بۇگىنگى تاڭدا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ, كوپشىلىكتىڭ تۇرمىس احۋالىن ارتتىرۋ مەملەكەتتىك ماسەلە بولىپ وتىر. بۇل ورايدا مەملەكەت تاراپىنان كاسىپپەن اينالىسۋعا نيەتتى ازاماتتارعا قولداۋ دا جوعارى دەڭگەيدە.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى جولداۋىندا: ء«بىز ءاردايىم بيزنەسكە كومەك كورسەتەمىز, بىراق ادام, ونىڭ قۇقىقتارى مەن دەنساۋلىعى ماڭىزدىراق» دەپ اتاپ كورسەتتى. ماسەلەن, قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن ازاماتتاردىڭ كاسىپتىڭ كوزىن تابۋى ناتيجەسىندە وڭىرلەردە جۇزدەگەن جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلۋدە.
جامبىل وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلى وبلىس بويىنشا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا 10,6 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن ەكەن. ياعني, 6,7 ميلليارد تەڭگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولسا, 3,9 ميلليارد قاراجات جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارالعان. سونىمەن قاتار «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا 2,2 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن. بۇل قاراجاتتىڭ ءبارى دە ءتيىستى دەڭگەيدە يگەرىلىپ, كاسىپپەن اينالىسۋعا نيەتتى ازاماتتاردى قولداۋعا جۇمسالعان. ال اتالعان باسقارمانىڭ وزىنەن وبلىس بويىنشا بىلتىر 162 ادام قولداۋ كورگەن. «وتكەن جىلى مەملەكەتتىك قولداۋ بويىنشا باسقارماعا 5 ميلليارد 900 ميلليون تەڭگە بولىنگەن بولسا, اعىمداعى جىلى 4 ميلليارد 600 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا تاعى دا قوسىمشا قاراجات بولىنەدى», دەيدى وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ باسقارماسى كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ءبولىمىنىڭ باس مامانى ايگۇل يمانبەكوۆا.
بۇل كورسەتكىشكە قاراساق, وڭىردە كاسىپكەرلىكتىڭ كەڭ ءورىس العانىن بايقاۋعا بولادى. قاراجات جەتكىلىكتى, جوسپار كوپ, كاسىپپەن اينالىسۋعا نيەتتىلەر دە از ەمەس. بۇل ورايدا مەملەكەتتىڭ قولداۋى ناتيجەسىندە تىرلىگىن تىكتەپ, الەۋەتىن ارتتىرىپ وتىرعاندار بارشىلىق. اسىرەسە وڭىردە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, ساۋدا سالاسىن ورىستەتۋ ماقساتىندا نەسيە العانداردىڭ قاتارى كوپ ەكەن. الايدا بيىل جاستار جىلى جاريالانعاندىقتان, جاس كاسىپكەرلەردى قولداۋعا وڭىردە قانشالىقتى كوڭىل بولىنۋدە دەگەن ماسەلەنىڭ دە شىعاتىنى راس.
«وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسە جاستاردى «بيزنەس باستاۋ» جوباسىنا وقىتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بۇگىندە 794 جاس وقىدى. وڭىردە تۇڭعىش رەت ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بىرلەسكەن «Zhas Projeسt» جاستار كورپۋسىن دامىتۋ جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا. وبلىس جاستارىنان 555 جوبا ۇسىنىلىپ, ونىڭ 206-سى ىسكە اسىرىلدى. ناتيجەسىندە وڭىرگە 400 ميلليون تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. جالپى, جەڭىمپاز اتانعان جوبانىڭ 77-ءسى وبلىس ورتالىعىنان بولسا, قالعان 129 جوبا اۋداندار مەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەن. جوبا اياسىندا وڭىردەگى 762 جاس جۇمىسپەن قامتىلسا, ونىڭ 33-ءى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتار بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار وتكەن جىلى باسقارمانىڭ مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىسى شەڭبەرىندە «وبلىس جاستارى اراسىندا كاسىپكەرلىك قىزمەتكە تارتۋ بويىنشا كەشەندى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋ» تاقىرىبى اياسىندا ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلدى», دەيدى وبلىستىق جاستار ساياساتى ماسەلەلەرى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ءمادي ماتەن.
جاس كاسىپكەرلەرگە دەگەن مەملەكەتتىڭ قولداۋى قاشاندا قارقىندى. وسى ورايدا جاس كاسىپكەر تۇرسىناي بايعابىلوۆا ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى قولداۋ باعدارلاماسى ارقىلى تومەن پايىزبەن مەملەكەتتەن 14 ميلليون تەڭگە الىپ, قالا ورتالىعىنان «Brilliant» ءسان سالونىن اشقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا وڭىردە كاسىپكەرلىكتىڭ كەڭ ءورىس الۋىنا ءتيىستى جاعداي جاسالىپ وتىر دەسەك تە, كاسىپكەرلىكتى عىلىممەن ۇشتاستىرۋعان ناقتى جوبالاردىڭ ءالى از ەكەنى بايقالادى.
ال وڭىردەگى جاس عالىمدار بەلگىلى ءبىر يدەيانى كاسىبي دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى كاسىپكەرلىكتى جانداندىرۋعا بولاتىنىن ايتادى. بۇگىندە وڭىردەگى جەتەكشى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جاس عالىمداردى دايىنداۋدا بەلسەندىلىك تانىتۋدا. «قازىرگى كەزدە ۋنيۆەرسيتەتتە 670-كە جۋىق پاتەنت بار. بۇعان ءبىرىنشى سۇرانىس, ەكىنشى قاراجات كەرەك. ەگەر پاتەنتتى ساتىپ الۋشى كاسىپكەرلەر بۇدان قانشا پايدا تاباتىنىن ويلاسا, عىلىم دامىمايدى. عىلىمي جوبالاردى وندىرىسكە شىعارۋ ماڭىزدى», دەيدى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ماحمەتعالي سارىبەكوۆ. كاسىپپەن اينالىسۋ ءۇشىن دە بەلگىلى ءبىر يدەيانىڭ بولۋى ماڭىزدى. ال عىلىم مەن كاسىپكەرلىك ۇشتاسقان جاعدايدا, كاسىپكەرلىكتىڭ بۇدان دا ءارى داميتىنى اقيقات. ماسەلەن, جوعارى وقۋ ورنى زاۋىت نە فابريكا ەمەس. وعان قوسا, يدەيانى جۇزەگە اسىرۋعا سالاتىن قاراجات ماسەلەسى تاعى بار. ياعني, عالىمدار ءوزىنىڭ يدەيالارىن بۇل جەردە كاسىبي تۇردە ىسكە اسىرا المايدى. سوندىقتان عىلىمعا ينۆەستيتسيا سالىنسا, عىلىمي يدەيا بەلگىلى ءبىر كاسىپورىن بازاسىندا جۇزەگە اسسا, وندا كاسىپكەرلىكتىڭ دە كەڭ قانات جاياتىنى ءسوزسىز. م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى «جەڭىل ونەركاسىپ بۇيىمدارىنىڭ تەحنولوگياسى مەن كونسترۋكتسيالاۋ جانە ديزاين» كافەدراسى دوتسەنتىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى, PhD دوكتورى بەكجان ابزالبەك ۇلى قانت ديابەتى اۋرۋىنا شالدىققاندار ءۇشىن ساپالى ءارى ىڭعايلى ورتوپەديالىق اياق كيىم ۇلگىسىن ويلاپ تاپقان. ماماندار بۇل سىرقاتپەن اۋىراتىن ادامداردىڭ اۋەلى تابانىنىڭ ويىلىپ كەتۋى قاۋپى بار ەكەنىن ءجيى ايتادى. سوندىقتان بۇل اياق كيىمنىڭ ماڭىزى زور. «دارىگەرلەر مۇنداي ازاماتتارعا مىندەتتى تۇردە ورتوپەديالىق اياق كيىم ۇسىنادى. الداعى ۋاقىتتا 3D تەحنولوگياسىمەن بۇل جوبانى وندىرىسكە ەنگىزەمىز دەپ ويلايمىن. بىراق وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن ادام از. ماسەلەن, بۇل اياق كيىمنىڭ باعاسى 20-25 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا بولادى. ياعني قولجەتىمدى», دەيدى جاس عالىم. ال م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى «نانوينجەنەرلىك زەرتتەۋ ادىستەرى زەرتحاناسىنىڭ» ينجەنەرى ەرلان اتەنوۆ قۇرىلىسقا قاجەتتى قادالاردى جەتىلدىرۋ ماسەلەسىن زەرتتەۋ ۇستىندە ەكەن. ياعني جوبانىڭ قاجەتتى ماتەريالدارى دايىندالۋدا. جاس عالىم بۇل جوبانىڭ تۇرعىن ۇيلەر سالۋعا دا, وزگە نىساندار تۇرعىزۋعا دا قاجەتتى ەكەنىن ايتادى. تاعى ءبىر تارازدىق جاس عالىم داۋلەت ەگەمبەرديەۆ جەردى قالپىنا كەلتىرۋگە ارنالعان جاڭا تىڭايتقىش ازىرلەگەن بولاتىن. «بيومەليورانتتىڭ وزىندىك قۇنى ءبىر كيلوگرامم ءۇشىن 16 تەڭگە. سۇيىقتىق تۇرىندە, سۇيىق فازادا تامشىلاتىپ سۋارۋعا, ءتىپتى قۇرعاق كۇيىندە دە قولدانۋعا بولادى. ونىمدىلىگى 5-10 ەسە جوعارى. قازىرگى تاڭدا قولدانىلاتىن ءداستۇرلى ءادىس 30-35 توننا فوسفوگيپس پەن قيدى بىرگە ەنگىزۋ كەرەك, ال 300-500 كيلو بيومەليورانت وسى 35 توننانى الماستىرادى», دەيدى جاس عالىم. الايدا اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى بيومەليورانت ءوندىرىسىن جولعا قويۋ ءۇشىن دە ارنايى جابدىقتار مەن ينۆەستورلار قاجەت ەكەنىن ايتۋدا.
وسىنداي جوبالاردىڭ كاسىپكەرلەرگە دە تيگىزەر پايداسى بار. بىراق بۇگىندە جەرگىلىكتى جاس عالىمداردىڭ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋدا مۇمكىندىك بولماي وتىر. ويتكەنى كاسىپكەرلەردىڭ قولداۋى مەن قاراجات قاجەت. اۋليەاتا وڭىرىندەگى ءىرى كاسىپورىن «قازفوسفات» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى مۇقاش ەسكەندىروۆ وندىرىستە ءومىر سۇرەتىن يدەيالاردىڭ وتە از ەكەنىن ايتتى. «بيزنەس يدەيالار بار. بىراق وندىرىستە پاتەنت الۋ وڭاي ەمەس. ول بۇرىن بولماعان نارسە بولۋى قاجەت. ارينە, جاس عالىمداردى كاسىپكەرلەر قولداۋى كەرەك. جاستاردىڭ كاسىبي شىعارماشىلىعى وسىدان باستالادى. ماسەلەن, بىزدە جۇمىس ىستەيتىن 6100 ادامنىڭ 35 پايىزى 35 جاسقا دەيىنگى ازاماتتار. بىزدە سارى فوسفوردى تازالاۋ, راديواكتيۆتى زاتتاردى قولدانۋ سياقتى جوبالاردى ۇسىنعان 3-4 ادامعا كاسىپورىن اتىنان جىلىنا 5 ميلليون تەڭگەدەن بەرىلەدى. وزدەرى بىرگە جۇمىس ىستەيدى. بىراق ومىرشەڭ يدەيالار وتە از. ونداي يدەيانىڭ كوبى ۇجىمدىق ەڭبەكپەن كەلەدى», دەيدى ول.
ال جامبىل وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى مارىپبەك شاكەربەكتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە پالاتانىڭ سۇيەمەلدەۋىندە قۇنى 2,3 ميلليارد تەڭگەنىڭ 615 جوباسى بار ەكەن. بۇل دا تومەن كورسەتكىش ەمەس. سونىمەن قاتار وڭىردە وتكەن جىلى جاس كاسىپكەرلەردى قولداۋ ماقساتىندا «جاس عالىم – 2018», «Made in Taraz», جامبىل وبلىسى جاستارىنىڭ ۇزدىك يننوۆاتسيالىق, عىلىمي جانە بيزنەس startup جوبالارىنا وبلىس اكىمىنىڭ سىياقىسى جاريالانعان بولاتىن. ەندىگى كەزەكتە عىلىم مەن كاسىپكەرلىك ءبىر ارنادا توعىسىپ, جاس عالىمداردىڭ جوبالارى قولداۋ تاۋىپ جاتسا, كاسىپكەرلىكتىڭ كوسەگەسى كوگەرە بەرەتىنى انىق.
حاميت ەسامان,
«Egemen Qazaqstan»
جامبىل وبلىسى