بىلتىرعى جىلدىڭ باسىندا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا وتاندىق كومىر وندىرۋشىلەر الەمدىك نارىققا ەركىن شىعۋعا رەسەيدىڭ جول بەرمەي وتىرعانىن ايتىپ شاعىمدانعان بولاتىن.
پورتتاردى بىرلەسىپ پايدالانۋ ماڭىزدى
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە رەسەيدىڭ عانا الەمدىك مۇحيتقا شىعا الاتىن تەڭىز پورتتارى بار. كەزىندە ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتى ازىرلەۋگە قاتىسقان جۇمىس توبى مۇشە مەملەكەتتەردىڭ تەڭىز, وزەن پورتتارى مەن كولىك تەرمينالدارىن بىرگە پايدالاناتىن ەرەجە قابىلداۋ تۋرالى ءسوز بولعان-دى. مۇنداي ۇسىنىس باسقا-باسقا ەمەس, رەسەي تاراپىنان جاسالعان ەدى.
بىراق جەمە-جەمگە كەلگەندە الەمدىك نارىققا شىعۋعا جول اشاتىن پورتتاردى بىرلەسىپ پايدالانۋ ماسەلەسى ءالى كۇنگە دەيىن باسى اشىق ءارى اسا وزەكتى. بۇل پروبلەما 2017 جىلى بىشكەكتەگى ەاەو باسقوسۋىندا دا ايتىلعان. 2018 جىلى رەسەي پرەمەر-ءمينيسترى دميتري مەدۆەدەۆ ءتيىستى قاۋلىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋ تۋرالى ءوز ۇكىمەتىنە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. ولار بۇل ماسەلەنى وزدەرىندە تالقىلاپ, 2018 جىلدىڭ قىركۇيەك-قازان ايلارىندا قابىلداۋى ءتيىس ەدى. الايدا اتالعان قۇجات بۇگىنگە دەيىن قابىلدانعان جوق.
بيىل دا كومىر ەكسپورتىنىڭ توڭىرەگىندەگى داۋ تاعى قوزعالدى. بۇل جولى ەاەو الاڭىندا قازاقستان عانا ەمەس, قىرعىزستان دا رەسەيدى ۋكرايناعا كومىر تاسۋدى شەكتەدى دەپ ايىپتادى. قاتتى وتىن رەسەي اۋماعى ارقىلى ترانزيتپەن جەتكىزىلەدى. ساراپشىلاردىڭ ءتۇسىندىرۋى بويىنشا, ماسكەۋ ەكسپورتتىق ءونىمنىڭ باعاسىن بەلگىلەيدى. رەسەيدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ مينيسترلىگى ۋكرايناعا ءبىزدىڭ ەلدەن تاسىمالداناتىن كومىردىڭ ترانزيت كولەمىنە كەلىسپەي وتىر ەكەن. ماۋسىم ايىنان بەرى كومىر مەن كەيبىر مۇناي ونىمدەرى ۋكرايناعا رەسەيدەن ەكونوميكالىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ ارنايى رۇقساتىمەن عانا جەتكىزىلدى.
بۇل پروبلەما تۋرالى «كوممەرسانت» باسىلىمى وتكەن اپتادا جازدى. ونىڭ حابارلاۋىنشا, رەسەي قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ ۋكرايناعا ترانزيتتىك وتىنىمدەرىن تولىعىمەن ۇيلەستىرە الماعانىن مويىنداپ وتىر. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, وتاندىق كومپانيالاردىڭ اي سايىنعى شىعىن كولەمى 11 ملن دوللار شاماسىندا. قازاقستاننىڭ ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى جانەل كۇشىكوۆا جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋىندە ءترانزيتتى شەكتەۋدەن قازاقستان ەكونوميكاسىنا زيان تيگەنى تۋرالى دالەلدەر بار ەكەنىن ايتادى.
«قازىر ءبىزدىڭ ۋكرايناعا تاسيتىن كومىر بۇل ەلدىڭ جەكەلەگەن بولىكتەرىندە وندىرىلمەيتىنىن, سۇرانىسقا يە ەكەندىگىن دالەلدەۋدەمىز», دەيدى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى جانەل كۇشىكوۆا.
ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, رەسەيدىڭ كومىرىن ۋكرايناعا ەكسپورتتاۋعا قويىلعان شەكتەۋلەرگە بايلانىستى رەسەيدىڭ ءوزىنىڭ ىشكى نارىعىندا كومىر كولەمى كوبەيىپ بارادى. وسىعان وراي جەرگىلىكتى تۇتىنۋشىلار قازاقستاندىق كومىردەن باس تارتۋدا. ال ۋكراينا تاسىمالدىڭ بالاما ادىستەرىن پايدالانىپ, تىعىرىقتان شىعاتىن باسقا جول تاپتى. ءسويتىپ رەسەيلىك تاراپتىڭ بۇل شەكتەۋىنەن ءبىزدىڭ كومىر وندىرۋشىلەر عانا زارداپ شەگۋدە.
قازاقستاننىڭ كومىر ەكسپورتىنا رەسەيدىڭ توسقاۋىل بولىپ وتىرعانىنىڭ سالماقتى سەبەبى بار. وتاندىق تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ماكسيم كونونوۆ جاقىندا الماتىدا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە ەاەو شەڭبەرىندە ءتيىستى كۆوتا بولىنبەۋىنىڭ سالدارىنان قازاقستاندىق كومىر وندىرۋشىلەر رەسەي ارقىلى ۋكرايناعا تاسىمالداناتىن ءترانزيتتىڭ شامامەن 60%-ىنان ايىرىلعانىن ايتتى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, بيىلعى شىلدە-قىركۇيەك ارالىعىندا قازاقستاندىق كومىر ءوندىرۋشى كومپانيالار ۋكرايناعا رەسەي ارقىلى 584,12 مىڭ توننا كومىردى جەتكىزەتىنى تۋرالى الدىن الا حابارلاعان. رەسەيدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ مينيسترلىگى 233,5 مىڭ توننا عانا كومىردى وتكىزۋگە رۇقسات ەتىپ, قالعان 350,62 مىڭ توننانى شەكتەدى. «وسىنىڭ سالدارىنان ۋكرايناعا جوسپارلاعان ءترانزيتتىڭ جيىنتىق كولەمىنىڭ 60 پايىزىن اپارا المادى», دەيدى ماكسيم كونونوۆ.
ساراپشىلار قازاقستاندا وندىرىلگەن كومىر رەسەيلىك نارىققا باسەكەلەس بولا باستاعانىن, سول سەبەپتى كورشى ەل اياقتان شالۋعا تىرىسا باستاعانىن ايتادى. ءسويتىپ سولتۇستىكتەگى كورشىمىز 2030 جىلعا قاراي كومىر ءوندىرىسىن قازىرگى 400 ميلليون توننادان جارتى ميلليارد تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ, جوسپار بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر.
تاۋ-كەن وندىرۋشىلەر جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق كاسىپورىندار قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى نيكولاي رادوستوۆەتس مۇنداي شەكتەۋلەر كومىرگە عانا ەمەس, بيداي تاسىمالىنا دا قاتىستى ەكەنىن ايتادى. سول سەبەپتى قازاقستان كومىرىنىڭ رەسەيدىڭ تەڭىز پورتتارى ارقىلى ءترانزيتتى جەڭىلدەتۋگە ءتيىس كەلىسىم جوباسىن جاساۋدى بىلتىر باستاعان. بىراق بۇل قۇجاتتىڭ دا باستاپقى نۇسقاسىن رەسەي قابىلداماي تاستاپتى. جانە قارسىلىقتارىنىڭ سەبەبىن قازاق جۇك جونەلتۋشىلەرىنە ارنالعان تاسىمالداۋ جانە تيەپ-جونەلتۋ شارتتارى ونسىز دا رەسەيلىكتەرگە ارنالعان شارتتارعا جۋىقتاپ قالعانىمەن تۇسىندىرگەن. «تاسىمالداۋ قۋاتىنىڭ ازدىعى سەزىلىپ جاتقان كەزدە قازاقستاننىڭ كومىر ءترانزيتىن جىلىنا 14 ميلليون تونناعا دەيىن ارتتىرۋى رەسەيدىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىنا قوسىمشا سالماق تۇسىرەدى. بۇل رەسەيلىك كومىر ەكسپورتتاۋشىلارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە تەرىس ىقپال ەتەدى. جانە بۇل كومىرلى وڭىرلەردەگى مونوقالالاردىڭ ەڭبەككە قابىلەتتى حالقىنىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە سوقتىرادى», دەيدى ن.رادوستوۆەتس.
ساراپشىلار رەسەي بۇل شەشىمگە ۇزاق دايىندىقپەن كەلگەنىن ايتادى. ماسەلەن, 2019 جىلى 18 ساۋىردە ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى دميتري مەدۆەدەۆ ۋكرايناعا كومىر تاسىمالداۋعا شەكتەۋ قوياتىن قاۋلىعا قول قويدى. 2019 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنان باستاپ سول قاۋلىعا سايكەس رەسەي اۋماعىنان ۋكرايناعا مۇناي, مۇناي كوكسى, بيتۋم قوسپالارى, ەتان, بەنزول, تولۋول جانە تاعى باسقا تاۋارلاردى ەكسپورتتاۋعا تولىق تىيىم سالىنعانىن, سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق دامۋ مينيسترلىگى بەرگەن رۇقساتتار نەگىزىندە ەكسپورتتالاتىن تاۋارلاردىڭ ءتىزىمى (كومىر, كوكس, بەنزين, ديزەل وتىنى, پروپان, سۇيىتىلعان گازدار) بەكىتىلگەنىن حابارلادى. وسى شەشىمگە سايكەس رەسەي مەن قازاقستاننىڭ وكىلەتتى ورگاندارى اراسىندا رەسەيدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ رۇقساتى نەگىزىندە تاۋارلاردى شىعارۋ كولەمىن ماقۇلداۋ ءتارتىبى ازىرلەندى. ساراپشىلار سول ءتارتىپتىڭ ءوزى قازاقستاندىق كومپانيالاردى رەسەي جانە ۋكراينا شەكاراسىنداعى تۇيتكىلدەردەن قورعاي الماعانىن ايتادى.
قازىر سۇرانىس ازايىپ بارادى
وسىعان دەيىن قازاقستاننان كومىر ەكسپورتتاپ كەلگەن ەۋرووداق ەلدەرى كەيىنگى جىلدارى گاز بەن بالاما ەنەرگيا كوزدەرىنە باسىمدىق بەرە باستادى. ساراپشىلار كومىر ءوندىرىسىنىڭ قازىرگى دەڭگەيىن ساقتاۋ ءۇشىن كومىردى كەشەندى تۇردە ءارى تەرەڭ وڭدەۋ باعدارلامالارىن كەڭەيتۋ, ودان ديزەل وتىنىن جانە باسقا دا سۇيىق سينتەتيكالىق ءونىم الۋ جۇمىسىن قولداۋ, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە ەۋرووداق نارىعىن الماستىراتىن نارىق كوزدەرىن ىزدەۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتە باستادى. م.كونونوۆ وسى رەتتە ازيا نارىعىنىڭ كومىرگە دەگەن قاجەتتىلىگىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. ءۇندىستاندا, يندونەزيادا, ۆەتنامدا, فيليپپيندە, مالايزيادا, پاكىستاندا كومىرگە سۇرانىس وسەدى دەگەن ءۇمىت بار. ماكسيم كونونوۆتىڭ ايتۋىنشا, ول ەلدەر جاڭا كومىر ستانسالارىن سالۋعا كوپتەپ قارجى ءبولىپ جاتىر.
قازاقستاندىق كومىر ءوندىرۋشى كومپانيالار قىتايدىڭ ليانيۋنگان تەڭىز پورتى ارقىلى تاسىمالداۋدى جوسپارلاپ وتىر. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى رومان سكليار مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قىتايعا ساپارى كەزىندە جىلىنا 2 ملن تونناعا جۋىق كومىردى قىتايدىڭ ليانيۋنگان پورتى ارقىلى وڭتۇستىك شىعىس ازيا ەلدەرىنە تاسىمالداۋ تۋرالى الدىن الا ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلگەنىن ايتتى.
ليانيۋنگان قازاقستاندىق كومىردى تەحنيكالىق تۇرعىدان قابىلداۋعا دايىن. قىتايلىق لوگيستيكالىق كومپانيالارمەن الدىن الا جۇرگىزگەن كەلىسسوزدەردە ليانيۋنگان پورتىندا كومىردى اۋىستىرىپ تيەۋ ءۇشىن تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق مۇمكىندىك بار ەكەندىگىن ايتقان ماكسيم كونونوۆ قازاقستاندىق كومىر وندىرۋشىلەر بۇل باعىتتا جۇمىس ىستەۋگە دايىن دەيدى. «شۇباركول كومىر» اق-تىڭ وسى ترانزيتتىك باعىت بويىنشا جىلىنا 3 ملن تونناعا دەيىن كومىر ەكسپورتتاۋعا شاماسى جەتەدى. بىراق بۇل ترانزيتتىك باعىتتى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن بىرقاتار زاڭدى, تاريفتىك, تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋ قاجەت. قىتايداعى تەمىر جولداردىڭ ءبارى مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە. «قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ كومەگىنسىز, بۇل باعىتتا جۇمىس ىستەۋ مۇمكىن ەمەس. قىتاي تاراپىنان دا ۇكىمەتتىڭ كەپىلدىگى كەرەك. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاياۋدا بەيجىڭگە جاساعان ساپارى كەزىندە قول قويىلعان كەلىسسوزدەردە ايتىلعان مامىلەلەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تەتىكتەرىن ىسكە قوساتىن كەز كەلدى» دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى م. كونونوۆ.
دەمەك, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان كومىرىن قىتايدىڭ ليانيۋنگان پورتى ارقىلى وڭتۇستىك شىعىس ازيا ەلدەرىنە تاسىمالداۋ تۋرالى الدىن الا ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزۋى ەاەو ەلدەرىندەگى كومىر ترانزيتىنە قاتىستى پروبلەمانى باسقا قىرىنان شەشۋگە كومەكتەسەدى دەگەن ءسوز. ەندىگى بەتالىستىڭ ناتيجەسى قازاقستان تاراپىنىڭ تاباندىلىعىنا بايلانىستى بولىپ تۇر.
الماتى