اۋتيزم دەرتىنەن ارىلۋعا بولادى

بىزدەگى اۋتيست بالالاردىڭ سانى جونىندەگى دالەلدى اقپارات­تىڭ بولماۋىنا – دياگنوزدى ءدال ءارى دەر كەزىندە قويا الاتىن مامان­داردىڭ تاپشىلىعى تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىر. سونداي-اق بالانىڭ بو­يىنداعى اۋىتقۋشىلىق 2 جاس­تان اسقاندا عانا بايقالادى. بۇل دياگنوز بالا 4 جاسقا تولعاندا عانا قويىلادى. بۇدان بولەك, اۋ­تيزم – الەمگە ورتاق سىرى ءالى تولىق اشىلماعان سىرقات. بۇل دەرت­تىڭ تۋىنداۋ سەبەپتەرى دە سان ءتۇرلى. ازىرگە بەلگىلى بولعان 10 ءتۇرى عانا بار ەكەن. ال وسى اۋرۋ­دى العاش رەت زەرتتەگەن امەري­كا­لىق پسيحياتر لەو كاننەر بالالار اراسىندا كەزدەسەتىن بۇل اۋرۋ­دىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى رەتىن­دە ۋايىم, جالعىزدىققا بوي ۇيرە­تۋ, ۇيرەنشىكتى, ءبىر قالىپتى مىنەز-ق ۇلىق, سويلەۋ تىلىندە ەرەك­شە سيپاتتاعى كەمىستىكتەردى اتاپ وتكەن. سونىمەن قاتار ول بۇل دەرتتى ناقتى پسيحيكالىق دامۋ­دىڭ بۇزىلۋى ەكەنىن انىقتاپ, ادامعا تىك قاراماۋ, اتىن اتاعاندا ءمان بەرمەۋ, قارىم-قاتىناسقا تۇس­پەۋ, رەاكتسيا تانىتپاۋ, دىبىس­قا ەلەڭدەمەۋ, اداممەن ارا­لاس­پاۋ, بىركەلكى قيمىلدى قايتا­لاۋ, ءتىلىنىڭ كەش شىعۋى سەكىلدى سەبەپتەردى ءاۋتيزمنىڭ نەگىز­گى بەلگىلەرىنە جاتقىزعان. وزگە­سىنە توقتالماعاندا, ءتىلدىڭ كەش شىعۋىن ەركەلىك دەپ قابىل­داي­تىندار از ەمەس. 

بىراق مۇنىڭ بارلىعى – باستاپقى قيىندىق. ويتكەنى ەلىمىزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­نيسترلىگىنىڭ ەسەبىندە تۇرعان 14 جاسقا دەيىنگى 1 مىڭنان استام بالانى جۇيەلى ەمدەۋ جۇمىستارى جولعا قويىلماعان. شالعاي جەرلەردەن الماتى, استاناعا بالاسىن ارقالاپ جۇرگەن انالار كوپ, قالتاعا سالماق تۇسەتىنىن ايتپاعاندا, ءارى-بەرى سالپاقتاۋ, وتباسىنىڭ بارلىق ماسەلەسىن جيىپ قويىپ, ءبىر بالانىڭ سو­ڭىندا جۇگىرىپ ءجۇرۋ كەز كەلگەن ادامعا وڭاي تيمەيدى. ال اقشاسى جەت­كەنى شەتەل اسىپ ەمدەتىپ جاتادى. الايدا ولاردىڭ ءوزى دياگ­نوز قويدىرىپ كەلگەننەن ءارى اسا قويمايدى. ويتكەنى ەم ودان ەكى ەسە قىمبات. 

اتاقتى اۋتيستەر

ەندى ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعىنا كەلەيىك. كەي دارىگەر بۇل دەرتتىڭ جازىلمايتىنىن, مۇنداي بالالاردى ارنايى ينتەرناتتاردا وقشاۋ وقىتۋ كەرەكتىگىن العا تارتسا, ەكىنشى تاراپتاعى پسيحوتەراپەۆت ماماندار: «اۋتيزم – اۋرۋ ەمەس, دامۋدىڭ بۇزىلۋى عانا. ونى 100 پايىز جەڭۋگە بولادى. ال اۋتيست بالالاردى ءوز ورتاسىنان وقشاۋلاۋ ودان سايىن تۇيىقتالا تۇسۋىنە اكەپ سوقتىرادى», دەگەن پىكىردە. وسى ءبىر پارادوكستىڭ ءبىزدى قۋانتاتىنى – سوڭعى پىكىردىڭ بۇگىندە ايتارلىقتاي ءوز ناتيجەسىن بەرگەنىندە بولىپ وتىر. الەمدى اينالىپ وتپەيىك, ءبارىمىز بىلەتىن البەرت ەينشتەين, اقش-تىڭ ءۇشىنشى پرەزيدەنتى توماس دجەففەرسون, امەريكالىق اقىن ەليزابەت ديكينسون, اعىلشىن جازۋشىسى دجەين وستين, اۋستريالىق كومپوزيتور, كلاسسيكالىق شىعارمالاردىڭ اۆتورى موتسارت, قازىر بارشامىز جۇمىس ىستەپ وتىرعان «Microsoft» كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى بيلل گەيتس اۋتيست بولعان. بۇل ءتىزىمدى تاعى تولىقتىرا تۇسۋگە بولادى. وسىدان كەيىن شىنىندا بۇل – كەيبىرى ءۇشىن دەرت ەمەس, تانىلماعان تالانت, ەشكىمگە ۇقسامايتىن وزگەشەلىك دەۋگە بولادى. 

«500-دەي بالانى ەمدەدىم...»

وسى ويدى ءىس جۇزىندە دالەل­دەپ جۇرگەن جانمەن جاقىندا جولىقتىق. انىعىندا, بالاسى اۋتيزم دەرتىمەن اۋىراتىن انا جولىقتىردى. ول بالاسىنىڭ بويىنداعى قيىندىقتاردى جەڭۋ ماقساتىندا پسيحوتەراپەۆت تاتيانا جانياروۆادان كومەك سۇراپ, «وكەان-ارت» ورتالىعىنا كەلگەن. بالاسى ەش نارسەگە قۇلقى بولماي, ساباققا ءجوندى قاتىسپاي, ءتىپتى مۇعالىم جانىنا كەلىپ, ارنايى سۇراماسا, ەشتەمە ايتپاي, قاتارلاستارىمەن قارىم-قاتىناسقا تۇسپەي قالعان ەكەن. تاتيانا ونىڭ شىعار­ما­شىلىق قابىلەتتەرىن جانە وزىنە بەلگىسىز تالانتىن اشىپ بەرگەن, مۇنىڭ ءبارى – وراسان ءارى جۇيەلى جۇمىستىڭ جەمىسى. وسى ورتالىق تۋرالى ايتقان انا جۇرگىزىلگەن كوررەكتورلىق جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە بالاسىنىڭ مەكتەپتە ءوزى سۇرانىپ ساباق ايتاتىن جاعدايعا جەتكەنىن ايتتى. تاتيانا ءتىپتى اۋتيست بالالاردى تەگىن ەمدەيتىن كورىنەدى.

ءبىز اتالعان ورتالىقتى, وندا­عى جۇرەگى جومارت, «قولى التىن» ماماندى كورۋگە قۇمارت­تىق. تاتيانا – پسيحولوگ, ارت-تەراپەۆت, سۋرەتشى-پەداگوگ, ديزاينەر, ءبىر سوزبەن ايتقاندا جان-جاقتى جان ەكەن. ونىڭ وسى قاسيەتى بالا­لار­دىڭ دا ءتۇرلى قابىلەتىن اشۋعا جاردەمدەسەتىندەي. ءبىز بارعاندا ول بالالاردىڭ ورتاسىندا ارقايسىسىنىڭ دەنە ولشەمدەرىن الىپ, كيىم تىگىپ جاتىر ەكەن. از عانا ۋاقىت بولگەن ول: «دارىگەرلەر اۋتيزم ەمدەلمەيدى دەسە دە, 15 جىلعا جۋىق تاجىريبەمدە وسى دياگنوزدى جويعان كەزىم كوپ ەكەن. 500-دەي بالانى ەمدەدىم. اۋتيزم دياگنوزىن قويعان دارىگەر ءۇش جىلدان كەيىن بارعان ەمدەلۋشىسىن تەكسەرىپ, ءوزى ەنگىزگەن تىركەۋدەن الىپ تاستاردا تاڭعالعان», – دەگەن ول كوپ دۇنيەنىڭ باسىن اشىپ بەردى. ايتۋىنشا, بۇل كەدەرگىنى جەڭىپ, بالا بويىن­داعى اۋىتقۋشىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى, تەك قاجىر-قايرات, ءوز ىسى­ڭە جانە بالالارعا دەگەن سۇيىس­پەن­شى­لىك, ولاردىڭ بولا­شاعىنا دەگەن سەنىم كەرەك. تاتيانا العاش پسيحولوگ مامان­دىعىن الىپ, اۋتيست بالامەن جۇمىس ىستەپ, ءوز ءادىسىن سىناقتان وتكىزىپ كورگەن. «بالا 5 جاسقا جەتكەندە وسى دياگنوزدى قوي­عان. سول اۋتيست بالامەن شىعار­ماشىلىق قابىلەتتەرىن شىڭ­داۋ بويىنشا جۇمىس ىستەدىم. 1 جىلعى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە دياگنوز جويىلدى. قازىر 20-دان اسقان جىگىت قوعاممەن بىرگە, قالىپتى ءومىر ءسۇرىپ ءجۇر», – دەيدى. 

ءار ءۇش بالانىڭ بىرەۋى تەگىن قارالادى

استاناداعى اتالعان ورتا­لىق­تىڭ الماتىدا دا فيليالى بار. ونداعى ءبىر بالامەن تاتيانانىڭ ءوزى اينالىسادى. «4 جاستا بولسا دا سويلەي المايدى, ءوز-وزىنە قىزمەت كورسەتپەيدى, كيىنە المايدى, دايىن دۇنيەنى كۇتىپ وتىرا بەرەدى. اناسىمەن بىرگە ستراتەگيالىق جوسپار قۇرىپ, ءاربىر ارەكەتتى ءتۇسىندىرىپ, تۇزەتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەمىز. قازىر اناسى ونىڭ داۋىسقا ەلەڭدەپ, ۋىلدەي باستاعانىنا قۋانىپ ءجۇر. ويتكەنى ول بۇعان دەيىن دىبىس شىعارماعان. وسىنداي كىشكەنتاي جەتىستىكتەرمەن ءبىز ۇلكەن جەڭىسكە جەتەمىز», – دەيدى ول. مامان مۇنداي ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ۇلكەن كاسىبيلىكتى, ەڭبەكتى, كۇش-جىگەردى قاجەت ەتەتىنىن تاعى ايتتى قايتالاپ. الەۋمەتتىك بۇزىلىس بولعاندىقتان, مامان بالانىڭ قاي باعىتتا قابىلەتى اشىلماي قالعانىن انىقتاۋ ءۇشىن ۇدايى ىزدەنىسپەن, باقىلاۋمەن, ىجداعاتپەن اينالىسۋ كەرەك. 

تاتيانانىڭ ايتۋىنشا, ارت-تەراپيا – پسيحو­لو­گيا­نىڭ ءبىر باعىتى, وندا مامان قابىلداۋشىسىن شىعار­ما­شى­لىق ارەكەتتەر ارقىلى ەمدەيدى. ەۋروپا ەلدەرىندە ارت-تەراپەۆت بولەك ءبىر ماماندىق رەتىندە قالىپتاسقان, ال بىزدە مۇنداي ماماندار تۇگىلى ارت-تەراپيانىڭ ءوزى تولىق تا­رال­­­ماعان. «بۇل – قانداي دا ءبىر ەم, ەمشى ەمەس, كادىمگى پسيحولوگتىڭ تازا تۇزەتۋ جۇ­مىس­­تارى. ايتپەسە كوپ ادام «بالا كەلدى, مامانعا كىردى, سۋرەت سالدى, ءبىر ۋاقىتتا تازارىپ شىعا كەلدى» دەپ جەڭىل جانە كۇدىكتى ويمەن قابىلداۋى مۇمكىن. شىعارماشىلىق ادىستەردىڭ كومەگىمەن قانداي دا ءبىر قيىندىقتار تۋعىزاتىن ەموتسياسىن شىعارۋعا, وزگەرىس­تەر­گە بەيىمدەلۋگە, سيۋجەتتى كورۋگە, ءوزىنىڭ ىشكى جان دۇنيە­سىن وقۋعا جانە ىشكى قالاۋىن سىرتقا, جۇرتقا جەتكىزۋگە جاع­داي جاسايمىز», دەيدى ول. 

اعىلشىننىڭ art – ونەر, therapy – ەم, ەمدەۋ سوزدەرىنىڭ بىرىگۋىنەن پايدا بولعان بۇل تەرمين­دى قازاقشالاساق, «ونەر­­­­­­مەن ەمدەۋ» دەپ تۇسىنۋگە بولا­دى. ارت-تەراپيانىڭ اياسى كەڭ, ياعني دراما, سۋرەت, بي, ءان, مۋزىكا, اسپاپتا ويناۋ. ونەردىڭ قۇدىرەتىمەن تالاي بالاعا كومەك كورسەتىپ كەلە جاتقان ورتالىقتىڭ اكىم­شىسى ايگۇل داۋلەتيار بالا­لارعا جەڭىلدىكتەر جاسال­عا­نىن, ال ەرەكشە دامۋدى قا­جەت ەتەتىن بالالارمەن جۇ­مىس ىستەيتىن مامان ءار ءۇش بالا­نىڭ بىرەۋىمەن تەگىن جۇمىس ىستەيتىنىن جەتكىزدى. سونى­مەن قاتار ەكى ۇيىرمەگە قاتىس­سا, بىرەۋىنە تەگىن, سونداي-اق ءبىر ءۇيدىڭ ەكى بالاسىنا دا جەڭىل­دىك­تەر بار ەكەن. «تاتيانا مەك­تەپ­تە ءبىلىم بەرۋدەن باس تارتقان, ارنايى تۇزەتۋ ورتا­لىق­­تارىندا وقىتۋعا شە­شىم شىعارعان كوپتەگەن اۋتيست بالا­نى قاتارعا قوستى»,  دەي­دى ا.داۋلەتيار. ونىڭ ايتۋىن­شا, اۋتيست بالالار تەگىن ەمدەلەدى, الايدا, ورىن كولە­مى شەكتەۋلى. 

ايدانا شوتبايقىزى,

«Egemen Qazaqstan»