سەنبى, 1 ماۋسىم 2013 2:11
بىردەن ايتايىق, ول كىسى كوپ جىل شاكىرت تاربيەلەپ, مەكتەپتە قىزمەت ەتكەن ۇستاز.بىزدەرگە الدىن الا ايتىلىپ قويعان سوڭ, ەرتەرەك بارىپ جايعاسىپ, عاسىر جاساعان قارتپەن جۇزدەسۋدى اسىعا كۇتكەنىمىز دە راس. مايدانگەر بەينەسىن وزىمشە كوز الدىما ەلەستەتىپ تە قويامىن. «السىزدىگىنەن ازەر ءجۇرىپ, تاياققا سۇيەنىپ كەلەتىن شىعار» دەپ. جوق, ولاي بولمادى.
سەنبى, 1 ماۋسىم 2013 2:11
بىردەن ايتايىق, ول كىسى كوپ جىل شاكىرت تاربيەلەپ, مەكتەپتە قىزمەت ەتكەن ۇستاز.بىزدەرگە الدىن الا ايتىلىپ قويعان سوڭ, ەرتەرەك بارىپ جايعاسىپ, عاسىر جاساعان قارتپەن جۇزدەسۋدى اسىعا كۇتكەنىمىز دە راس. مايدانگەر بەينەسىن وزىمشە كوز الدىما ەلەستەتىپ تە قويامىن. «السىزدىگىنەن ازەر ءجۇرىپ, تاياققا سۇيەنىپ كەلەتىن شىعار» دەپ. جوق, ولاي بولمادى. بويى تىك. تىڭ دا سەرگەك, شيراق ءجۇرىستى عاسىر قۇرداسى, كەۋدەسى وردەن-مەدالگە تولى كۇرىشبەك كوجەكباي ۇلىنىڭ تۇلعاسى ەسىكتەن بەرى كورىنگەندە جاڭاعى سەكەم ويىم سەيىلىپ, كوڭىلىم جاي تاۋىپ, ءوزىمدى جايلى سەزىنە باستاعانىمدى قايتەرسىز.
نە كەرەك, عاسىردان دا اسىپ جاساعان جاۋجۇرەك قازاق باتىرىن قول سوعىپ, تىك تۇرىپ قارسى الدىق ءبارىمىز. تۋعان قىزى, ول دا اكە جولىن قۋعان ۇستاز باقىت كۇرىشبەكقىزى جانە الماتىدا تۇراتىن نەمەرەسى رينات ەكەۋى اتانىڭ ەكى جاعىنان دەمەپ, جيىن وتەتىن ستۋدەنتتەر ءدارىسحاناسىنا باستاپ كىردى.ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى كوللەدجىنىڭ ورىس ءتىلى ءپانىنىڭ ۇستازى, وسى كەزدەسۋدى ۇيىمداستىرۋشى الما راحىمدىلداەۆانىڭ الدىندا ايتقان «اتانىڭ ءسوزى انىق, ويى تۇنىق» دەگەن ءسوزى ەسىمە ءتۇسىپ, كۇرىشبەك كوجەكباي ۇلىنىڭ قاسىنا قاتار جايعاسىپ جاتىپ: «اسسالاۋماعالايكۇم!» دەپ قول بەرىپ امانداستىم.– ۋاعالەيكۇماسسالام! – دەدى قارت مايدانگەر بەتىمە تۋرا قاراپ. وسى جاسىنا قاراماي قۇلاعىنىڭ ەش مۇكىستىگىنىڭ جوقتىعىنا قايران قالدىم.جيىلعاندار ءۇنسىز قاريا سوزىنە قۇلاق ءتۇردى. وتىرعاندار مەن كەزدەسۋگە كەلگەن كوللەدج ستۋدەنتتەرىن جاعالاي كوزىمەن ءبىر شولىپ وتكەن كۇرىشبەك اتا:– اسكەري تارتىپپەن قاتار-قاتار وتىر ەكەنسىڭدەر, اينالايىندار! – دەدى سابىرلى قالىپپەن ءسوزىن باستاپ. – بىزدەر سوعىستى كوردىك. ءدال سەندەردىڭ جاستارىڭدا مايداندا قان كەشكەندەر دە بولعان. قۇداي ەندى سوعىس ءورتىن كورسەتپەسىن دەيىك!كۇرىشبەك كوجەكباي ۇلى 1912 جىلى 5 مامىردا سول كەزدەگى جەتىسۋ گۋبەرنياسىنداعى جاركەنت ۋەزىنىڭ ىنتىماق بولىسىنا قاراستى توعىزبۇلاق اۋىلىندا ءدۇنيەگە كەلىپتى. ياعني, ول قازىرگى الماتى وبلىسىنداعى كەگەن اۋدانىنىڭ جالاڭاش ەلدى مەكەنى ءوڭىرى. ماماندىعى تاريحشى ابىز قاريانىڭ تاريحتى ۇمىتپاي جاقسى بىلەتىندىگى, جاڭىلىسپاي ءسوز ساپتاۋى قايران قالدىردى. وتكەن عاسىردىڭ باسىنان باستاپ, سوڭىنا دەيىنگى ارالىقتاعى سان الۋان وقيعالاردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, سونشالىقتى مازمۇندى اڭگىمەلەگەنىنە ءتانتى بولىپ ۇيىپ تىڭدادىق. ءبىزدىڭ دە كوز الدىمىزدان سول كەزەڭنىڭ جاعداياتتارى تىزبەكتەلىپ ءوتىپ جاتتى.سوعىس باستالعاندا ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ تۇرگەن پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىندە 3-كۋرستا وقىپ ءجۇرگەن كەزى ەكەن. اسكەرگە الىنىپ, الماتىدا جاساقتالعان 100-ءشى اتقىشتار بريگاداسىنىڭ بارلاۋشىلار روتاسىنا جىبەرىلىپ, وندا التى اي دايىندىقتان ءوتىپتى. تاڭعى التىدا تۇرىپ, كەشكى 11-دە جاتىپ, اسكەري تاكتيكاعا ابدەن ماشىقتانىپتى. مانشۇك مامەتوۆامەن وسىندا ءجۇرىپ, جاقىن تانىسىپتى. سودان 1942 جىلدىڭ 18 تامىزىندا العاشقى شايقاسقا قاتىسقان.– مانشۇك وتە نامىسشىل ەدى. ورىسشاعا جەتىك بولاتىن. باسىندا شتابتا ىستەدى, – دەدى وسىدان 71 جىل بۇرىنعى سول ءساتتى ەسكە تۇسىرگەن كۇرىشبەك اتا. – سودان ول «شتابتا وتىرا بەرگەننەن العى شەپتە جۇرگەنىم الدەقايدا دۇرىس» دەپ ءوزى سۇرانىپ ءجۇرىپ وتىنىشىمەن قاندى شايقاستىڭ بەل ورتاسىنا كىردى. پۋلەمەتشى بولدى.روتادا مانشۇكتەن باسقا ءماريام سارلىباەۆا دەگەن قازاق قىزى بولدى. ول دارىگەر ەدى. مانشۇك شتابتا بولعان كەزدە مەن ونىمەن ءجيى ۇشىراسىپ ءجۇردىم. ويتكەنى, روتانىڭ سوعىس قيمىلى تۋرالى مالىمەتتى شتابقا كۇندەلىكتى اپارىپ تاپسىرۋ ماعان جۇكتەلگەن-ءدى. اپارعان اقپاراتتى قابىلداپ الاتىن دا سول ەدى. مىقتى پۋلەمەتشى بولدى عوي ول. ءتىپتى, وققا ۇشاتىن سوڭعى كۇنى دە ونى كورىپ سويلەسكەن ەدىم.مانشۇك پۋلەمەتىمەن جاۋعا وقتى قارشا جاۋدىرىپ, تالاي ءفاشيستىڭ كوزىن جويدى. 21-ءشى گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ ەڭ ۇزدىك پۋلەمەتشى-اتقىشى بولدى. ونى ديۆيزيا جاۋىنگەرلەرى ماقتان تۇتتى. كەڭەس اسكەرلەرى جاۋدىڭ بەتىن تالاي مارتە قايتارىپ, قارسى شابۋىلعا وقتىن-وقتىن شىعىپ تۇردى. ال, 3-ءشى اتقىشتار بريگاداسى كالينين, ۆەليكيە لۋكي, نەۆەل, نوۆوسوكولنيكي قالالارىندا ەرلىكپەن شايقاستى. باتىرلىقتىڭ وشپەس ۇلگىسىن كورسەتتى. 1942 جىلدىڭ 13 تامىزىندا الماتىدان 100-ءشى اتقىشتار بريگاداسى مايدانعا اتتانعاندا ونىڭ قۇرامىندا 4890 جاۋىنگەر بولعان ەدى. سونىڭ كوبىسى مايدان شەبىندە قازا تاپتى.1943 جىلدىڭ 15 قازانىندا پسكوۆ وبلىسىنداعى نەۆەل قالاسىن جاۋدان ازات ەتۋدە يزوچا ستانتسياسىندا 173,3 بيىكتىكتە جاۋمەن قاتتى قاندى شايقاس بولدى. جاۋ دا بەرىلگىسى كەلمەدى. مانشۇك ءوزىنىڭ پۋلەمەتىنەن جاۋعا وق جاۋدىرىپ, شابۋىلعا شىققان ءبىزدىڭ اسكەرلەرگە قولداۋ كورسەتتى. ارينە, جاۋ دا قاراپ جاتپادى عوي, سوندايدا وق مانشۇكتىڭ باسىنا ءتيىپ, ەرلىكپەن قازا تاپتى. كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن مانشۇك مامەتوۆاعا 1944 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. مانشۇكتى جەرلەۋگە قاتىستىم. نەۆەل قالاسىندا.ەندى مايدانگەر قاريانىڭ ءجۇرىپ وتكەن ءومىرىن قىسقاشا شولىپ وتسەك ارتىق بولماس, ءسىرا.ءوزى 1931 جىلى 7 كلاستىق ءبىلىم الىپ, ءۇش ايلىق مۇعالىمدەر دايارلايتىن كۋرسىن بىتىرگەن. سودان باستاپ كەگەن اۋدانىنىڭ شيبۇت مەكتەبىنىڭ, ال ودان كەيىنگى سۇمبە مەكتەبىنىڭ, قۇمتەكەي مەكتەبىنىڭ, شىرعاناق جەتىجىلدىق مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سودان سوڭ تۇيىق مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى, مەركى اۋىلىندا مەكتەپ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقاردى. ودان كەيىنگىسى بەلگىلى, سوعىسقا اتتانعان. ايتپاقشى, اباي اتىنداعى پەداگوگيكا ينستيتۋتىن تامامداعان.سوعىستىڭ ءۇشىنشى جىلى بۇل كىسى جاۋىنگەرلىك قىزمەت اتقارعان ديۆيزيانى 2-بەلورۋس مايدانىنا جىبەرىپ, كوپتەگەن قالا, دەرەۆنيانى جاۋدان تازارتىپ, بەرلينگە جەتكەن. جەڭىستى ەلبا وزەنى ماڭىندا قارسى الىپتى. سودان 1945 جىلدىڭ قاراشا ايىندا ەلگە ورالعان. ۇستازدىق قىزمەتىن كەگەن اۋدانىنىڭ ۇزىنبۇلاق, وكتيابر, قارقارا, شىرعاناق مەكتەپتەرىندە باسشى رەتىندە جالعاستىرعان. ال, 1959 جىلدان ۇيعىر اۋدانىنىڭ سۇمبە ورتا مەكتەبىندە قىزمەت ەتىپ, 1972 جىلى زەينەتكەرلىككە شىققان. ۇيعىر اۋدانىنىڭ جانە الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.اۋەل باستان وزىنە بەس قاسيەتتى ومىرلىك مۇرات تۇتقان. ولار: بىرەۋگە ءتىل تيگىزۋدەن ساقتانۋ. ەكىنشىسى – ادەپتىلىك. ادەپتەن اسپاي, كىشىلىك كورسەتۋدەن تىنباۋ. ءۇشىنشىسى – وزگەگە كۇدىكتەنبەۋ, ويتكەنى, وزگە وزىڭە كۇدىكتەنبەسىن. ءتورتىنشىسى – نە ىستەسەڭ دە الدىن الا مىڭ ويلانىپ بارىپ, زەردەلەۋ جانە باستاعان ءىسىڭدى جارتى جولدا قالدىرماي, اياعىنا جەتكىزۋ. ال, بەسىنشىسى – ءوز باسىڭا تىلەمەيتىن ءىستى بىرەۋگە ىستەمەۋ. قياناتتىق قىلمىسقا استە بارماۋ, ياعني, قاي ىستە بولماسىن ادالدىق پەن ادىلدىكتىڭ اق ءجىبىن اتتاماۋ.جاس كەزىنەن اينىماعان وسىناۋ قاسيەتتەردىڭ شاپاعاتى شىعار, ابىز قاريا 101-گە تولىپ, تاعى دا جاقسىلىققا قاراي تەمىرقازىق رەتىندە ءجون سىلتەپ كەلەدى.جانعا داۋا – تازا اۋا عوي. تاۋعا شىعىپ, تازا اۋامەن تىنىستاعاندى ۇناتادى. ەڭبەك ەتۋدەن ءالى دە قاشقان ەمەس. ۇزاق جاساۋىنىڭ ءبىر سىرى دا وسىندا جاتىر. كەيدە جايىلىمعا قويدى ءوزى باعىپ قايتاتىنى بار.جاستارمەن جۇزدەسۋ ءۇشىن سوناۋ 300 شاقىرىم جەردەگى سۇمبە اۋىلىنان ات ارىتىپ الماتىعا كەلگەن ارداقتى اقساقالعا كوللەدج ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى جاقسىلىق مامبەتجانوۆ ءىلتيپات كورسەتىپ يىعىنا شاپان جاپتى.ابىزدىڭ تۇرگەن پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىندە وقىدىم دەگەنىن ەستىگەن سوڭ, اكەم سارسەن ءابدىحالىقوۆتىڭ دا سول ۋچيليششەدەگى 3-كۋرستان 1941 جىلدىڭ 18 تامىزىندا سوعىسقا كەتكەنى ەسىمە ءتۇسىپ:– اتا, سارسەن ابدىحالىقوۆ دەگەن كىسىنى بىلەسىز بە؟ ول دا سوندا وقىپ ەدى. مەنىڭ اكەم بولادى, – دەپ سۇرادىم. ميكروفوندى قولىنا ۇستاعان قاعىلەز ابىز ايتقانىمدى دەرەۋ قاعىپ الىپ:– سارسەن بە؟ سارسەن ءابدىحالىقوۆتى نەگە بىلمەيىن. بىلەمىن, – دەگەنى. بۇل مەن ءۇشىن قۋانىشتى دا ءارى كۇتپەگەن توسىن جاعداي ەدى.ءسوز اراسىندا اكەم تۋرالى ايتا كەتۋدى تاعى دا ءجون سانايمىن. ءماسكەۋدى قورعاپ, ءۇش رەت جاراقات العان. 1945 جىلى 24 ماۋسىمدا ماسكەۋدە بولعان جەڭىس پارادىنا قاتىسقان. مەنىڭ اكەم مىنە, وسىنداي!كەزدەسۋ ءبىتىپ, ەسىككە قاراي بەت العانبىز. كەنەت ەشكىم كۇتپەگەن ءبىر كورىنىس ءبارىمىزدى تەبىرەنتتى. كوللەدجدە وقيتىن قاراكوز قىزدارىمىزدىڭ ءبىرى اقساقالدىڭ تۋرا الدىنا كەلىپ, ءبىر تىزەرلەپ جەرگە وتىرا قالدى دا, مولتىلدەپ كەلگەن كوز جاسىن ىركىپ:–امان بولىڭىز, اتا! – دەپ اڭىز قاريانىڭ قولىنان ءبىر ءسۇيدى دە, دەرەۋ سىرتقا بەتتەدى. قىزدىڭ داۋىسىندا ايرىقشا ءدىرىل بار ەدى. تەبىرەنىسكە تولى ءدىرىل ەدى ول. سوعىسقا قاتىسقان اتاسى بولعان عوي. سول ەسىنە تۇسكەن شىعار دەپ تۇيدىك ءبىز.ءيا, ءالى دە امان ءجۇرىڭىز, اتا! – دەمەكپىز ءبىز دە.
مارات ابدىحالىق,جۋرناليست.
الماتى.