سەنبى, 4 مامىر 2013 3:21
شايمۇحان اعا جاستايىنان اتا-اناسىنان جەتىم قالىپ, بالالار ءۇيىنىڭ قارا نانىن جەپ ءوستى. 14 جاسىندا الماتى ەسەپ-كرەديت تەحنيكۋمىنا وقۋعا قابىلدانىپ, ونى بىتىرگەن سوڭ «وكتيابر بالالارى» گازەتىندە الدىمەن قاراپايىم قىزمەتكەر, ارتىنان ءبولىم باستىعى بولىپ ەڭبەك ەتىپ, 1940 جىلى كاسىبي جۋرناليست اتانباققا جۋرفاكقا وقۋعا ءتۇستى.
سەنبى, 4 مامىر 2013 3:21
شايمۇحان اعا جاستايىنان اتا-اناسىنان جەتىم قالىپ, بالالار ءۇيىنىڭ قارا نانىن جەپ ءوستى. 14 جاسىندا الماتى ەسەپ-كرەديت تەحنيكۋمىنا وقۋعا قابىلدانىپ, ونى بىتىرگەن سوڭ «وكتيابر بالالارى» گازەتىندە الدىمەن قاراپايىم قىزمەتكەر, ارتىنان ءبولىم باستىعى بولىپ ەڭبەك ەتىپ, 1940 جىلى كاسىبي جۋرناليست اتانباققا جۋرفاكقا وقۋعا ءتۇستى. بىراق ءدال سول جىلى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلدى. ارينە, ءدال سول كەزدە 19 جاسار بوزبالا الدىندا قاندى قاساپتى قىرعىن سوعىس تۇرعانىن, وندا باتالون كومانديرى بولىپ, كەۋدەسىنە الەكساندر نەۆسكي, «قىزىل جۇلدىز» وردەندەرىن تاعىپ, ەلگە جەڭىسپەن ورالاتىنىن بىلگەن جوق.
سوعىس باستالعاندا شايمۇحان اعا نوۆوچەركاسسك قالاسىنداعى اسكەري تەحنيكتەر دايارلايتىن كۋرستا وقىپ جاتقان بولاتىن. 22 ماۋسىم كۇنى تاڭەرتەڭگى ساعات 10-دا بارلىق كۋرسانتتار قۇرامى ساپقا تۇرعىزىلىپ, كۋرس كومانديرى تاڭعى ساعات 4-تە نەمىس-فاشيستەرىنىڭ ەشقانداي سوعىس جاريالاماستان ەلىمىزدىڭ شەكاراسىن باسىپ, سوعىس اشقانىن جەتكىزەدى. ىلە كۋرسانتتارعا كىشى اسكەري تەحنيك دارەجەسى بەرىلىپ, جان-جاقتاعى اسكەري وكرۋگتەرگە جىبەرىلدى. ال كىشى اسكەري تەحنيك شايمۇحان مۇقانوۆ لەنينگراد اسكەري وكرۋگىندە جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان 177-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنا ءبولىندى. وسىلايشا شايمۇحان اعانىڭ 1941 جىلدىڭ 10 شىلدەسىنەن باستاپ, ەرلىككە تولى وت كەشكەن ءومىرى باستالدى.
– 177 اتقىشتار ديۆيزياسى لەنينگرادتى جاۋدان قورعاۋعا قاتىسقان ەڭ جاس قۇرام بولدى. ديۆيزيا قۇرىلعان العاشقى كۇننەن ونىڭ قاتارىندا سوعىس بىتكەنشە بولعانىمدا قانشاما عۇمىردىڭ كوكتەمەي جاتىپ قيىلعانىن, ورىمدەي جاستاردىڭ وشپەس ەرلىك جاساعانىن كوردىم. قاسىڭداعى قيماس دوسىڭنىڭ جەر جاستانعانىن كورۋ قانشالىقتى اۋىر بولسا, سونشالىقتى فاشيستەن كەك الۋعا قايرايتىن, – دەيدى مايدانگەر اعا.
مەنىڭ الدىمدا كسرو قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆىنەن الىنعان قۇجات جاتىر. وندا ستارشينا كۋزين: «لەنينگراد مايدانىندا وتە قيىن جاعدايدا سوعىستىق. الايدا, جاس كومبات مۇقانوۆ ول قيىندىقتاردى جەڭە بىلەتىن. قاراماعىنداعى ءبىر دە ءبىر جاۋىنگەر كومباتتىڭ قينالعان ءتۇرىن كورمەيتىن. ءبىز ونى قاشان ۇيىقتايدى ەكەن دەپ تە ويلايتىنبىز. سەبەبى, ءتۇننىڭ قاي مەزگىلىندە دە وق اتاتىن پوزيتسيالاردى تەكسەرىپ, جاۋىنگەرلەردىڭ جەرتولەلەرىنە دە كىرىپ, ولارعا رۋح بەرەتىن. لەنينگرادتى قۇرساۋدان بوساتاردا, نارۆا مەن كارەل بويىندا دا مۇقانوۆ باسقارعان باتالون العى شەپتە ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتتى. كومبات قانشا رەت جارالانسا دا ءوز پولكىنە قايتىپ كەلەتىن. ونىڭ كەۋدەسىندەگى «قىزىل جۇلدىز», الەكساندر نەۆسكي وردەندەرى مەن «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى قاراپايىم جاۋىنگەرلەردى ەرلىككە ۇندەيتىن. پولك ونىڭ اتىمەن ماقتاناتىن», – دەپ جازىپتى.
جوعارىدا ايتىلعانداي, مايدانعا كىشى اسكەري تەحنيك بولىپ كىرگەن شايمۇقان اعا 21 جاسىندا باتالون كومانديرى اتانادى. ول جايىندا ءسال كەيىنىرەك, ال قازىر اسكەري تەحنيكتىڭ قالاي اتقىشتار اراسىنا تۇسكەنىنە كەلەيىك.
483-ءشى اتقىشتار پولكىنىڭ قارۋ-جاراق بويىنشا تەحنيگى مۇقانوۆ العى شەپكە, قاتاردان شىعىپ قالعان پۋلەمەت, اۆتوماتتاردى جوندەۋگە ءجيى باراتىن. سوندا تار وكوپتىڭ ىشىندە ءوز قاتارلارى – جاپ-جاس جىگىتتەردىڭ اجالمەن بەتپە-بەت كەلىپ, وتان ءۇشىن ەرلىك ولىمگە باس تىككەندەرىن كورگەندە مەن دە وسىلاردىڭ قاتارىندا بولسام, مەن دە وسىلارداي جاۋمەن شايقاسسام دەپ ارماندايتىن. سودان بىردە كوماندير اتىنا العى شەپكە جىبەرۋدى ءوتىنىپ, راپورت جازادى. پولك كومانديرى ەرتەسىنە شاقىرىپ الىپ: «كوميسسار ەكەۋمىز راپورتىڭدى وقىدىق. ەندى سەنى 483-ءشى اتقىشتار باتالونىنا پۋلەمەت روتاسىنىڭ كومانديرى ەتىپ جىبەرۋدى ۇيعارىپ وتىرمىز», دەگەن. «روتانى قابىلداپ العان سوڭ, ءبىزدىڭ ماڭايداعى قورعانىس شەبىنىڭ تۇراقتىلىعىن پايدالانىپ, ۇستىمە قار تۇستەس اق حالاتتى كيىپ الىپ, مەرگەن ۆينتوۆكاسىن قولىما الىپ, فاشيست «اۋلاۋعا» كىرىستىم. ول كەزدە مەرگەندەردە «كەك الۋ داپتەرى» دەگەن كىتاپشا بولاتىن. ءار فاشيست جەر جاستانعان سايىن, ونى كورگەن ادام كۋالاندىرىپ قول قوياتىن», – دەيدى شايمۇحان اعا.
قاراماعىنداعى جاۋىنگەرلەرىنە ءوز ىسىمەن ۇلگى بولعان كومانديردىڭ ەرلىك ىستەرى ديۆيزيانىڭ «بوەۆوي پوحود» گازەتىندە تالاي جارىققا شىعىپتى. وسى گازەتتىڭ 1942 جىلعى 31 تامىزداعى نومىرىندە شىققان مىنا ءبىر ماقالا نازار اۋدارتادى. «ۇرىستىڭ ناعىز قىزعان شاعى. پۋلەمەتشىلەر وقتى قارشا بوراتىپ, قانقۇيلى گيتلەرلىك باسقىنشىلاردى باۋداي ءتۇسىرىپ, اتقىشتارعا جول اشىپ جاتىر. ءبىر كەزدە پۋلەمەت ءۇنسىز قالدى. وسى كەزدە كوزسىز باتىر, روتا پارتورگى مۇقانوۆ جەر باۋىرلاپ ءۇنسىز قالعان پۋلەمەتكە جەتىپ, «ماكسيمدى» قايتا «سويلەتتى». ەندى جاۋدى مۇقانوۆ قارۋى وتاپ جاتتى. ءبىر كەزدە مۇقانوۆ توبەسىنەن زۋ ەتكەن جاۋ سناريادى پارتورگ جانىنان 5 مەتر جەردە جارىلدى. جارىلىس تولقىنى مۇقانوۆتى ۇشىرىپ اكەتتى. بىراق, جەرگە قايتا تۇسكەندە ەس جيعان پارتورگ پۋلەمەتكە قايتا ۇمتىلدى. شۇرىپپەگە جەلىمدەي جابىسقان ونىڭ قولى جاۋعا قارسى تارسىلداتىپ وق جاۋدىرىپ جاتتى. پارتورگ قازاق مۇقانوۆ ءوزىنىڭ قايتپاس ەرلىگىمەن بارلىق جاۋىنگەرلەرگە ەرجۇرەكتىكتىڭ قانداي بولاتىنىن كورسەتتى», دەپ جازىپتى باسىلىم. وسى 1942 جىلدىڭ قاراشا ايىندا باتالون كومانديرى مەن ونىڭ ورىنباسارىن ديۆيزيا شتابىنا شاقىرتادى. ول جايىندا شايمۇحان اعا:
– مەن وندا 21 جاستامىن. ديۆيزيا شتابىندا قورعانىستى كۇشەيتۋ مەن بارلاۋ ءىسىن نىعايتۋ جايىندا ايتىلدى. شتاب ءماجىلىسى اياقتالا بەرگەندە ديۆيزيا كومانديرى كوزين مەنىڭ كومانديرىمدى ورنىنان تۇرعىزدى دا قاتتى ۇرسىپ, ونى كومانديرلىكتەن بوساتتى. ال ماعان باتالوندى باسقارۋ جۇكتەلەتىنىن ايتىپ, تەز ارادا ولقىلىقتاردى جويۋ جايىندا بۇيرىق بەردى. وسىنداي اۋىر مەزگىلدە باتالوندى باسقارۋ مەن ءۇشىن ءبىر جاعىنان وتە اۋىر بولعانىمەن, ءبىر جاعىنان ماعان كورسەتىلگەن ۇلكەن سەنىم ەدى. سەنىمدى اقتاۋ ءۇشىن ايانبادىم. العى شەپتەن ءبىر ساتكە دە كەتپەي, ءتۇن بالاسىندا باتالون شەپتەرىن ارالاپ شىعاتىنمىن. وسىنداي ارالاۋ بارىسىندا اۆتومات, ءدۇربى, تاپانشامدى الىپ, گراناتانى قىستىرىپ, اياعىمداعى رەزەڭكە ەتىكتىڭ قونىشىن سىرتقا قايىراتىنمىن. ءسىرا, سوندا سىرتقى كەيپىم الەكساندر ديۋمانىڭ مۋشكەتەرلەرىن ەلەستەتسە كەرەك, جاۋىنگەرلەرىم مەنى «ءبىزدىڭ مۋشكەتەر كوماندير» دەيتىن. باتالونداعى جاعدايىمىز دۇرىستالىپ, قاتارىمىز سۋىق پەن باتپاقتى-ورماندى القاپتاردا وسكەن سىبىرلىك جاۋىنگەرلەرمەن تولىقتى, – دەيدى.
كەۋدەسىنە جارقىراتا وردەندەرىن تاعىپ, ەلگە جەڭىسپەن ورالعان جاۋىنگەر اعا بەيبىت كۇندە دە بىلىگى مەن ومىرلىك تاجىريبەسىن وتانىنان اياپ قالعان جوق. سوعىستان سوڭ الماتى, تالدىقورعان وبلىستارىنىڭ قاراتال, الاكول, كەگەن اۋداندارىندا حاتشىلىق قىزمەت اتقارعان ول 1962 جىلى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە جۇمىسقا ءجىبەرىلدى. چەكيستىك قىزمەتىن دە ادالىنان اتقارىپ, 1978 جىلى جامبىل وبلىستىق مقك باسشىلىعىنان زەينەتكەرلىككە شىقتى. مقك سالاسىندا اتقارعان باسشىلىق قىزمەتىندە ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگىن تانىتقان پولكوۆنيك مۇقانوۆتىڭ كەۋدەسىندە بەيبىت تاڭداعى ەڭبەكتەگى ۇلگىلى ەڭبەگىن باعالاعان وردەندەرى دە جارقىرايدى. ەكى مارتە العان «قۇرمەت بەلگىسى», «داڭق» وردەندەرىنە قوسا, «كسرو مقك قۇرمەتتى قىزمەتكەرى» بەلگىسىنىڭ جانە باسقا دا كوپتەگەن مەدالدەردىڭ يەگەرى ش.مۇقانوۆ وزىنەن كەيىنگى ءىزباسار ىنىلەرىنە پوگوندارىڭا داق تۇسىرمەڭدەر, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تىنىشتىعىن كۇزەتۋ – ەڭ بيىك مارتەبە دەپ ايتۋدان جالىقپايدى. وسىنىسىمەن دە ول ءالى دە ساپتا تۇرعانداي.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.