوياتىن, ونى دا كە­زىندە فاكۋلتەتىمىزدە ءاليا اپايى­مىز باسشىلىق جاساپ, پەداگوگيكا كافە­­درا­سىنىڭ وقىتۋشىلارىمەن بىرلەسە جۇر­گىزگەن «كەل, قىزدار, سىرلاسايىق», «جاس التىنسارينشىلەر» كلۋبتارىنىڭ, ء«بىلىم» جانە «ستۋدەنت­تەر­دىڭ عىلىمي قوعامىنىڭ» وتە بەلسەندى جۇمىستارىنان كورىپ-ءبىلىپ جۇردىك. وسىناۋ وقۋ-ءبىلىم, عىلىمي-زەرتتەۋ, تاربيە جانە قوعامدىق ەڭبەك­تە­رىنىڭ ناقتى ناتيجەسى رەتىندە قازىر­گى تاڭدا ينس­تي­تۋت قابىرعاسىندا تابىستى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كوپ­تەگەن شاكىرتتەرىن ايتۋ­­عا بولادى. ءاليا سارسەنقىزى وزات وقىعان جانە قوعامدىق جۇمىستا بەل­سەن­دىلىك تانىتقان تۇلەكتەردى ۇستاز­دىق قىز­مەت­كە تارتۋ جانە اسپيرانتۋرا مەن تاعىلىمداماعا جولدامالار بەرۋمەن قاتار, ولارعا قولايلى جاعدايلار دا تۋعىزىپ وتىردى. ماسەلەن, سونىڭ ءبىرى – كافەدرالارىمىزدا ءارى قاراي تاعىلىمدامالارىن جالعاستىرۋعا نەمەسە جۇمىسقا قالدىرىلعان جاستار­دىڭ كوبىنىڭ پاتەرلى بولۋلارىنا جاردەم­دە­سىپ, تىكەلەي قولعابىس جاسادى.

 تابيعاتتى زەرتتەۋ دە قىزىق

الپىس جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى ءا.بەيسەنوۆا قازاقستان تابيعاتىن زەرت­تەۋدىڭ تاريحىمەن شۇعىلدانىپ كە­لەدى. وسى تاقىرىپتا كانديداتتىق (ماسكەۋ, 1967), دوكتورلىق (باكۋ, 1984) ديس­سەرتاتسيالار قورعاعان, «قازاقستان تابيعاتىن قورعاۋ» (1979), «قازاقستاندى فيزيكالىق-گەوگرافيالىق تۇرعىدا زەرت­تەۋ» (1982), «العاشقى زەرت­تەۋ­شىلەر» (1987), «قازاقستان تابي­عا­تىن زەرتتەۋ جانە فيزيكالىق-گەوگرا­فيا­لىق يدەيالاردىڭ دامۋى» (1989), «قازاقستانداعى گەوگرافيالىق زەرتتەۋ­لەر­دىڭ تاريحي نەگىزى» (2001) اتتى جانە ت.ب. مونوگرافيالارى جاريالانعان. بۇل ەڭبەكتەردە ءا.بەيسەنوۆا قازاقستان تابيعاتىن زەرتتەۋدى تاريحي كەزەڭدەر ارقىلى قاراستىرىپ, كونە زاماننان XX عاسىردىڭ باس كەزىنە دەيىنگى تابيعاتتانۋدىڭ ۇزاق شەجىرەسىن جاسادى. ول تابيعات زەرتتەۋ تاريحىنىڭ بۇگىنگى زامان ءۇشىن, اسىرەسە, ەگەمەندىك العان ەلىمىزدىڭ تابيعي رەسۋرستارىن پايدالانۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرۋدەگى ماڭىزى مەن وزەكتىلىگىن اتاپ كورسەتتى. بۇل زەرتتەۋلەر كونە ءداۋىر مەن ورتا عاسىرلارداعى قازاقستان تۋرا­لى مالىمەت­تەردى, باتىس پەن شى­عىس ەلدەرىن جالعاستىرعان العاشقى سايا­حاتشى­لاردىڭ قازاقستان جەرىنە كەلۋ­ى­ن­ەن قالعان دەرەكتەردى, ورىس, قازاق قارىم-قاتىناستارى باستالعان كەزدەن بەرگى ورىس تاريحناماسىندا قازاقستان تابيعاتى جايلى جينالعان ماتەريالداردى, قازاقستاننىڭ رەسەي­گە بودان بولۋىنان باستالعان ەكسپە­دي­تسيا­لاردىڭ جۇمىستارىن جان-جاقتى قاراستىرادى.

اۆتور ءوز زەرتتەۋلەرىندە ءXىX عا­سىر­­­دىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باس­تاپ قازاقستان تابيعاتىن زەرتتەۋدىڭ جاڭا كلاسسيكالىق كەزەڭى تۋعانىن, ەندى زەرت­­تەۋشىلەردىڭ بۇرىنعىداي كور­گە­نىن تىزە بەرمەي, قازاقستان تابيعا­تى­­نىڭ ءتۇزىلۋ مەن قالىپتاسۋ جولدارى, ولاردىڭ زاڭدىلىقتارى جايلى ويلاۋدىڭ جانە ىزدەنۋدىڭ باس­تال­عانىن جازا كەلە, ل.بەرگتىڭ, پ.سە­مەنوۆ-تيان-شانسكيدىڭ, ن.سەۆەرتسوۆتىڭ, ي.مۋشكەتوۆتىڭ جانە ت.ب. قازاقستان جە­­رىندەگى زەرتتەۋلەرىنە توق­تا­لىپ, جان-جاقتى تالداۋ جاسايدى. ءا.بەي­سەنوۆانىڭ جۇرگىزگەن ارنايى زەرت­تەۋلەرىندە قازاق­تىڭ تۇڭعىش گەوگ­راف-عالىمى, ساياحاتشىسى, ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ تولىق مۇشەسى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ گەوگرا­فيا­لىق مۇراسىن سارالاۋعا كەڭىنەن ورىن بەرىلگەن. ولاردىڭ ەڭبەكتەرى ار­قى­­لى تۋعان جەرىمىز تابيعاتىنىڭ تاري­حىنا بايلانىستى تەوريالىق يدەيالاردان اۆتور ارال-كاسپي ايماعىنىڭ گەولوگيالىق-گەوگرافيالىق تاريحىنا, تيان-شان تاۋ جۇيەسىنىڭ وروتەكتونيكاسىنا, تابيعاتتى زونالارعا ءبولۋ مەن اۋدانداستىرۋدىڭ ۇستانىمدارىنا كەڭ توقتالادى. اۆتوردىڭ وسى باعىتتاعى مونوگرافياسى رەسپۋبليكانىڭ گەوگراف جانە تاريحشى عالىمدارىنىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولىپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ شوقان ءۋاليحانوۆ اتىن­دا­عى سىيلىعى بەرىلدى.

ءا.بەيسەنوۆانىڭ بۇل سالاداعى ەڭ­بەك­­­تەرىن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوس­تاس­تى­عىنىڭ عالىمدارى: ن.ا.گۆوز­دەتس­كي, ف.ميلكوۆ, ا.سولوۆەۆ, ن.فرادكين, ۆ.ەساكوۆ, و.نازارەۆسكي, ا.فەدوسەەۆ, م.مۋسەيبوۆ, ب.بۋداگوۆ, ن.كوگاي, ز.اكرا­موۆ, ك.وتارباەۆ, تاعى باسقالار مەن قا­زاقستان عالىمدارى: گ.مۋراۆلەۆ, ن.ششۋكينا, ا.گوربۋنوۆ, ب.دۆوسكين, ن.مۋكيتانوۆ, ب.سۇلەيمەنوۆ, ۆ.باسين جانە تاعى دا باسقالارى جوعارى باعالاپ, ءوز وي-پىكىرلەرىن جازعان. ءا.بەيسەنوۆا گەوگرافيا عىلىمى ءۇشىن جاس عالىم كادر­لاردى تاربيەلەۋ ىسىنە دە بەلسەنە ات­سالىسۋدا. ول ماگيسترانتتار مەن دوكتو­رانتتاردىڭ عىلىمي جۇمىستارىنا جەتەك­شىلىك ەتۋدە. ونىڭ عىلىمي جەتەك­شىلىگىمەن بىرنەشە دوكتورلىق جانە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعال­عان. ول – ۇزاق جىلدار بويى جوعار­عى اتتەستاتسيالىق كوميتەتى ساراپتاۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, ءال-فارابي اتىن­دا­عى قازۇۋ-ءدىڭ جانىنداعى جانە بعم-ءنىڭ گەوگرافيا ينستيتۋتىنداعى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەردىڭ مۇشەسى بول­دى.

قازاقستان تابيعاتىن جانە ونىڭ تاري­حىن زەرتتەۋ, ونىڭ بۇرىنعى جاع­داي­­لارىن بۇگىنگى كۇيىمەن سالىستىرا قاراۋ ءاليا سارسەنقىزىن قازاقستان ەكولوگياسىنىڭ ماسەلەلەرىمەن قاتار تۋريستىك-ولكەتانۋ جۇمىستارىمەن شۇ­عىل­دانۋعا دا الىپ كەلدى. 2006 جىلى قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ گەوگرافيا ينستيتۋتى بىرلەسىپ, ءا.بەيسەنوۆانىڭ قاتىسۋىمەن ءۇش تومدىق قازاقستاننىڭ ۇلت­تىق اتلاسىن جاساپ شىعاردى. 

 وقۋلىقسىز – وقۋ تۇل

ءا.بەيسەنوۆانىڭ عىلىمي-پەداگوگ­تىك قىز­مەتىنىڭ ۇلكەن ءبىر سالاسى – قازاق­ستان­داعى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ورتا مەكتەپتەر ءۇشىن وقۋلىقتار مەن كومەكشى قۇرالدارىن, باعدارلامالار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەر شىعارۋ ىسىمەن بايلانىستى. كەزىندە ول اۋدارۋعا قاتىسقان وقۋلىقتار ىشىندە «كسرو-نىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسى», «گەوگرافيانى وقىتۋ ادىس­تە­مە­سىنەن پراكتيكالىق جۇمىستار», «ماتەريكتەردىڭ فيزيكالىق گەوگرافيا­سى بويىنشا باقىلاۋ جۇمىستارى» سياقتى جانە ورتا جانە جوعارى مەكتەپتەرگە ارنالعان ا.ن.لاۆريششەۆتىڭ «ەكونوميكالىق گەوگرافيا», «كسرو-نىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسى» اتتى كىتاپتار, ءارتۇرلى باعدارلامالار مەن ادىس­تەمەلىك قۇرالدار دا بار. كەيىننەن قا­زاقستان گەوگرافياسى بويىنشا وقۋ­لىق­تار جازۋعا ارالاستى. ونىڭ قا­­­­تى­سۋىمەن جازىلعان (ق.كارپەكوۆ, م.قاليەۆ, ن.مولداعۇلوۆپەن بىرلەسىپ) ورتا مەكتەپتىڭ 8-سىنىبىنا ارنالعان «قازاقستاننىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسى» 1992 جىلدان 1999 جىلعا دەيىن ۇزبەي باسىلىپ, قازاق, ورىس, وزبەك, ۇيعىر مەكتەپتەرىندە پايدالانىلدى.

ءاليا سارسەنقىزى ەلىمىزدىڭ تاريحىندا ءبىرىنشى رەت «قازاقستاننىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسى», «ەكولوگيا», ت.ب. وقۋ كۋرس­تارىنان ەلەكتروندى وقۋلىقتار جاساۋعا تىكەلەي اتسالىستى جانە بۇل وقۋلىقتار دا قازاق, ورىس, وزبەك, ۇيعىر تىلدەرىندە باسىلدى. «قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق اتلاسىن» دا جاسادى, ال 2002 جىلى قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە جاريالانعان بۇل اتلاس – مەكتەپ وقۋشىلارى ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى قازاقستان تابيعاتىن بىلۋگە قۇشتار كوپشىلىك قاۋىم ءۇشىن دە زور كومەك بولعانى داۋسىز. جوعارىدا اتالعانداردان بايقاعانىمىز, عاسىرلار توعىسى جىلدارىنان باستاپ-اق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى بويىنشا ءا.بەيسەنوۆانىڭ جەتەكشىلىگى ارقىلى اسا كورەگەندىكپەن قازىرگى ءۇش تۇعىرلى ءتىل ساياساتى ماسەلەسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قولعا الىنعانىن كورەمىز. مۇنىڭ ناقتى ءبىر دالەلى, 2000 جىلدارى اكادەميك اپايىمىز «قازاقشا-ورىسشا-اعىلشىنشا-تۇرىكشە ەكولوگيالىق تۇسىندىرمە سوزدىك» پەن «جەر تۋرالى تەحنيكالىق عىلىمدار تەرميندەرىنىڭ قازاقشا-ورىسشا-اعىلشىنشا سوزدىگىن جاساۋدىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى» دەپ اتالاتىن ىرگەلى زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزەدى, ناتيجەسىندە بۇلار دا جەكە باسىلىم رەتىندە جارىققا شىقتى.

قوعامدىق ىستەردىڭ قوزعاۋشىسى

ءا.بەيسەنوۆا جاستايىنان قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەندى اتسالىسىپ كەلە­دى. ول بۇكىلوداقتىق گەوگرافيالىق قوعام­نىڭ تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشە­سى, قازاقستان گەوگرافيالىق قوعا­مى­نىڭ تورالقا مۇشەسى بولىپ سايلانعان. قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ گەوگرافيا جونىندەگى رەداكتسيالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ گەوگرافيا جونىندەگى وقۋ-ادىستەمەلىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى, 1998-2008 جىلدا­رى پرەزيدەنت جانىنداعى «وتباسى جانە ايەلدەر ىستەرى جونىندەگى» ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى بولدى, قازىر وسى كوميسسيانىڭ الماتى قالالىق ءبولىمىنىڭ مۇشەسى. كەزىندە ەل استاناسىن اقمولاعا كوشىرۋ ماسەلەسىندە ءبىراز جۇرتشىلىق بۇعان ەكىۇداي, تىپتەن, كەيبىرەۋلەر قارسى كوز­قاراستاعى پىكىرلەر دە ءبىلدىرىلىپ جات­قان­دا, اكادەميك ءا.بەيسەنوۆا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بۇل باستاماسىن ال­عاش قولداعانداردىڭ ساپىندا بولدى. ول – ەلوردانىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ   گەوگرافيالىق ورتالىعى عانا ەمەس, ونىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن دا عىلىمي تۇر­عىدان جان-جاقتى دالەلدەي وتىرىپ, ءوزىنىڭ تياناقتى ويىن ەلىمىزدىڭ باس گازەتى بەتىندە جاريالاعان بولاتىن. ال ءاليا سارسەنقىزىنىڭ سوڭعى جىلدار­­داعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇ­مىس­تا­رى گەوگرافيانىڭ ەكونوميكامەن ءوزارا بايلانىسىن زەردەلەۋگە, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى ورنىقتىرۋ مەن «ماڭگىلىك ەل» بۇكىلحالىقتىق يدەياسىن «قازاقستان – 2050» ستراتەگياسى اياسىندا جۇزەگە اسى­رۋ جولىنا باعىتتالعان, ءارى ونىڭ وسى اتالعان ماسەلەلەر بويىنشا جانە ءبى­لىم بەرۋدىڭ قولدانىستاعى وقۋ باعدار­لامالارىنا ماڭگىلىك ەل قۇندىلىق­تارىن ەنگىزۋ جايلى دا قوماقتى ەڭبەكتەرى جا­رىق كورۋدە.

جالپى, ءاليا سارسەنقىزى بەيسە­نو­ۆانىڭ عىلىمي-شىعارماشىلىق, قوعام­دىق ىستەرى سىرت ەلدەرگە دە ءمالىم. ول ماسكەۋدە, سانكت-پەتەربۋرگتە, باكۋدە, تاشكەنتتە, بىشكەكتە, كيەۆتە, قازاندا جانە ت.ب. قالالاردا تالاي رەت عىلىمي كونفەرەنتسيالار مەن سيمپوزيۋمدارعا قاتىسىپ, باياندامالار جاسادى. سونىمەن قاتار الىس شەتەلدەردە, ماسەلەن, ۇلىبريتانيا, مىسىر, سيريا, ليۆان, گرەكيا, تۇركيا, اقش, يتاليا جانە تاعى باسقا مەملەكەتتەردە گەوگرافيانىڭ تەوريالىق جانە ادىستەمەلىك پروبلەمالارى جايلى وي-پىكىرىن شەتەلدىك عالىمدار اراسىندا تالقىلادى. سونىڭ ءبىر دالەلى, 1999 جىلى اقش استاناسى – ۆاشينگتوندا ايەلدەر قوزعالىسىنىڭ جيىنىندا جاساعان بايانداماسى ارنايى ماقتاۋ قاعازبەن اتاپ ءوتىلدى. قازاق­س­تان ەكولوگياسىن زەرتتەۋ سالاسىن­داعى قۇندى ەڭبەكتەرى ءۇشىن امەري­كا­­نىڭ بيوگرافيالىق ينستيتۋتى ءا.بەيسە­نو­ۆا­نى «2006 – جىل ايەلى» دەپ تانىپ, ارناۋلى مەدالمەن ماراپاتتادى.

تاجىريبەلى تالىمگەر-ۇستاز, ءارى ادىس­كەر-عالىم ءاليا سارسەنقىزى عىلىمي-پەداگوگتىك ىسكە اسا شىنايى بەرىلگەن, ماڭايىنداعى ادامدارعا وتە مەيىرىمدى, ارقاشان قولۇشىن بەرۋدەن تارتىنبايتىن, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى مول, جان-جاقتى جاراسىمدى جان.

اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگو­گي­كالىق ۋنيۆەرسيتەتى

«جاراتىلىستانۋ جانە گەوگرافيا» ينس­تيتۋتىنىڭ ۇجىمى اتىنان:

ك.كايمۋلدينوۆا,

ينستيتۋت ديرەكتورى, گ.ع.د., پروفەسسور,

ا.ساعىندىقوۆ,

ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى, پ.ع.ك., پروفەسسور,

ت.ۋۆاليەۆ,

«ەلتانۋ جانە تۋريزم» كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى