ۇرپاعى ۇران ەتكەن قوجابەرگەن

قازاقتىڭ بىرتۇتاستىعى مەن امان­دىعى, ىرگەسىنىڭ بۇتىندىگى جولىندا جانىن قۇربان ەتكەن ەرلەردىڭ ەڭبەگىنە تەرەڭى­رەك زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, سۇيەگى جاتقان جەرلەرىن تاۋىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتۋ ۇر­پاقتار الدىنداعى ازاماتتىق بورىش ەكەنى دە بەلگىلى. سول سەبەپتى ۇرپاقتارىنا ۇران بولعان قوجابەرگەن باتىر سۇيەگى جاتقان جەر بابالىق شەجىرەلەر بولجامى ىزىمەن جانە تاريحي ناقتى جازبا دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ ىزدەستىرىلگەن-ءدى. شەتتە جۇرگەن ۇرپاقتارىنىڭ ەسىن­دە قالعان شەجىرە دەرەكتەر باتىردىڭ سۇيەگى «قالبانى جايلاپ, ەرتىستى كۇزەپ, تارباعاتايدى قىستاپ» جۇرگەن تۇستا قالعاندىعىن مەڭزەيدى. جۇرگىزىلگەن ىزدەنىستەر مەن ەتنوگرافيالىق ساۋالنامالار ناتيجەسىن جۇيەلەي كەلگەندە قوجابەرگەن باتىر زيراتى شىعىس قازاقستان وبلىسى, تارباعاتاي اۋدانىنا قاراستى تانامىرزا ەلدى مەكەنىنىڭ شىعىسىنان اعىپ وتەر جاڭا قارعىبا وزەنىنىڭ وڭ جاق قاباعىنداعى جاردىڭ ۇستىنەن تابىلىپ وتىر.

1756-1767 جىلدار ارالىعىندا حاتقا تۇسكەن تسين پاتشالىعىنىڭ مۇراعات قۇجاتتارىنا ۇڭىلسەك قوجابەرگەن باتىر مەن جوڭعار حاندىعىنىڭ سوڭعى قوڭتايشىسى, حويت نويانى ءامىرسانا جايلى دەرەكتەر كوپتەپ كەزدەسەدى. قىتاي قۇجاتتارىندا امىرساناعا قاتىستى قازاق بيلەۋشىلەرىنىڭ ۇستانىمدارى, ابىلاي حاننىڭ بيلىگىندەگى ورتا ءجۇز رۋلارى مەكەندەپ جۇرگەن جەرلەر مەن ساۋدا جانە ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستارى جايلى قازاق-قالماق, تسين-قازاق اراسىنداعى جاعدايلارعا قاتىستى كوپتەگەن تاريحي دەرەكتەر كەزدەسەدى. وسى قۇجاتتاردىڭ بىرقاتارى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان قوجابەرگەن باتىرعا دا ارنالىپتى. قۇجاتتاردى ءمانجۋ-قىتاي تىلدەرىنەن اۋدارا وتىرىپ عىلىمي اينالىمعا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باقىت ەجەنحان ۇلىنىڭ 2017 جىلى جارىق كورگەن «قوجابەرگەن باتىر» ەڭبەگى اتالعان ون ءبىر جىل ارالىعىندا ورىن العان ءتۇرلى وقيعالاردان تاريحي تىڭ ماعلۇماتتار بەرە وتىرىپ, رەسەي دەرەككوزدەرى نەگىزىندە جازىلعان ا.ي.لەۆشيننىڭ «وپيسانيە-كازاچيح يلي كيرگيز-كايساتسكيح, ورد ي ستەپەي», ۆ.ا.مويسەەۆتىڭ «دجۋنگارسكوە حانستۆو ي كازاحي XVII-XVIII ۆ.ۆ» ت.ب. اۆتورلاردىڭ جازبالارىمەن سول كەزەڭدەگى وقيعالاردى ساباقتاستىرا قاراستىرۋعا مۇمكىندىك تۋدىرادى.

استانا قالاسىندا 2018 جىلى قوجا­بەرگەن جانىبەك ۇلىنىڭ 320 جىل­دىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان « ۇلى دالا باتىرلارى» اتتى ءداستۇرلى حالىق­ارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفە­رەنتسيانىڭ ماتەريالدار جيناعىن­دا دا اتالعان تۇلعانىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى جايلى كوپتەگەن دەرەكتەر تالقىلانعان.

الداعى ۋاقىتتا ىزدەنىمپاز عالىمدار ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە وسى ءبىر كۇردەلى كەزەڭگە قاتىستى تاريحتىڭ تىڭ بەتتەرى اشىلىپ سان الۋان دەرەكتەرمەن تولىعا تۇسەرى ءسوزسىز.

جوعارىدا اتالعان «قوجابەرگەن باتىر» ەڭبەگىندە يەلىگىندە كەرەي ەلىنىڭ ءبىر مىڭ ءتۇتىنى بار قوجابەرگەن جانە تاعى باسقا باتىرلاردىڭ كورسەتىلگەن ۋاقىت ارا­لىعىندا تسين شەكارا قىزمەتىن ات­قارۋ­شىلاردىڭ قوقان-لوقىسىنا قار­ا­ماس­تان, تارباعاتاي تاۋىنىڭ تەرىس­كەيى مەن كۇنگەيىندە, زايسان كولىنىڭ ماڭىنداعى جايىلىمدىق جەرلەردە كوشىپ جۇرگەندىگى جايلى دەرەكتەر قىتاي مۇراعاتتارىندا كوپتەپ كەزىگەتىنى ايتىلادى.

1771 جىلى وسكەمەن بەكىنىسىنەن ەرتىس وزەنىنىڭ ارعى بەتىندەگى شار-گۋربان وزەنىنە جانە اتالعان وزەننىڭ جوعارعى جاعىنداعى بۇلاناي نەمەسە ۇلىنى اتالاتىن جوتاعا, ودان ءارى بوكەن, شەگەلەك وزەندەرىنىڭ جوعارى جاعىنداعى شاتقالدار مەن تاعى باسقا جايتتاردىڭ كەيبىرىنە قۇپيا تىڭشىلىق جۇرگىزۋگە جىبەرىلگەن كازاك اتامانى ۆولوشين باسشىلىعىنداعى توپتىڭ دەرەكتەرىندە «...شىلدەنىڭ 9-كۇنى قاراسۋ وزەنىندە تۇنەپ شىعىپ, تاڭعى التىلار شاماسىندا تەگىستەۋ كەلگەن تاۋ بەتكەيىمەن ءجۇرىسىمدى جالعاستىردىم, ول ارادان ۇزاعاننان سوڭ, قولىمنىڭ سول جاعىنداعى جەرى جازىقتاۋ بولىپ كەلەتىن ءبىر قىردى اسىپ ساي ارقىلى شار-گۋربان وزەنى اعىپ جاتقان القاپقا شىعىپ, سول ارقىلى قىزىلجار اتالاتىن تاستاقتى جەرگە باردىم. ول جەردە كەرەي بولىسىنىڭ ستارشىنى قوجابەرگەن باتىرعا قاراستى ۇلىستارى كوشىپ ءجۇر ەكەن. ولاردان وتكەن سوڭ بەس ارشىن جەر ءجۇرىپ, اتالعان وزەننىڭ بويىنا تىنى­عۋعا توقتادىم جانە سول ارادا جۇر­گەن ەكى ستارشىن ارالباي باتىر مەن قازى­بەك باتىردى وزىمە شاقىردىم, ولارعا ءوزىم­نىڭ ارنايى جىبەرىلگەندىگىمدى جانە بارار باعىتىمدى ايتا وتىرىپ, ءسوز ارا­سىندا ب ۇلىكشىل-قالماقتار (بۇل ارا­دا ەدىلدەن قاشقان قالماقتار جايلى ايتىپ وتىر. س.س.), قىتاي مەن قازاقتاردىڭ كەن ورىندارىن ىزدەستىرۋى جايلى اقپاراتتارىنا بارلاۋ جاسادىم», دەپ جازىلعان.

اتالعان دەرەكتەن 1771 جىلدىڭ شىل­دەسىندە قالبا جوتاسىنىڭ سولتۇستىك-باتىس سىلەمى قىزىلجار تاۋى بوكتەرىمەن شار-گۋربان وزەنى بويىندا كەرەيدىڭ قوجابەرگەن باتىرىمەن قاتار قازىبەك, ارالباي سىندى ستارشىندار وزدەرىنە قاراستى تۇتىندەرىمەن جاز جايلاپ جاتقاندىعىن اڭعارۋعا بولادى.

XIح عاسىردىڭ باس كەزىندە سىزىلعان «ومبى اسكەري وكرۋگىنىڭ ءىرى ماسشتاب­تاعى اسكەري-توپوگرافيالىق كارتاسى» اتتى قۇجات جەر-سۋدىڭ سول كەز­دەگى اتاۋ­لارىنىڭ بەرىلۋىمەن جانە كەيبىر تا­نىمال ادامداردىڭ بەيىتتەرى كورسەتىلۋىمەن قۇندى.

 «...1790 جىلدىڭ اياعىندا حانقوجا سۇلتاننىڭ شىڭعىستاۋدى قىرىق جىلدان اسا ۋاقىت مەكەندەگەن مۇرىن-نايماندارىن, بوپى سۇلتانمەن اراداعى كەلىسپەۋشىلىك سالدارىنان وزگەلەردەن ءبولىپ الىپ, قىتاي شەكاراسىنا قاراي زايسان كولىنىڭ ماڭىنداعى جەتى وزەن بويىنا قونىس اۋدارعان» تۇستا نايمان­نىڭ مۇرىن ەلىنىڭ نەگىزگى قۇرامى جولىمبەت اتاسىنىڭ ءبىر تارماعى جاناي رۋىن اتالعان ولكەگە قونىستاندىرعان ەسەنامان باتىردىڭ زيراتى ەسكى قارعىبا ارناسى بويىندا تۇرعاندىعى جوعارى­داعى كارتادا كورسەتىلگەن. ول كەزەڭدى قوقاش قاجىنىڭ:

«قاراسۋ قۇر قارعىبا قالدى كوكەن,

حانقوجا, ەسەنامان قىلعان مەكەن»,–دەپ جىرلاعاندىعىن ۇرپاقتارى اتالعان باتىر باسىنا قويعان تاسقا جازىپتى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان قوجابەرگەن باتىردىڭ زيراتى دا سول توڭىرەكتە جاتىر. وعان ءتۇرلى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە كوز جەتكىزدىك.

ماقالامىزدىڭ تاقىرىبىنداعى تسين يمپەراتورى تسيان-لۋن (1736-1795) بەدەلىن ابىلاي مەن قابانبايدان كەيىنگى باتىرلاردىڭ ءبىرى رەتىندە تانىعان, ابىلاي سۇلتاننىڭ سەنىمدى سەرىگى بولىپ, ەسىمى كەڭ كولەمدە ەل ەسىندە ساقتالعان قوجابەرگەن باتىر كەسەنەسى شىعىستىڭ كيەلى جەرلەرى كارتاسىنىڭ قاتارىن تولىقتىرا تۇسەتىندىگىنە ەش كۇمان جوق.

جاۋگەرشىلىك زاماندا جاۋعا شاپ­قان­دا ارۋاقتى بابالارىنىڭ اتىن اتاپ ۇرانداپ شابۋ ءۇردىسى بەرتىنگى ەتنوگرافيالىق كەزەڭدەگى ات جارىسى, بالۋان كۇرەسى ءتارىزدى سايىستاردا دا كورىنىس بەرىپ جاتاتىن. ۇرپاقتارى تەگىندە بار تەكتى اتالارىن ءپىر تۇتىپ, بابالارىنىڭ جاتقان جەرىن, اتالىق شەجىرەسىن جاتقا سوعىپ, اتادان بالاعا اماناتتاپ قالدىرىپ وتىرعان. قيلى زاماندار, سولاقاي ساياسات سالدارىنان بىلگەنىمىزدەن جاڭىلىپ, اتا-تەكتەن شاتاسار كۇندى دە باستان وتكىزدىك. اتالار ارمانى بولعان تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭى تۋىپ, تاريحىمىزعا, بابالارىمىزدىڭ قيىن-قىستاۋ كۇن كەشە ءجۇرىپ وتكەن جولدارىنا جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراپ, جوعىمىز تابىلىپ, كەتىگىمىز تولا تۇسۋدە.

سەرىكبوسىن سادىقوۆ,

ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي ىزدەنۋشىسى

الماتى

سۋرەتتە: جوعارىدا اتالعان كارتا­نىڭ فراگمەنتى مەن قوجابەرگەن باتىر بەيىتىنىڭ قازىرگى كورىنىسى (13.09.2019)