ينۆەستورلارعا قولايلى جاعداي جاسالعان
بۇگىنگى كۇنى كەڭەس قۇرامىنا 35 ءىرى ترانسۇلتتىق شەتەلدىك كومپانيا مەن حالىقارالىق ۇيىم باسشىلارى كىرەدى. جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە وتكىزىلەتىن كەڭەستىڭ بۇل جولعى باستى ەرەكشەلىگى – پرەزيدەنت جانىنداعى شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسى مۇشەلەرىنىڭ اۋىسۋى. جيىن باسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ كەڭەستىڭ جاڭا مۇشەلەرىمەن تانىستىردى.
− كەڭەستىڭ جاڭا مۇشەلەرى Baker McKenzie International توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, سونىمەن قاتار جاھاندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى كونستانتس ۋلمەر-ايلفورت, «دويچە بانك» ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا بويىنشا وڭىرلىك باسقارماسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى يورگ بونگارتتسكە, METRO AG اتقارۋشى ديرەكتورى فيليپپ پالاتستسيگە, Petro China Company limited قىتاي ۇلتتىق مۇناي كورپوراتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى حو تسزيتسزيۋنگە قوشەمەتىمدى بىلدىرەمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت وتىرىسقا قاتىسا الماعان كەڭەستىڭ جاڭا مۇشەلەرى Mitsubishi Corp اعا ۆيتسە-پرەزيدەنتى يساو كانونى, CitiGroup-تىڭ ەۋروپا, تاياۋ شىعىس جانە افريكا بويىنشا اتقارۋشى ديرەكتورى دەۆيد ليۆەنگستوۋندى قۇتتىقتادى. ودان كەيىن قاسىم-جومارت توقاەۆ العاشقى ءسوزدى ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى سەر سۋما چاكرابارتيگە بەردى. الدىمەن قازاقستاننىڭ كەڭەس وداعىنان شىعىپ گۇلدەنگەن جانە دامۋشى ەلگە اينالۋىن تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى وراسان ەكەنىن ايتقان بانك باسشىسى بۇگىندە قازاقستاندا جاسالعان جالپى قۇرىلىمدىق رەفورمالار, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قۇرىلۋى بۇل جولعى كەڭەستەگى نەگىزگى تالقىلانار تاقىرىپقا تۇزدىق ەكەنىن جەتكىزدى.
− وسى ورايدا جاڭا پرەزيدەنتكە, ونىڭ الداعى جۇمىستارىنا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتەمىز. الداعى ۋاقىتتا تۇڭعىش پرەزيدەنتپەن قۇرعان ىسكەرلىك بايلانىسىمىزدى ءارى قاراي نىعايتۋعا دايىنبىز, – دەدى ەقدب پرەزيدەنتى سەر سۋما چاكرابارتي. ونىڭ ايتۋىنشا, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ ءىرى ەكونوميكالىق باستامالاردىڭ باسى-قاسىندا بولدى. بانكتىڭ قازاقستانعا بۇگىنگە دەيىن سالعان ينۆەستيتسياسى 9 ملرد اقش دوللارىنان اسادى. ال بيىلعى جارتىجىلدىقتىڭ وزىندە كورسەتكىش 450 ملن اقش دوللارىنا جەتىپ وتىر.
ء−بىز سالعان ينۆەستيتسيامىزدى كولەمىنە قاراپ ەمەس, ساپاسىنا قاراپ باعالايمىز. بۇل تۇرعىدا دا ءبىزدىڭ جەتىستىگىمىز اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي. اتاپ ايتار بولساق, ءبىز قازاقستاننىڭ «جاسىل» ەنەرگەتيكاعا كوشۋىنە جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىپ كەلەمىز. بيىلدىڭ وزىندە قازاقستاندا جاڭعىرمالى قۋات كوزدەرىنىڭ ءۇش ءىرى جوباسىن باستادىق. ينۆەستيتسيانىڭ جالپى قۇنى 375 ملن اقش دوللارىن قۇرادى. سونىمەن قاتار رەسپۋبليكا بويىنشا قالالاردى ءوزارا بايلانىستىرۋعا جانە ەلدى جالپى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن بايلانىستىرۋعا ۇلەسىمىزدى قوسىپ, بىرقاتار جولداردىڭ قۇرىلىسىنا قارجى سالدىق, – دەدى ەقدب پرەزيدەنتى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكا ادامداردان, ولاردىڭ الەۋەتىنەن, يدەيالارىنان, ساتىپ الۋ قابىلەتتەرىنەن جانە تاڭداۋلارىنان قۇرالادى. سونىمەن قاتار جۇمىس كۇشى ساپاسىنىڭ ارتۋى, تومەن بىلىكتى مامانداردىڭ ورتا جانە جوعارى بىلىكتى مامانعا اينالۋى ەكونوميكانى دامىتاتىن باستى فاكتورلار.
− قازاقستان ەكونوميكاسىن ورگە سۇيرەپ كەلە جاتقان فاكتورلاردىڭ ءبىرى ەلدىڭ بولاشاققا قاراي جانە الداعى قاتەرلەردى الدىن الا بولجاي ءبىلۋ قابىلەتى. مۇنداي جاعدايدا مەملەكەت ادام كاپيتالىن جوسپارلاۋدا دا ۇزاق مەرزىمدى بولاشاقتى ەسەپكە الۋى كەرەك. الداعى ۋاقىتتا قازاقستان ەكونوميكاسىندا ورتا بىلىكتى ماماندارعا سۇرانىس ازايىپ, ەڭبەك رەسۋرستارى قارتايۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا مەملەكەت ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن بىرىنشىدەن, ايەل ادامداردىڭ ەڭبەككە ارالاسۋىن كۇشەيتۋى; ەكىنشىدەن, جۇمىسشىلاردىڭ قابىلەتتەرىن ساقتاۋعا جانە دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرۋى; ۇشىنشىدەن, قالالىق ورتالىقتارعا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىراتىن «جاسىل» ينفراقۇرىلىمدى ەنگىزۋى كەرەك. بۇل ءۇش باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ دا ەلدەرىڭىزدە باستالىپ كەتكەنىن بىلەمىن. وعان ەقدب دا بەلسەندى قاتىسىپ جاتىر, – دەدى ول.
وتىرىستا قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بەيبىت اتامقۇلوۆ كەڭەستىڭ 31-ءشى پلەنارلىق ءماجىلىسىنىڭ حاتتامالىق تاپسىرمالارىن ورىنداۋ بويىنشا اتقارىلعان جۇمىس تۋرالى ەسەپ بەردى. سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بايانداماسىندا كەڭەس قۇرىلعان ساتتەن باستاپ ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ, قازاقستان ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ جاڭا پەرسپەكتيۆالارىن ايقىنداۋ ماسەلەلەرى تالقىلاناتىن ماڭىزدى الاڭعا اينالعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەڭەستىڭ وتكەن وتىرىسىندا بەكىتىلگەن 9 تاپسىرما قازىرگى تاڭدا ورىندالىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جانداندىرۋ, ۆاليۋتالىق رەتتەۋ سالاسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, ەلەكتروندى كەدەندىك دەكلاراتسيالاۋ جۇيەسىن جاقسارتۋ شارالارى ءساتتى جۇزەگە اسىرىلدى. سونىمەن قاتار ينۆەستورلارعا تىكەلەي قاتىسى بار قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, رەتتەۋشى ورتانى جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ ساپاسىن جاقسارتۋ بويىنشا جۇمىستار جالعاسۋدا. مىسالى, مەنشىك قۇقىعىن, تورەلىكتى قورعاۋدى كۇشەيتۋ, سوت جۇكتەمەسىن وڭتايلاندىرۋ جانە قىلمىستىق زاڭنامانى ودان ءارى ىزگىلەندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ قابىلدانعان. بۇعان دەيىنگى كەڭەس وتىرىسىندا ايتىلعان ەكولوگيالىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس تۇجىرىمداماسى ازىرلەندى. بۇل رەتتە, ينۆەستورلار ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ بويىنشا تۇراقتى نەگىزدە جۇمىس جۇرگىزىلىپ, وتكەن جىلدار ىشىندە رۇقسات بەرۋ قۇجاتتارىنىڭ, سالىق سالۋ, كەدەندىك باقىلاۋ, كوشى-قون-ۆيزالىق رەجىم جۇيەسى ەداۋىر جەڭىلدەتىلگەن.
شەت مەملەكەتتەردەن قازاقستانعا ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن ەلدەگى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ مىندەتى اسا ماڭىزدى. بۇل ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ وڭتايلى تۇرلەرى قالىپتاسىپ, زاڭنىڭ دا ەكى تاراپقا قولايلى بولۋى ءمىندەتتەلمەك. شەتتەن كەلگەن ينۆەستورلار قازاقستانداعى سالىق جۇيەسىنىڭ قاناعاتتاندىراتىنىن, زاڭ اياسىندا بارلىق ءمۇمكىندىكتەر قاراستىرىلىپ وتىرعانىن ايتادى. بۇل رەتتە, ەلىمىزدەگى جوعارعى سوتتىڭ اتقارعان جۇمىستارى دا ەلەۋلى. كەڭەس وتىرىسىندا ءسوز العان جوعارعى سوت ءتوراعاسى جاقىپ اسانوۆ سوتتاردا سۋديالار جۇكتەمەسى ازايىپ كەلە جاتقانىن ايتتى.
− بيىلدان باستاپ سۋديالاردىڭ ەڭبەكاقىسى ايتارلىقتاي جوعارىلادى. ءاسىرەسە اتقارعان جۇمىستارىنىڭ اۋقىمىنا بايلانىستى ەڭبەگى دە ەلەنىپ وتىر. ەكىنشىدەن, سۋديالاردى داۋ-دامايى جوق ءىستەردەن بوساتىپ جاتىرمىز. بيىلعى مامىردان باستاپ 10 جىلدا العاش رەت سوت جۇكتەمەسى قىسقارىپ كەلەدى, – دەدى ج.اسانوۆ.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, اتقارىلىپ جاتقان تىڭ قادامداردىڭ ءبىرى − HR-مەنەدجمەنت تەتىكتەرىمەن سۋديالاردى ىرىكتەۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن جۇزەگە اسىرۋ جانە زياتكەرلىك جانە مونوپوليالىق قۇقىق, سالىق, جەر قويناۋىن پايدالانۋ, ەكولوگيا سالاسىنداعى بىلىكتى زاڭگەرلەر سۋديالىق قىزمەتكە كەلگەنىن دە اتاپ ءوتتى.
− ۇقساس ىستەر بويىنشا ءارتۇرلى شەشىمدەر شىعارىلىپ جاتادى دەگەن سىن ايتىلادى. انىق ەمەس زاڭ نورمالارىن ءار سۋديا ءارتۇرلى تۇسىنەدى. ال كوپتەگەن ناقتى جاعدايلار بويىنشا زاڭنامادان ءتيىستى جاۋاپ تابۋ قيىن. سوندىقتان جوعارعى سوت «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بىرلەسە وتىرىپ ۆەدومستۆوارالىق توپتار قۇردى. ونىڭ ماقساتى – سالىق, جەر, جەر قويناۋىن پايدالانۋ جانە باسقا دا ماسەلەلەر بويىنشا بىرىڭعاي تاجىريبەنى قالىپتاستىرۋ, – دەدى جوعارعى سوت توراعاسى.
جوو-دا وقىتۋ باعدارلامالارى تولىق جاڭارتىلادى
قازاقستاندا ادام كاپيتالىن, سونىڭ ىشىندە مامان دايارلاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاڭارتۋ تۋرالى بايانداما جاساعان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ ۇكىمەتتىڭ وقۋ ورىندارى مەن بيزنەستىڭ بىرلەسە مامان دايىنداۋىنا جول اشىپ جاتقانىن حابارلادى.
− ساپالى جانە زاماناۋي ادام كاپيتالىنىڭ بولۋى كەز كەلگەن ينۆەستور ءۇشىن وتە ماڭىزدى. بۇل يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا قۇرۋدىڭ نەگىزگى كىلتى. پوستكەڭەستىك ەلدەردە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى زاماناۋي ەڭبەك نارىعىنا ساي كەلمەيدى دەگەن ويلار ايتىلادى. سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك باقىلاۋ تىم كۇشتى جانە وقىتۋ اكادەميالىق سيپاتتان اسپاي قالعان دەگەن دە پىكىرلەر بار. شىنىندا دا, بۇل سىن ورىندى. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردى جويۋ ءۇشىن تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن كوپتەگەن ءىس اتقارىلدى. سونىڭ جارقىن كورىنىسى شەتەلدەردە مامان دايىنداۋ ءۇشىن قۇرىلعان «بولاشاق» باعدارلاماسى. قازىرگى تاڭدا 11 مىڭنان استام ادام الەمدىك ەڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىن ءتامامداپ, ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ جاتىر, – دەدى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى.
ا.ايماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, 10 جىلدىڭ ىشىندە قازاقستان ادامي دامۋ يندەكسى بويىنشا 16 پايىزدىق ءوسىم كورسەتىپ, ادام كاپيتالى وتە جوعارى دەڭگەيدەگى ەلدەردىڭ قاتارىنا كىردى. ال تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەكونوميكامىز 20 ەسەگە ۇلعايدى.
– بىزدە حالىقتىڭ 100 پايىزعا جۋىعى ساۋاتتى. بالالاردىڭ 95 پايىزى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن جانە وقۋمەن, ال 100 پايىزى مەكتەپتە وقۋمەن قامتىلعان. Gig-web كورسەتكىشى بويىنشا قازاقستان 137 ەلدىڭ ىشىندە 4-ءشى ورىندا. وقۋشىلارىمىز جالپى ءباسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كورسەتىپ ءجۇر. ماتەماتيكا-جاراتىلىستانۋ عىلىمي زەرتتەۋىندە بالالارىمىز جاقسى ناتيجە كورسەتتى. سوڭعى ولشەمگە سايكەس ەلىمىز الەمنىڭ 40 ەلىنىڭ ىشىندە ۇزدىك وندىققا كىردى. دەگەنمەن, وقۋشىلار بىلىمدەرىن ءتاجىريبەدە پايدالانۋ جاعىنان اقساپ ءجۇر. وقۋشىلاردىڭ فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن ۇلكەن وزگەرىستەر قاجەت بولدى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى قۇرىلدى. وعان ءبىز الەمدەگى ەڭ ۇزدىك تاجىريبەلەردى ەنگىزدىك. 2016 جىلدان باستاپ وسى تاجىريبەلەردى ەلدىڭ بارلىق مەكتەپتەرىنە ەنگىزۋ جۇمىستارى باستالدى. بۇل وتپەلى كەزەڭ كەلەر جىلى اياقتالادى. قازاقستاننىڭ مەكتەپتەردەگى جاڭا باعدارلاماعا كوشكەنىنە بار بولعانى ءۇش جىل ءوتتى. ناتيجەسىندە ۇزدىك وقۋشىلار مەن ۇلگەرىمى تومەن وقۋشىلار اراسىنداعى الشاقتىق 51 پايىزعا قىسقاردى. جالپى وقۋ ۇلگەرىمى 30 پايىزعا كوبەيدى, – دەدى ول. ءمينيستردىڭ بايانداماسىندا ايتىلعانداي, كاسىپتىك بىلىممەن قامتۋ ارتىپ كەلەدى جانە قازىردىڭ وزىندە ەىدۇ ەلدەرىنىڭ كورسەتكىشتەرىنە قازاقستان ءبىر تابان جاقىن قالدى.
− كادر دايىنداۋعا جۇمىس بەرۋشىلەردى تارتۋ ءۇشىن سەرىكتەستىك تەتىگى دامۋدا, ونىڭ ىشىندە دۋالدى وقىتۋ دا بار. دۋالدى وقىتۋمەن 438 كوللەدج جانە 3 مىڭنان استام جۇمىس بەرۋشى قامتىلعان. ءبىز دۋالدى وقىتۋدى دامىتقىمىز كەلەدى. بۇعان, سونىمەن قاتار, كوللەدجدەرىمىزدى ءىرى ينۆەستورلاردىڭ سەنىمدى باسقارۋىنا بەرۋ دە كىرەدى. قازىردىڭ وزىندە 5 كوللەدجدى سەنىمدى باسقارۋعا بەردىك, وعان 100-دەن استام ينۆەستور قىزىعۋشىلىق تانىتتى. «جاس مامان» جوباسىنا بيۋدجەتتەن 58 ملرد تەڭگە بولىنگەن. بۇل قاراجاتقا زاماناۋي قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الىنادى. بۇل رەتتە ءبىز ساپالى كادر دايىنداۋ ءۇشىن كاسىپورىنداردا پايدالانىپ جاتقان قۇرال-جابدىقتاردى وقۋ ورىندارىنا ورناتۋ ماقساتىندا ينۆەستورلارمەن, بيزنەسپەن تىعىز جۇمىس ىستەيتىن بولامىز. دايىندايتىن ماماندىقتارعا تۇگەندەۋ جۇرگىزدىك. تالاپ ەتىلەتىن جاڭا باعدارلامالار اشۋ بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز جانە بيزنەستىڭ ءوتىنىمى نەگىزىندە بۇعان دەيىن بولماعان 24 جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن اشتىق. تاياۋ ۋاقىتتا كوللەدجدەردەگى ءبىلىم باعدارلامالارىن جۇمىس بەرۋشىمەن بىرگە جاڭارتۋعا جول اشاتىن زاڭ قابىلداندى. ەندى جۇمىس بەرۋشىلەر دايىنداعان باعدارلامالار مەن الەمدىك Worldskills باعدارلاماسى وقىتۋدىڭ نەگىزىنە اينالادى. الداعى ۋاقىتتا كوللەدجدەردەگى وقىتۋ جۇيەسى تولىعىمەن جاڭارتىلادى. شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ جاردەمىمەن كوللەدجدەردە قۇزىرەت ورتالىقتارى اشىلۋدا. 2023 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن مۇنداي ورتالىقتار بارلىق جەردە جۇمىس ىستەيتىن بولادى, – دەدى مينيستر.
ونىڭ ايتۋىنشا, جوعارى وقۋ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. اتاپ ايتار بولساق, جوو-لار وقۋ باعدارلاماسىن ءوز بەتتەرىنشە ەكونوميكانىڭ سۇرانىسىنا قاراي دايىنداۋ قۇقىعىنا يە بولدى. بۇل تاريحي زاڭ. ناتيجەسىندە ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ 80 پايىزى جاڭارتىلىپ, ESG ەۋروپا ءبىلىم ساپاسى ستاندارتىندا تىركەلدى.
− اعىلشىن تىلىندەگى باعدارلاما سانى ارتتى. شەتەلدىك ستۋدەنتتەر سانى ۇلعايدى. بار بولعانى ەكى جىلدىڭ ىشىندە ولاردىڭ سانى 12 مىڭنان 23 مىڭعا جەتتى. ستۋدەنت الماسۋ باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلار سانى دا ەكى ەسە ارتتى. ونداي باعدارلامانى بىتىرگەندەر تەك قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, شەتەلدىك وقۋ ورنىنىڭ دا ديپلومىن الىپ شىعادى. الداعى ەكى جىلدا بارلىق جوو-لاردىڭ وقىتۋ باعدارلاماسىن جاڭارتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. 2021 جىلدان باستاپ جوو تۇلەكتەرىن سەرتيفيكاتتاۋ باستالادى, – دەدى ا.ايماعامبەتوۆ. مينيستر ەل حالقىنىڭ جارتىسى, ياعني 8 ملن-نان استام ادام تاۋەلسىز قازاقستاندا دۇنيەگە كەلگەنىن, ولار الەمگە اشىق, وزگەرۋگە بەيىم ادامدار ەكەنىن ايتتى.
− جاھاندىق وزگەرىستەر كەزىندە ءبىز بولاشاقتىڭ ماماندىقتارىنا, ۇلتارالىق قاتىناسقا جانە تسيفرلاندىرۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىرمىز. مۇنىڭ ءبارى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىندا جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەن. بۇگىنگى قازاقستان جوعارى ادام كاپيتالىنا يە جانە ەڭ باتىل, جوعارى تەحنولوگيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قابىلەتتى ەل, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى.
ينۆەستورلار كەرەك ماماندى وزدەرى دايىنداۋدا
«پولفارما» كومپانياسىنىڭ باقىلاۋ كەڭەسىنىڭ پرەزيدەنتى ەجي ستاراك كومپانيانىڭ قازاقستانداعى ادام كاپيتالىن دامىتۋدا ناقتى جۇمىستار اتقارىپ جاتقانىن مالىمدەدى.
− ءبىز – قازاقستاننىڭ «تسيفرلى يندۋستريا 4-0» باعدارلاماسىنا قاتىسقان تۇڭعىش ءارى جالعىز فارماتسەۆتيكالىق مودەلدەۋ فابريكاسىمىز. بيىل شىمكەنتتە ينجەنەرلىك وقۋ ورتالىعىن اشۋ بويىنشا جاڭا باستامانى قولعا الدىق. اتالعان ورتالىق ءوندىرىس پروتسەستەرىن پىسىقتايتىن جاتتىعۋ الاڭىنا اينالادى. ورتالىق ءۇش ولشەمدى پرينتەرلەرمەن جابدىقتالعان. سونىڭ ارقاسىندا قوسالقى بولشەكتەرمەن قامتۋ ماسەلەسى وزدىگىنەن شەشىلگەن. قىزمەتكەرلەر مەن ستۋدەنتتەر بۇل ورتالىق بازاسىندا «تولىقتىرىلعان شىندىق» تەحنولوگياسىن قولدانا وتىرىپ, بىلىكتىلىگىن ارتتىراتىن بولادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاستاردى ەڭبەك نارىعىندا ەڭبەككە قابىلەتتى ەتىپ باۋلۋ تۋرالى 2019 جىلى جۇكتەگەن تاپسىرمالارىن تولىقتاي قولدايمىز, – دەدى شەتەل ينۆەستورى.
ء وز كەزەگىندە ERG ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى الەكساندر ماشكەۆيچ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا بىلىكتى كادرلاردىڭ جوقتىعىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇعالىم ماماندىعىنا سۇرانىستىڭ ازدىعىنا جالاقىنىڭ تومەندىگى, جۇمىستىڭ كوپتىگى جانە الەۋمەتتىك دارەجەنىڭ تومەندىگى اسەر ەتەدى.
− قازاقستاندا Teach for All باعدارلاماسىن اشۋ كەرەك. بۇل باعدارلاما 30 ەلدە جەمىستى جۇمىس ىستەپ تۇر. وسى باعدارلامانىڭ ارقاسىندا يزرايلدە وزگە سالاداعى مىڭداعان بىلىكتى مامان ءوز جۇمىستارىن تاستاپ, مۇعالىمدىككە اۋىسىپ جاتىر. ناتيجەسىندە مۇعالىمدىككە باسەكەلەستىكتىڭ جوعارىلىعى سونشا, بەس ۇمىتكەردىڭ بىرەۋى عانا مۇعالىم بولىپ ورنالاسا الادى. قازىر جاستار – تسيفرلى الەمنىڭ ازاماتتارى. ولارعا ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا مودەلىن دايىنداۋ كەرەك, – دەگەن الەكساندر ماشكەۆيچ ءبىلىم بەرۋ سالاسىن ەكونوميكانىڭ بولەك سالاسى رەتىندە قارايتىن كەز كەلگەنىن ايتتى. ياعني, وقۋ ورىندارى مەن شەتەلدىك مەنەدجەرلەرگە ينۆەستيتسيا سالا وتىرىپ, وتاندىق عىلىمي جاڭالىقتار مەن تەحنولوگيالار الۋ كەرەكتىگىن, وسىلايشا ەكسپورتتى دامىتۋ كەرەكتىگىن تىلگە تيەك ەتتى.
ءوز سوزىندە ەۋرازيالىق توپ وكىلى ارنايى ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىن دايىنداپ جاتقانىن, ورتالىقتىڭ ءبىلىم بەرۋ, مامان دايىنداۋدىڭ بالامالى ادىستەرى مەن وقىتۋشىلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ سالالارى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىنىن ايتتى.
ەكونوميكالىق جۇيەدەگى جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەر
شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ 32-ءشى جالپى وتىرىسىن قورىتىندىلاۋ بارىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرقاتار ماسەلەگە توقتالدى. الدىمەن مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكالىق جۇيەدەگى جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەردى اتادى. ەل پرەزيدەنتى ادام كاپيتالىن دامىتۋ بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ ماڭىزدى سىن-تەگەۋرىنى ەكەندىگىن ايتتى.
− الەمدىك ەكونوميكا وسىمىنە قاتىستى بولجام ناشارلاپ بارا جاتىر. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ ەسەبىنە سايكەس وتكەن جىلى الەمدەگى تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ جالپى سوماسى 27 پايىزعا, ياعني 1,1 ترلن دوللارعا دەيىن تومەندەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى. دەگەنمەن, قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, قازاقستاندا شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋ كولەمى تۇراقتى.
− وتكەن جىلى شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ جالپى اعىنى 24,3 ملرد دوللاردى قۇراپ, 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا 16 پايىز ءوسىم كورسەتتى. مۇنىڭ بارلىعى – ءبىزدىڭ ءونىمدى كۇش-جىگەرىمىز بەن ۇجىمدىق جۇمىسىمىزدىڭ ارقاسى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى جاڭا تەحنولوگيالار الەمدىك ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمىن, سونداي-اق ەلدەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەنىنە توقتالا كەلە, الداعى ونجىلدىقتاردا ادامزات تاپ بولاتىن سىن-تەگەۋرىندەردى دە ەسكەرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
− قازىردىڭ وزىندە جۇمىسشى قىزمەتى تۇرلەرىنىڭ جارتىسى اۆتوماتتاندىرىلۋى مۇمكىن. 2030 جىلعا قاراي 75-تەن 375 ميلليونعا دەيىن ادام, ياعني جاھاندىق جۇمىس كۇشىنىڭ 14 پايىزعا جۋىعى قايتا وقىتۋدان وتۋگە نەمەسە كاسىبىن اۋىستىرۋعا ءماجبۇر بولادى. 2018 جىلى مەكتەپكە بارعان بالا الداعى ۋاقىتتا قازىر جوق كاسىپتەر بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن بولادى, – دەدى پرەزيدەنت. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىندە ايتىلعانداي, جاقىن بولاشاقتا ادامنىڭ تابىستىلىعىنىڭ نەگىزگى داعدىلارى رەتىندە كوگنيتيۆتىك يكەمدىلىگى باسىمدىققا يە بولادى, ويتكەنى بۇل باعىتتى ماشينالار مەڭگەرە المايدى. وسى ورايدا بەيىمدەلۋ قابىلەتتىلىگى, سىني ويلاۋ, جاسامپازدىق, ىشكى تۇيسىك, كوماندامەن جۇمىس ىستەي الۋ قابىلەتىن اتاپ وتكەن ءجون.
− الايدا بۇل بولجامداردان قايمىعۋدىڭ رەتى جوق. تەحنولوگيالاردىڭ ەنۋى ادامزاتتى جۇمىس ورىندارىنان ايىرمايدى, الايدا ولاردىڭ تابيعاتىن وزگەرتەدى. مۇنداي قۇبىلىس ادامزات تاريحىندا بۇرىن قايتالانعان ەدى. دەگەنمەن, قازىرگى كەزەڭدە ادام كاپيتالىنىڭ ءرولى كۇرت ارتادى, اسىرەسە ءبىلىم سالاسىنىڭ ءرولى ەرەكشە بولادى. سوندىقتان ادام كاپيتالىنىڭ ينۆەستيتسيا سالۋ ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى مەن جالپى قوعام ءال-اۋقاتىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى. قازاقستاندا ادام كاپيتالىن دامىتۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىس ءجۇرگىزۋدەمىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت الدىندا بىرقاتار تۇيتكىلدەردىڭ تۇرعانىن نازارعا العان مەملەكەت باسشىسى جاھاندىق ەڭبەك نارىعىنىڭ ترانسفورماتسياسى – بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ نەگىزگى مەگاترەندتەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىنىن جانە قولدانىستاعى جۇيەگە ەڭ ۇلكەن سىن-تەگەۋرىن ەكەنىن جەتكىزدى.
− بۇگىنگى ءبىزدىڭ كەڭەسىمىزدىڭ ءمانى – ادام كاپيتالىن دامىتۋ. ادام كاپيتالىن دامىتۋ بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ ماڭىزدى سىن-تەگەۋرىنى سانالادى. سوندىقتان ساراپشىلار مەن پراكتيكتەردىڭ وي-پىكىرلەرىن ەستۋگە نيەتتىمىز, – دەدى ق.توقاەۆ. سونىمەن قاتار شەتەل ينۆەستورلارى قازاقستاندىق تۇلەكتەردى باعالاۋ ىسىنە ارالاسۋى ءتيىس ەكەنىن ايتتى. كاسىپورىندار, بيزنەس, جۇمىس بەرۋشى تالاپتارى مەن جوعارى ءبىلىمنىڭ ءوزارا بايلانىسىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگىنە توقتالىپ, جوعارى ءبىلىم ساپالى دايىندىقتى جانە سوعان وراي تۇلەكتىڭ تابىستى جۇمىسقا ورنالاسۋىن قامتاماسىز ەتۋى قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى وتكەن جىلدان باستاپ ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا اكادەميالىق, باسقارۋ, كادرلىق ءجانە قارجىلىق ماسەلەلەردە دەربەستىك بەرىلگەنىن, ءبىلىم سالاسىندا ارنايى زاڭ قابىلدانعانىن ايتتى.
− اۆتونوميا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دامۋى مەن تيىمدىلىگىنىڭ ىرگەلى تەتىكتەرىنە اينالۋى ءتيىس. ەندىگى ۋاقىتتا جوعارى وقۋ ورىندارى نە وقىتاتىنىن, قالاي وقىتاتىنىن ءوزى شەشەدى. ءبىلىم باعدارلاماسى جۇمىس بەرۋشى مەن ستۋدەنتتىڭ ناقتى قاجەتتىلىگىمەن تۇزىلەدى. جىل سايىن جوو-لاردىڭ تاۋەلسىز رەيتينگى بىزگە بۇل مىندەتتى كىم ورىنداي العانىن, ال كىمنىڭ ورىنداي الماعانىنا قاتىستى ناقتى جايتتى كورسەتىپ بەرەدى. شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسى دە تۇلەكتەردى باعالاۋمەن قاتار, جوعارى ءبىلىم جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, مەملەكەتتەرىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اراسىنداعى اكادەميالىق جانە عىلىمي بايلانىستى جولعا قويۋ ماسەلەسىنە دە ءوز ۇلەسىن قوسا الاتىنىنا سەنىمدىمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار ەل ۇكىمەتى «قازاقستاننىڭ شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسى» قاۋىمداستىعىمەن بىرگە نەگىزگى سالالارداعى قۇزىرەت ترانسفەرتىن دامىتۋ بويىنشا جۇيەلى ۇسىنىستار ازىرلەۋى قاجەتتىگىن ايتتى.
− ءبىلىم ەكونوميكاسى داۋىرىندە ءومىر بويى ءبىلىم الۋدىڭ ءرولى ارتا تۇسەدى. اسىرەسە بۇل رەتتە وسى قۇزىرەتتى تاراتۋشىسى سانالاتىن ءىرى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل ماڭىزدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن 12 مىڭنان استام جاس ءبىلىم الدى.
− وسى تاجىريبەنى ءبىز ايتارلىقتاي كەڭەيتۋگە نيەتتىمىز. ونىڭ ىشىندە جۇمىس بەرۋشىلەردى ىنتالاندىرۋدى جولعا قويۋ ارقىلى دا كەڭەيتۋ ويدا بار. بۇگىنگى كۇنى قۇزىرەتتى دامىتۋ مەن بەرۋ اسىرەسە مۇناي-گاز-حيميا, جاڭا ماتەريالدار, كاسىپتىك قىزمەتتەر, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سىندى سالالاردا وتە قاجەت بولىپ وتىر. ءبىزدىڭ بارلىق كومپانيالارىمىزدا بىلىكتىلىك ارتتىرۋ كۋرستارى, داعدىلانۋ باعدارلامالارى, جولعا قويىلعان ءبىلىم بەرۋ ادىستەمەسى, ءتىپتى كورپوراتيۆتىك ۋنيۆەرسيتەتتەر بار. وسىعان وراي ۇكىمەتكە «قازاقستاننىڭ شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسى» قاۋىمداستىعىمەن بىرگە ءبىز ءۇشىن نەگىزگى سالالارداعى قۇزىرەت ترانسفەرتىن دامىتۋ بويىنشا جۇيەلى ۇسىنىستار ازىرلەۋدى تاپسىرامىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى. ق.توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, الداعى ءۇش جىل ىشىندە ەلىمىزدە 180 كوللەدج بەن 20 جوعارى وقۋ ورنى اشىلادى.
− ءبىز رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بۇل ماقساتقا تەك العاشقى كەزەڭنىڭ وزىندە 58 ملرد تەڭگە بولەمىز. بۇل – شامامەن 150 ملن دوللار. باستى ماقسات – وتاندىق جانە شەتەلدىك سەرىكتەستەردى بەلسەندى تۇردە تارتا وتىرىپ, ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن ايتارلىقتاي جاڭارتۋ جانە جاڭعىرتۋ, – دەدى پرەزيدەنت. وسى ورايدا ق.توقاەۆ ءبىلىم ەكونوميكانىڭ ءبىر سالاسى دەگەن پىكىرمەن تولىقتاي كەلىسەتىنىن باسا ايتتى.
فورۋمدى تۇيىندەگەن قاسىم-جومارت توقاەۆ ينۆەستورلار ءۇشىن الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتىڭ نەگىزگى ەلەمەنتىن اتادى.
− بىلىكتى مامان – كەز كەلگەن كومپانيانىڭ باستى بايلىعى. سوندىقتان كومپانيانىڭ تابىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن قىزمەتكەرلەرگە اقىلعا قونىمدى سىياقى ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. بۇل – الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى. بۇل وتاندىق كاسىپورىندارعا دا, شەتەلدىك قاتىسى بار كومپانيالارعا دا قاتىستى. ۇلتتىق تابىستىڭ ءادىل ءبولىنۋى – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى مىندەتى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى بۇگىنگى فورۋمنىڭ جەمىستى جۇمىس ىستەگەنىن ايتا كەلىپ, شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ كەزەكتى باسقوسۋىندا شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورت ماسەلەسىن تالقىلاۋدى ۇسىندى.
− قازىر ۇكىمەت ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جاساپ جاتىر. باعدارلاما جوباسىن قوعامنىڭ تالقىسىنان وتكىزىپ, جۇمىس بەرۋشىلەرمەن دە, ينۆەستورلارمەن دە تالقىلاۋ كەرەك. بۇگىنگى ديالوگ ادام كاپيتالىن دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە قاتىستى بولجامدارىمىزدى ايقىنداپ بەردى. كەڭەستىڭ كەلەسى پلەنارلىق وتىرىسىن «شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى دامىتۋ» دەگەن تاقىرىپتا وتكىزۋدى ۇسىنامىن. بۇل – وتە وزەكتى تاقىرىپ, – دەدى پرەزيدەنت. كەڭەس قاتىسۋشىلارى پرەزيدەنت ۇسىنعان تاقىرىپتى قولداپ, الەمدىك ەكونوميكا ءۇشىن اسا ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتتى.
ايتا كەتەرلىگى, ءبىزدىڭ ەلگە ينۆەستيتسيا سالۋشى شەتەل ينۆەستورلارى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورمەن قاتار, بالاما ەنەرگيا كوزدەرىن جاڭعىرتۋ سالاسىنا دا ايتارلىقتاي قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. كەلەسى كەڭەستىڭ وتىرىسى وسىنداي تىڭ تاقىرىپتاردىڭ تامىزىعىن تۇتاتىپ, ماڭىزدى مىندەتتەر ايقىندايتىن الاڭعا اينالماق, سونداي-اق وسى سىندارلى سىرتقى ساياسي كاپيتال ايتارلىقتاي ەكونوميكالىق پايدا اكەلىپ, دامۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىنا اينالادى. ويتكەنى شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ جۇمىسى جاندانعان سايىن ەلگە اعىلاتىن قاراجات كولەمى دە ارتا تۇسپەك. سوڭعى 10 جىلدا قازاقستانعا 300 ملرد دوللاردان استام تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتىلعان. الداعى ۋاقىتتا دا ەلدەگى ۇتىمدى سىرتقى ساياسي شەشىمدەردىڭ, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جانە تۇراقتى ەكونوميكانىڭ ارقاسىندا سىرتتان كەلەتىن قاراجات كولەمى ارتا تۇسۋگە ءتيىس.
باۋىرجان مۇقان,
ەركەجان ايتقازى,
«Egemen Qazaqstan»