سەيسەنبى, 29 قاڭتار 2013 7:27
داۋلەتى 46,5 ملرد. دوللاردى قۇرايتىن الەمدەگى باي ادامداردىڭ ءبىرى ۋوررەن ەدۆارد باففەت: «مەنىڭ ومىردەگى جولىمنىڭ بولعانى امەريكا قۇراما شتاتىندا جانە ءوز ۋاقىتىندا (1930) تۋعانىمنان» دەپتى. وسىدان كەيىن Economist Intelligence Unit/زياتكەرلىك ەكونوميست بلوگى «2013 جىلى قاي ەلدە تۋعان بالانىڭ بولاشاعى جارقىن؟» دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, 2030 جىلعا دەيىنگى ەكونوميكالىق بولجامىن جاسادى. وسى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىنە كەلسەك, 2013 جىلى شۆەيتساريادا دۇنيەگە كەلگەن بالانىڭ ومىردە جولى بولماق. ەكىنشى ورىندا – اۆستراليا, كەلەسى ورىنداردى – نورۆەگيا, شۆەتسيا جانە دانيا بولىسكەن.
سەيسەنبى, 29 قاڭتار 2013 7:27
داۋلەتى 46,5 ملرد. دوللاردى قۇرايتىن الەمدەگى باي ادامداردىڭ ءبىرى ۋوررەن ەدۆارد باففەت: «مەنىڭ ومىردەگى جولىمنىڭ بولعانى امەريكا قۇراما شتاتىندا جانە ءوز ۋاقىتىندا (1930) تۋعانىمنان» دەپتى. وسىدان كەيىن Economist Intelligence Unit/زياتكەرلىك ەكونوميست بلوگى «2013 جىلى قاي ەلدە تۋعان بالانىڭ بولاشاعى جارقىن؟» دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, 2030 جىلعا دەيىنگى ەكونوميكالىق بولجامىن جاسادى. وسى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىنە كەلسەك, 2013 جىلى شۆەيتساريادا دۇنيەگە كەلگەن بالانىڭ ومىردە جولى بولماق. ەكىنشى ورىندا – اۆستراليا, كەلەسى ورىنداردى – نورۆەگيا, شۆەتسيا جانە دانيا بولىسكەن. التىنشى ورىندى – سينگاپۋر, جەتىنشى ورىندى – جاڭا زەلانديا دەگەن سياقتى شۇبىرىپ كەتە بەرەدى. ءبىراز ەل قامتىلىپتى, رەسەي دە بار, 72-ورىنعا تابان تىرەپتى. ماعان قازاقستان قايدا دەگەن وي كەلدى. جوق. سوسىن, زەرتتەۋلەر بارىسىندا قانداي ماسەلەلەر نازارعا سالىنعانىن انىقتاماققا ۇمتىلدىم.
«The Economist» جۋرنالىندا جاريالانعان Economist Intelligence ءUnitتىڭ بولجامى مەملەكەتتەردىڭ گەوگرافيالىق جاعدايىنا, دەموگرافياسىنا, الەۋمەتتىك دەڭگەيى مەن مادەني ەرەكشەلىكتەرىنە, ساياساتى مەن الەمدىك ەكونوميكادا الاتىن ورنىنا نەگىزدەلگەن.
ەندى ويلانىپ كورەيىك. بۇل ورايداعى ءبىزدىڭ ەلدىڭ مۇمكىندىكتەرى قانداي؟ گەوگرافيالىق جاعدايىن الساق, قازاقستان – اسقار شىڭدى تاۋلاردىڭ, كوكوراي جاسىل شالعىنداردىڭ, كوكجيەكپەن استاسقان جازىقتاردىڭ, ەرتەگىدەي سۇلۋ ورمانداردىڭ, جۋساندى شەكسىز دالا مەن قۇمداردىڭ, كوپتەگەن وزەندەردىڭ, كولدەر مەن تەڭىزدەردىڭ ەلى. جەر كولەمى بويىنشا ءىرى مەملەكەتتەردىڭ العاشقى وندىعىنا كىرەتىن جانە ەۋروپا مەن ازيانىڭ تۇيىسكەن جەرىندە ورنالاسقان مەملەكەتتىڭ مۇمكىندىكتەرى ۇشان-تەڭىز.
ەلىمىز كەن بايلىقتارىنىڭ قورى مەن ءار الۋاندىعى جاعىنان جەر شارىنداعى باي مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا. ەرەكشە تابيعاتىمەن مينەرالدىق قازبالاردىڭ وراسان مول قورىنا يەلىك ەتەدى. قازاقستاننىڭ جەر قويناۋىندا مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى 105 ەلەمەنتتىڭ 99-ى بار, بۇگىندە ونىڭ 70-ءى بارلانىپ, 60-تان استامى يگەرىلدى. مۇناي قورى جونىنەن الەمدەگى العاشقى وندىقتا, اشىلعان ۋران كەن ورىندارىنىڭ الەمدىك قورى بويىنشا ەكىنشى, التىن قورى بويىنشا التىنشى ورىندى يەلەنەدى. ساراپشىلاردىڭ ەسەبىنە جۇگىنسەك, قازاقستاننىڭ بارلانعان جەر قويناۋى شامامەن 10 تريلليون اقش دوللارىنا باعالانادى.
بۇكىل الەم مويىنداپ وتىرعانىنداي, قازاقستان ەكونوميكاسى قارقىندى دامىپ كەلەدى. ماسەلەن, ەلدەگى ءىجو 2011 جىلى 180 ملرد. دوللارعا دەيىن, ياعني جان باسىنا شاققاندا 15,7 ەسەگە ءوستى. ەلباسىمىزدىڭ ءمالىمدەگەنىندەي, «الەمدەگى ەشبىر مەملەكەت تاۋەلسىز 20 جىلدىڭ ىشىندە مۇنداي جەتىستىككە جەتكەن ەمەس». سالىستىرمالى تۇردە الساق, مالايزيادا مۇنداي كورسەتكىش 2 ەسەگە, وڭتۇستىك كورەيادا – 3 ەسەگە, سينگاپۋر مەن پولشادا – 4 ەسەگە, ۆەنگريادا 5 ەسەگە وسكەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى 2010 جىلى 90,7 ملن. اقش دوللارىن قۇراسا, 2011 جىلى بۇل كورسەتكىش 115 ملن.-عا جەتتى. زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاننىڭ ەكسپورتتان الاتىن ۇلەسى – 40 پايىز, الەمدىك دەڭگەيدە العاندا – 26 پايىز, ال اقش – 7, ياپونيا – 10, اۆستراليا – 13, كانادا مەن قىتاي – 21, گەرمانيا – 35, رەسەي – 38 پايىز يەمدەنەدى.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە نارىق پرينتسيپتەرىنە نەگىزدەلگەن جانە «نازارباەۆ ۇلگىسى» دەگەن اتپەن تانىلعان زامانعا ساي تابىستى ەكونوميكا قالىپتاستى. ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ قارقىنى بويىنشا قازاقستان جەر بەتىندەگى ەڭ سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەردىڭ ۇشتىگىنە ەنىپ وتىر. ۇلتتىق ەگەمەندىگىمىز بەن ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋ جانە يننوۆاتسيالاردى باسىم تۇردە مەڭگەرۋ ءۇردىسى جولعا قويىلدى.
رەسپۋبليكامىزدا جاڭا ساياسي جۇيە قۇرىلدى. تابىستى دامۋ جولىنا تۇسكەن مىقتى مەملەكەت قالىپتاستى, ونىڭ جاڭا ەلورداسى – استانا قالاسى زامانعا ساي بوي تۇزەپ كەلەدى. بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتى مەن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى تۇراقتى تۇردە ارتۋدا. ەلىمىز الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ جانە ۇلتتىڭ ادامي كاپيتالىن دامىتۋ باعىتىن ۇستانىپ وتىر. ءبىزدىڭ جەتىستىكتەرىمىزدى مويىنداي وتىرىپ, بۇۇ ءوزىنىڭ 2009 جىلعى بايانداماسىندا قازاقستاندى ادام الەۋەتىنىڭ جوعارى دەڭگەيى بار ەلدەر ساناتىنا قوستى.
ەلىمىزدەگى ورنىقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقپەن ۇيلەسىپ, ەل دەموگرافياسىنىڭ وسۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزدى. ستاتيستيكالىق ءمالىمەتتەرگە سۇيەنسەك 2012 جىلدىڭ 1-قىركۇيەگىندە حالقىمىزدىڭ سانى 16836,7 مىڭ ادامدى قۇرادى. جىلدىڭ باسىمەن سالىستىرعاندا, حالقىمىزدىڭ سانى 161,3 مىڭ ادامعا ارتقان. جىل سايىن ەلىمىزدە 300 مىڭ ءسابي دۇنيەگە كەلەدى. حالىق سانىنىڭ تىعىزدىعى رەسپۋبليكا بويىنشا تۇتاستاي العاندا ءبىر شارشى شاقىرىمعا 5,5 ادامدى قۇرايدى. ماسەلەن, قىتايدا بۇل كورسەتكىش ءبىر شارشى مەترگە 140 ادامنان كەلەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك دەموگرافيالىق ساياساتى تۇجىرىمداماسى ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلۋدا. تۇجىرىمدامانىڭ نەگىزگى ماقساتى حالىقتىڭ بالا تۋ دەڭگەيىن كوتەرىپ, ءولىمدى ازايتۋ مەن سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ. دەموگرافيالىق ساياساتقا بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىندا «قۋاتتى دەموگرافيالىق ساياسات – مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى» دەلىنگەن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الەمدىك ارەنادا دا بەدەلى زور. ونى ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق مۇراتتار مەن ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋدى ماقسات ەتەتىن الەمدەگى بەدەلدى ۇيىمداردىڭ ءبىرى –ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋىنەن دە اڭعارۋعا بولادى.
الەمنىڭ كۇشتى مەملەكەتتەرى, ءتىپتى, ءدۇنيەجۇزىلىك دەرجاۆالار دا ەكونوميكالىق جانە مادەني ينتەگراتسيا ماسەلەسىنە تەرەڭ ءمان بەرىپ وتىرعان بۇگىنگى تاڭدا ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ كۇردەلى گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق حالىقارالىق جاعدايدا كەز كەلگەن ەلدىڭ جالعىز, جەكە-دارا دامي المايتىنىن ەسكەرىپ, تاريحي-مادەني جانە گەوگرافيالىق-ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءمۇددەلەس ەلدەرمەن وداق قۇرىپ, ايماقتىق دەڭگەيدە بىرلەسۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋدا. ەلىمىز تمد, كەدەن وداعى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, ورتالىق ازيا ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سياقتى ءارتۇرلى ايماقتىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالىق جوبالارعا بەلسەنە قاتىسۋدا. 2011 جىلى الماتى قالاسىندا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى (تۇركى كەڭەسى) قۇرىلدى.
قازاقستان 2011 جىلى تۇركى كەڭەسى ۇيىمىنا توراعالىق ەتتى. 2012 جىلى استانا ءتۇركى الەمىنىڭ استاناسى بولىپ جاريالاندى. 2011 جىلى تۇركى كەڭەسى بۇۇ جانىندا باقىلاۋشى مارتەبەسىنە يە بولدى. سونداي-اق, كەلەشەكتە عالامدىق اۋقىمداعى ءىس-شارا – ەكسپو-2017-ءنى وتكىزۋ مارتەبەسى دە بىزگە بۇيىرىپ وتىر.
2012 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانىندا ەلباسىمىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىن جاريا ەتتى. پرەزيدەنتتىڭ بولاشاققا ارنالعان ستراتەگيالىق قۇجاتتى جاريا ەتۋى قازاقستاندى جاڭا بەلەسكە شىعارۋعا باعىتتالعان. اتالعان قۇجاتتا جەتى باعىت بويىنشا ناقتى مىندەتتەر تۇجىرىمدالىپ بەرىلدى.
ەلىمىزدە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ باسشىلىعىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان وسىنداي ورەلى ىستەردى, وركەندى وزگەرىستەردى ويلاعان سايىن مەنىڭ الداعى كۇندەردە قازاقستاندا دۇنيەگە كەلگەن نارەستەنىڭ بولاشاعى جارقىن بولادى, ەلىم مەنىڭ – باقىت بەسىگى دەگەن سەنىمىم نىعايا ءتۇستى.
نازگۇل كادريمبەتوۆا,
«نازارباەۆ ورتالىعىنىڭ»
عىلىمي قىزمەتكەرى.