بەيسەنبى, 6 ماۋسىم 2013 2:19
سوناۋ 1982 جىلى «تۇرعىنداردى وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىمەن» شىمكەنت وبلىستىق حالىق دەپۋتاتتارى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, سايرام اۋدانى, تاسساي اۋىلىنىڭ شىعىس جاعىنان, لەنين كولحوزىنىڭ پايلىق جەرىنەن, كولحوزشىلاردىڭ رۇقساتىمەن ارنايى جەر ءبولىنىپ, وبلىستىق «شىمكەنتوتىنبازاسى» اشىلادى. بۇل – شاھاردان شامامەن 8 شاقىرىم جەر. بازا 1984-1985 جىلدارى كەلگەن كومىردى قابىلداپ الاتىن بولۋ ءۇشىن ءوز كۇشىمەن, شارۋاشىلىق ادىسپەن,
بەيسەنبى, 6 ماۋسىم 2013 2:19
سوناۋ 1982 جىلى «تۇرعىنداردى وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىمەن» شىمكەنت وبلىستىق حالىق دەپۋتاتتارى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, سايرام اۋدانى, تاسساي اۋىلىنىڭ شىعىس جاعىنان, لەنين كولحوزىنىڭ پايلىق جەرىنەن, كولحوزشىلاردىڭ رۇقساتىمەن ارنايى جەر ءبولىنىپ, وبلىستىق «شىمكەنتوتىنبازاسى» اشىلادى. بۇل – شاھاردان شامامەن 8 شاقىرىم جەر. بازا 1984-1985 جىلدارى كەلگەن كومىردى قابىلداپ الاتىن بولۋ ءۇشىن ءوز كۇشىمەن, شارۋاشىلىق ادىسپەن, شىمكەنت – الماتى ماگيسترالدى تەمىر جولىنان تارتىپ, وتىن (كومىر) بازاعا دەيىن 2350 م تۇيىق تەمىر جول (ورىسشا قۇجاتتاردا ول «تۋپيكوۆىي پودەزدنوي پۋت» دەپ اتالعان) سالادى. تۇيىق جول وتىن بازاسىنىڭ بالانسىندا بولادى. قازاق تەمىر جولىنىڭ شىمكەنت بولىمشەسى 1987 جىلى الگى تۇيىق تەمىر جولدان شىعارىپ, وزدەرىنىڭ ترانسفورماتورىنا دەيىن, ۇزىندىعى 700 م عانا «سوقىرىشەك» جول قوسادى.
2010 جىلى كومىر باعاسى قاتتى كوتەرىلىپ, ونىڭ ءار تونناسى 10 مىڭ تەڭگەگە شىعىپ كەتەدى. بۇعان قينالىپ, ارىز-شاعىم جازعان حالىقتىڭ مۇڭ-زارىنا وبلىستىق اكىمدىك قۇلاق اسىپ, اكىمنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ب.وسپانوۆ مىرزا قاراعاندى وبلىسىنداعى كومىر وندىرۋشىلەرمەن كەلىسىمگە كەلەدى. ءسويتىپ, وبلىستا سول جاقتىڭ كومىرىن حالىققا جەتكىزىپ بەرەتىن, ءوندىرۋشىنىڭ باعاسىنا تەك شىعىنىن عانا قوساتىن, پايدا تابۋ ءۇشىن ۇستەمە باعا قوسپايتىن مەكەمە ىزدەستىرە باستايدى. وبلىس باسشىلارى كومىردىڭ تونناسى 6000 تەڭگەدەن اسپاسىن دەگەن تالاپ قويادى. ارينە, ءبىرىنشى ۇمىتكەر وبلىستىق وتىن بازاسىن جەكەشەلەندىرۋ نەگىزىندە قۇرىلعان, قايىرىمدىلىققا دايىن تۇراتىندىعىمەن بۇرىننان تانىمال «شىمكەنتوتىن» كومپانياسى قولىن سوزادى. تەك وسى كەزدە ول ويلاماعان جەردەن ءوز مەكەمەلەرىنە قاراستى تۇيىق جولدىڭ 602 مەتر بولىگىن قازاق تەمىر جولىنىڭ شىمكەنت بولىمشەسى ءوز بالانسىنا الىپ العانىن جانە بۇل تەمىر جولدى 1987-1990 جىلدارى سالدىق دەگەنىن ەستيدى. ەستيدى دە تاڭعالادى. سوندا قتج ۇك اق ءۇش جىل بويى دايىن جولدى بۇزىپ, قايتا سالۋمەن اينالىسقانى ما؟ مۇمكىن, سول ءۇش جىل بويى وتىن بازا قابىلداپ العان 7500 ۆاگون 602 م جەردى قانات ءبىتىپ, ءارى-بەرى ۇشىپ وتكەن دە شىعار؟..
بۇل جولدى يا وتىن بازاسى, يا كومپانيا ەشكىمگە وتكىزگەن ەمەس, ەشكىم قابىلداپ العان دا ەمەس. ءبىر زاتتى, م ۇلىكتى ەكىنشى قوجايىن يەلەنۋى ءۇشىن «وتكىزۋ-قابىلداۋ اكتى» دەگەن قۇجات بولاتىنىن, وعان ەكى جاق تا قول قوياتىنىن, سول اكتىدە قانداي م ۇلىك, قانداي مولشەردە, سانى, كولەمى, جىلى مەن ايى-كۇنى دە كورسەتىلىپ بارىپ راسىمدەلەتىنىن, سوندا عانا ول زاڭدى م ۇلىك بولىپ سانالاتىنىن بۇگىنگى نارىق زامانىندا ءبىرىنشى كۋرستىڭ زاڭگەر-ستۋدەنتى دە بىلەدى. مۇنداي قۇجات تەمىرجولشىلاردا اتىمەن جوق بولىپ شىعادى. قايدان بولسىن, «جوقتان بار بولمايدى» دەگەن ماتەريانىڭ زاڭى عوي ول.
مىنە, ەندى وسىنداي «قوسقوجايىندىقتان» قۇتىلۋ ءۇشىن تۇيىق تەمىر جولدىڭ شىنايى يەسى بولىپ سانالاتىن «سارى-ارقا» كومپانياسىنىڭ قۇرامىنداعى «دالا» جشس ارىز بەرىپ, ول اۋدانارالىق مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتتا قارالدى. سوت داۋلى تەمىر جولدى ارنايى بارىپ, ءوز كوزىمەن زەرتتەپ, كورەدى. ءسويتىپ, سوت قازىسى (سۋديا) ل.تۇرعاراەۆا ءادىل شەشىمىن شىعارادى.
بىراق, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, اتالى سوزگە «تەمىر جول» توقتامايدى. قايتادان اپەللياتسيالىق ارىز بەرىپ, ونى قايتادان وزدەرى قايتارىپ الادى. ءسويتىپ جۇرگەندە, اپەللياتسيا بەرەتىن مەرزىم ءبىتىپ قالادى-داعى, ولار ەندى ءبىرىنشى ساتىداعى سوتقا «جاڭادان اشىلعان ءمان-جايعا بايلانىستى» دەپ تاعى ارىز بەرەدى. ونى قاراعان سوت قازىسى ل.تۇرعاراەۆا «بۇل ايتىپ وتىرعاندارىڭىز «جاڭادان اشىلعان ءمان-جاي» دەگەن ساناتقا كىرمەيدى» دەپ ۇيعارىم شىعارادى.
تىپىرلاعان تەمىر جول ءبولىمشەسى نە ىستەيدى؟ ول ەندى ل.تۇرعاراەۆانىڭ دەمالىستا ءجۇرگەن كەزىن پايدالانىپ ءبىرىنشى ساتىداعى سوتقا «جاڭادان اشىلعان ءمان-جايعا بايلانىستى» دەپ تاعى ارىز بەرەدى. ارىز باسقا قازىعا – دەربىسوۆاعا ءتۇسەدى. بىراق, بۇل قازى دا «ايتىپ وتىرعاندارىڭىز «جاڭادان اشىلعان ءمان-جايعا» دەگەن ساناتقا كىرمەيدى» دەپ ۇيعارىم شىعارادى.
«ارتقا شەگىنەر جەر جوق» دەپ ەسەپتەگەن تەمىر جول دەربىسوۆانىڭ ۇيعارىمىنا اپەللياتسيالىق ارىز تۇسىرەدى. اپەللياتسيالىق القا دەربىسوۆانىڭ «جاڭادان اشىلعان ءمان-جاي» جوق دەپ, ءىستى ءوز قاراۋىنا الماعانى زاڭسىز دەپ تاۋىپ, قايتادان ءبىرىنشى ساتىداعى سوتقا جىبەرەدى.
مىنە, وسى جەرگە كەلگەندە دۇنيە سيقىرشىنىڭ قولىنداعىداي تەرىس اينالا باستايدى. اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوت قازىسى اداموۆ بۇل جولى «تەمىر-جولدىڭ» پايداسىنا شەشىم شىعارادى. سونداعى دالەلى – داۋلى تۇيىق جول ستراتەگيالىق جول بولىپ سانالادى-مىس. «پودەزدنىي پۋت» قالايشا سوتتىڭ قالاۋىمەن «ستراتەگيالىق جول» بولىپ شىعا كەلۋى مۇمكىن؟ قر ازاماتتىق كودەكسىنىڭ ءتيىستى باپتارىن قاراساڭىز, وندا اق قاعازعا قارا سيامەن «تۇيىق جول ستراتەگيالىق نىسانعا جاتپايدى» دەپ جازىلىپ قويىلعان. قىزىق-اۋ ءوزى, و باستا تۇيە بولىپ جاراتىلعان جول ەندى بيەگە اينالىپ كەتكەنى مە سوندا؟
«دالا» جشس بۇل شەشىمگە قارسى كاسساتسيالىق شاعىم بەردى. ونى قاراعان سوت قازىسى سەراليەۆ تالاپكەر جاقتىڭ دايەكتەرىنە ەشقانداي قۇقىقتىق باعا بەرمەستەن – بەرۋگە ءتيىس بولسا دا – ءىستىڭ باسقا جاعىنان كەلىپ, «سوتتىڭ ءىس-قاعازدى جۇرگىزۋ ءتارتىبى بۇزىلعان» دەپ, ءىستى تاعى دا, ەكىنشى رەت ءبىرىنشى ساتىداعى سوتقا جىبەرىلسىن دەگەن شەشىمگە كەلەدى. شىنىندا دا, ل.تۇرعاراەۆا بۇدان ەكى جىل بۇرىن قازاق تىلىندە شەشىم شىعارعان ەكەن. كەيىن «جاڭادان ءمالىم بولعان جاعدايلارعا بايلانىستى» دەگەن ۋاجبەن قارسى جاق شاعىم بەرگەندە ول ورىسشا جازىلعان-داعى, العاشقى شەشىمدەگى قولدانىلعان ءتىل قازاق ءتىلى ەكەنىن ەسىنەن شىعارىپ العان ل.تۇرعاراەۆا دا ۇيعارىمدى بايقاماي ورىسشا بەرىپ جىبەرگەن. ءارى قاراي بارلىق ءىس «ورىس ءتىلى» دەگەن داڭعىل جولمەن ءجۇرىپ كەتە بەرگەن.
ءىستى دوپ سياقتى ءبىرىنشى ساتىداعى سوتقا قانشا رەت لاقتىرا بەرۋگە بولادى؟ «دالا» جشس تاعى دا شاعىم تۇسىرۋگە ءماجبۇر. ول شاعىمدى قاراعان اۋدانارالىق مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوت توراعاسى ع.بەكتاەۆتىڭ ءوزى. بەكتاەۆ مىرزا: «بۇل جول ەشكىمگە بەرىلمەگەن, ەشقاشان يەسىزدەندىرىلمەگەن, قۇقىق بەرۋشى قۇجاتتاردى ەشكىم داۋلاماعان جانە ەشكىم ونىڭ كۇشىن جويماعان, سول سەبەپتى بۇل جولدى يەلەنۋ قۇقىعى تەك قانا «دالا» جشس-ىنە تيەسىلى» (وسى جەردە جانە ءارى قاراي اۋدارعان, دالىرەگى وڭشەڭ قازاق قانا قاتىسقان سوت ءماجىلىسىنىڭ ورىسشا جازىلعان قۇجاتىن اۋدارۋعا ءماجبۇر بولعان ءبىز – و.ا.) دەپ دۇپ-دۇرىس كەلە جاتادى دا, كىلت بۇرىلادى: «دالا» جشس بۇل كورسەتىلگەن قۇقىق بەرۋشى قۇجاتتارى وزىندە بولعاندىقتان, وزگە دە, س.ءى. «قتج» «ۇق» اق سەكىلدى تارماقتى پايدالانۋشىلارمەن بىرگە تەمىر جولدى پايدالانىپ وتىر. «دالا» جشس بۇل اكتىلەر كۇشى بارىندا ءوزىنىڭ مۇلكىن ءوزىنىڭ قالاۋىنشا يەلەنە جانە پايدالانا بەرۋىنە بولادى.
تالاپكەر جاۋاپكەر №9 تەمىرجولدى ءوز بالانسىنا قابىلداپ الدى دەيدى. بۇل جاعداي «دالا» جشس-ىنە جوعارىدا اتالعان تەمىرجولدى يەلەنۋىنە, پايدالانۋىنا جانە قوجالىق جاساۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە جاۋاپكەر ءوز ارەكەتىمەن تالاپكەردىڭ بۇل قۇقىقتارىن ناقتى بۇزىپ وتىرعان جوق.
…مۇنداي جاعدايدا تالاپكەردىڭ تەك قانا «جاۋاپكەر ءوز بالانسىنا تەمىر جولدى قابىلداپ الدى» دەگەن نەگىزدە بوتەننىڭ يەلىگىنەن م ۇلىكتى ايىرۋ نەمەسە تالاپ ەتۋ دەگەن تالابى دۇرىس ەمەس, مۇلدەم نەگىزسىز جانە سول سەبەپتى قاناعاتتاندىرۋعا جاتپايدى».
توراعا داۋدى بىلايشا شەشەدى:
«دالا» جشس-ءىنىڭ «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى اق-قا بوتەننىڭ زاڭسىز يەلەنۋىندەگى م ۇلىكتى ايىرۋ تۋرالى تالابى تولىعىمەن قاناعاتتاندىرىلماسىن».
مۇنى ەندى يۋريسپرۋدەنتسياداعى جاڭالىق دەمەسكە امال جوق. وسى بەتپەن كەتە بەرسەك ەرتەڭ بىرەۋ ءسىزدىڭ كولىگىڭىزدى تاپا-تال تۇستە ءمىنىپ كەتسە دە, اقشاڭىزدى الىپ كەتسە دە سوت: «نە جەتپەيدى سىزگە؟ ءسىزدىڭ باسقا كولىگىڭىز دە, باسقا اقشاڭىز دا از ەمەس ەكەن عوي. ودان دا مىنا كىسىلەر زاڭسىز بولسا دا پايدالانا بەرسىن, سىزگە ەشقانداي «كەدەرگى كەلتىرىپ» نەمەسە «قۇقىعىڭىزدى ناقتى بۇزىپ وتىرعان جوق» قوي. «تالابىڭىز دۇرىس ەمەس, مۇلدەم نەگىزسىز جانە سول سەبەپتى قاناعاتتاندىرۋعا جاتپايدى» دەسە دە تاڭ قالماۋعا ءتيىسسىز…
ەلباسىمىز «تەك ءادىل شەشىم شىعارسىن» دەپ سوتتاردىڭ بارلىق جاعدايىن جاساپ قويدى. ءار قازىنى اسقان جوعارى سەنىمدىلىك ءبىلدىرىپ, ءوزى تاعايىندايدى. سوت بولسا ءبىر ءىستى ەكى جىلدان استام ۋاقىت سوزىپ كەلەدى. بۇل قالاي؟
سوت – سوڭعى ينستانتسيا. قازىلارعا قازىلىق جاسايتىن ورگان ەش جەردە جوق. ءتورتىنشى بيلىك اتانعانىمەن اقپارات قۇرالدارى بيلىك ايتا المايدى, تەك ماسەلەنى قوعامنىڭ تالقىسىنا شىعارا الادى. شەشىمىن ايتاتىن جوعارىداعىلار بولعانىمەن, ءىستىڭ ءمان-جايىمەن تومەندەگىلەر تانىس بولعانى قاجەت. باتىستى ۇستاپ وتىرعان دەموكراتيا – وسى.
ال, ازىرگە… كەلەسى سوت وتىرىستارىنا دايىندالا بەرگەننەن ابزالى جوق.
ومىرزاق اقجىگىت.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.