– قازىر قالانىڭ اۋا باسسەينى احۋالىنىڭ كورسەتكىشى تۇرعىنداردىڭ تىرشىلىك ارەكەتى ءۇشىن ەكولوگيالىق تۇرعىدان قولايلى سانالادى. رەسپۋبليكالىق بەكىتىلگەن نورماتيۆتىك قۇجاتتار بويىنشا الي ءمانى 5 بىرلىكتەن از. بۇل اتموسفەرا اۋاسىنىڭ لاستانۋىنىڭ تومەنگى دەڭگەيىنە, ياعني ءى توپقا جاتادى, – دەيدى تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەتتەر ءبولىمىنىڭ باسشىسى ءابدىماناپ جۇمادىلداەۆ.
سونىمەن قاتار «قازگيدرومەت» رمك قالاداعى اتموسفەرالىق اۋا مەن جەرۇستى سۋلارىنىڭ ساپاسىنا مونيتورينگ ءجۇرگىزەدى ەكەن. نۇر-سۇلتان اۋاسىنىڭ لاستانۋىنا نەگىزىنەن ستاتسيونارلىق جانە جىلجىمالى لاستاۋشىلار اسەر ەتەدى. اۋانىڭ لاستانۋىنىڭ 95 پايىزى وسى ەكەۋىنىڭ «ۇلەسىندە». ستاتسيونارلىق دەپ وتىرعانىمىز ۇيلەر مەن وندىرىستەردىڭ مۇرجالارى.
نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمدىگى تاراپىنان قورشاعان ورتانى قورعاۋ بويىنشا قانداي شارالار اتقارىلۋدا؟ الدا قانداي شارالار جوسپارلانعان؟ بۇل تۋرالى ءا.جۇمادىلداەۆ:
– جىلجىمالى جانە ستاتسيونارلىق لاستاۋشىلاردىڭ اسەرىن تومەندەتۋ ءۇشىن ءتيىستى جۇمىستار اتقارىلدى جانە الداعى ۋاقىتتا دا اتقارىلا بەرەدى. ماسەلەن, اكىمدىك قالاداعى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان 8 بلوكتان جانە 132 ءىس-شارادان تۇراتىن «2018-2020 جىلدارعا ارنالعان نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ قورشاعان ورتاسىن ساۋىقتىرۋ كەشەندى ءىس-شارالار جوسپارى» بەكىتىلگەن. وسى كەشەندى جوسپاردىڭ اياسىندا كوممۋنالدىق ۇيىمداردىڭ اۆتوكولىكتەرى گاز موتورلى وتىنعا اۋىستىرىلادى. قازىر قالا كوشەلەرىندە جۇرگەن 1500 اۆتوبۋستىڭ 738-ءى «ەۆرو-5» ستاندارتىنا جاتادى. قالعان 762 اۆتوبۋستى گازعا اۋىستىرۋ قولعا الىنىپ جاتىر. 560 تاكسيدى گاز-موتورلى وتىنعا اۋىستىرۋ تۋرالى مەموراندۋم بار. قازىر قالادا 158 ەكوتاكسي گاز-موتورلى وتىنمەن جۇرەدى, – دەدى.
جولدار جۇيەسىن دامىتۋدىڭ دا ەكولوگياعا اسەرى بار ەكەن. اۆتوكولىك قوزعالىسىنىڭ قارقىنىن ازايتۋ ارقىلى اتموسفەراعا تارالاتىن ۋلى گازدى ازايتۋعا بولادى. قالادا 34 شاقىرىمدىق ۆەلوسيپەدشىلەر جولى سالىنىپ جاتقانىن دا ايتا كەتەيىك. جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە 127 شاقىرىم ۆەلوجول سالىنباق. وتكەن قىستا Yutong فيرماسىنىڭ ەلەكتراۆتوبۋستارى قاناتقاقتى رەجىمدە ەلوردالىق جولاۋشىلاردى تاسي باستادى. قازىرگى تاڭدا كليماتتىق جاعدايدى جانە تەحنيكالىق پارامەترلەردى ەسكەرە وتىرىپ, ەلەكتراۆتوبۋستاردى قولدانۋ تيىمدىلىگى زەرتتەلۋدە.
– «وكم وپەراتورى» جشس ەلەكتروموبيلدەر ءۇشىن ەلوردادا 50 ەلەكتر زاريادتاۋ ستانساسىن ورناتتى. الداعى ۋاقىتتا سۇرانىسقا وراي تاعى دا سالىنۋى مۇمكىن. جولداردىڭ بويىنا جاسىل جەلەكتەر وتىرعىزۋ ەكولوگيالىق جانە ارحيتەكتۋرالىق تۇرعىدا مىندەتتى بولىپ سانالادى. 2015 جىلى قالا بويىنشا 19 202 اعاش, 2016 جىلى – 29 838 اعاش, 2017 جىلى – 30 737, بىلتىر 37 176 اعاش وتىرعىزىلدى. اتموسفەراداعى ۋلى گازدىڭ ۇلەسىن ازايتۋ ءۇشىن وسى تەكتەس جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر, – دەيدى ءا.جۇمادىلداەۆ.
قالالىق ەكولوگيا باسقارماسىنىڭ حابارلاۋىنشا, ەلوردادا قالدىقتاردى بولەك جيناۋ, ورگانيكالىق ءتۇرلەرىن قايتا وڭدەۋ جانە جويۋدى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى جول كارتاسى بار ەكەن.
– «قۇرعاق» فراكتسيانى بولەك جيناۋ ءۇشىن 6 276 سارى ەۋروكونتەينەر مەن قالدىق شىعاراتىن 25 يۆەكو كولىگى ساتىپ الىندى. حالىقارالىق ساراپشىلارمەن كەڭەسە وتىرىپ, «كومپوست سيستەمس» اۋستريالىق تەحنولوگياسى بويىنشا تەحنيكالىق توپىراق الاتىن جابىق كومپوستاۋ ءادىسىن قولعا الدىق. شامامەن 30 كۇن ىشىندە ورگانيكالىق قالدىقتاردى جەدەل كومپوستاۋ, ياعني تىڭايتقىش رەتىندە توپىراققا ءسىڭىرۋ قاراستىرىلعان. بۇل قالدىقتاردى 40 پايىزعا دەيىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەپ حابارلادى ءتيىستى باسقارما وكىلى.
ونىڭ ايتۋىنشا, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ماماندارىمەن بىرگە قالا اۋماعىنداعى قالدىقتاردىڭ قۇرامى زەرتتەلىپ, 25-30 پايىزىن ءوڭدەۋگە بولاتىنى, 46 پايىزى ورگانيكالىق فراكتسياعا جاتاتىنى انىقتالىپتى.
كەيىنگى جىلدارى قىس مەزگىلىندە اۋانى تورلاپ, قولقانى قاپقان كومىردىڭ تۇتىنىنەن قۇتىلۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلۋدا. ماسەلەن, قالاداعى جەكە مەنشىك تۇرعىن ءۇي الاپتارىن تابيعي گازعا كوشىرۋدىڭ جانە گاز تاراتۋ بەكەتتەرىن سالۋدىڭ جوسپارى جاسالعان. بىلتىر قالانى گازداندىرۋ جۇمىسىنا 24 ميلليون تەڭگەدەن استام قاراجات قاراستىرىلىپتى. ءسويتىپ تۇران داڭعىلىنىڭ بويىندا گازداندىرۋ بەكەتى سالىنىپ, وعان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى مەن عارىش ورتالىعى, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ اكادەمياسى قوسىلعان.
«سارىارقا» ماگيسترالدى گاز قۇبىرى كەلگەننەن كەيىن كومىردى كوگىلدىر وتىنمەن الماستىرۋ قارقىندى تۇردە جۇرەتىنى, كوگىلدىر وتىن باس قالانىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن ايتارلىقتاي جاقسارتاتىنى ءسوزسىز. ايتالىق, اۋاعا تارالاتىن ۋلى زاتتاردىڭ كولەمى 70-80 پايىزعا دەيىن تومەندەۋگە ءتيىس.
جالپى, قالانىڭ قورشاعان ورتاسىنىڭ جاقسارۋى ءبىرىنشى كەزەكتە حالقىنىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەتىمەن بايلانىستى ەكەنى انىق. بۇل ءۇشىن ادامدار ءوز توڭىرەگىن تازا ۇستاپ, ەكولوگيالىق كودەكس تالاپتارىن بۇلجىتپاي ورىنداپ, ەكولوگيالىق تازا كولىك تۇرلەرىن تاڭداپ, ۆەلوسيپەدپەن نەمەسە جاياۋ كوبىرەك ءجۇرۋى كەرەك.