كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا وتكەن جوعارى ەۋرازيا ەكونوميكالىق كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا جانە تمد مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ بەيرەسمي سامميتىنە قاتىستى.
ماڭىزدى قۇجاتتار تالقىلاندى
جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسىنا ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى – قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سوورونباي جەەنبەكوۆ, بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو جانە ارمەنيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى نيكول پاشينيان, سونداي-اق ەەك القاسىنىڭ توراعاسى تيگران ساركيسيان قاتىستى.
جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ كۇن تارتىبىندە ۇزىن سانى
15 ماسەلە تالقىلاندى. شاعىن قۇرامدا قارالعان بەس تاقىرىپتىڭ ىشىندە ينتەگراتسيالىق پروتسەستەر, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا گاز, مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىنىڭ ورتاق نارىعىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. ال كەڭ قۇرامداعى اشىق جيىندا يرانمەن ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ جونىندەگى ۋاقىتشا كەلىسىم ماسەلەسى جانە قىتايمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق سەرىكتەستىك ورناتۋ جونىندەگى مامىلە قارالدى. سونىمەن قاتار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كەلەر جىلعا جوسپارلانعان حالىقارالىق قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى, وداق بيۋدجەتى تۋرالى باياندالىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ بيىلعى جىلى ورىن العان ترانسشەكارالىق نارىقتارداعى باسەكەلەستىكتىڭ جاي-كۇيى جانە كەيبىر بەكىتىلگەن ەرەجەلەردى بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ بويىنشا قابىلداناتىن شارالارى تۋرالى ەسەبى تىڭدالدى. وتىرىستا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ عارىشتىق جانە گەواقپاراتتىق قىزمەتتەردى ۇسىنۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالعان جوق. كەڭەستە قارالعان ەڭ ماڭىزدى قۇجات – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ الداعى باعىت-باعدارى ايقىندالعان دەكلاراتسيا. قۇجاتتى ازىرلەۋگە
5 مەملەكەتتىڭ ۇكىمەتى 9 اي ۋاقىت جۇمساعان.
ەكونوميكالىق سالالاردا ءوسىم بار
ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ باسقوسۋى ادەتتەگىدەي شاعىن قۇرامداعى وتىرىستان باستالدى. جيىندى بەكىتىلگەن ءتارتىپ بويىنشا ۇيىمعا بيىلعى جىلى توراعالىق ەتۋشى مەملەكەت – رەسەيدىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين جۇرگىزىپ وتىردى.ول الدىمەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ەكونوميكالىق سالالارداعى كورسەتكىشتەرىن تىلگە تيەك ەتتى. رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ ايتۋىنشا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا ءوندىرىس سالاسى 3,9 پايىزعا ارتسا, اۋىلشارۋاشىلىق سالاسى 2,4 پايىزعا ءوسىم كورسەتكەن. ىشكى ساۋدا اينالىمى 12 پايىزعا ارتىپ,
44 ملرد دوللاردى قۇراعان. ەاەو ەلدەرىنىڭ سىرتقى ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىق سالاسىندا دا 21 پايىز ءوسىم بار.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە وتكەن جىلى ءوزارا تاۋار اينالىمى 54,2 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل كورسەتكىش بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا 26,1 پايىزعا جوعارى. ال وداقتىڭ ءۇشىنشى ەلدەرمەن سىرتقى ساۋدا اينالىمى 2017 جىلى
633,8 ملرد اقش دوللارىنا جەتتى. بۇل 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا
24,4 پايىزعا ارتىق. سونداي-اق بىلتىر وداققا مۇشە ەلدەردىڭ بارلىعىندا ءىجو كولەمى ۇلعايعان. نəتيجەسىندە ەاەو-نىڭ ورتاشا ءىجو ءوسىمى 1,9 پايىزدى كورسەتتى.
شاعىن قۇرامداعى جيىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەاەو تاريحىندا 2018 جىلدىڭ ەرەكشە ورىن الاتىنىن ايتتى.
– الەمدىك ەكونوميكانىڭ قۇبىلمالىلىعىنا بايلانىستى سىرتقى جاعدايلار مەن تاۋەكەلدەرگە قاراماستان, ءبىز ءوسىمنىڭ وڭ قارقىنىن ساقتاپ قالا الدىق. بيىلعى قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا سىرتقى جانە ءوزارا ساۋدا-ساتتىق كولەمى ايتارلىقتاي ارتتى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىرلەسكەن كاسىپورىندار جۇمىسىندا وڭ ءۇردىستىڭ بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى بيىل ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنىڭ جاڭا كەدەن كودەكسى كۇشىنە ەنگەنىن ايتتى. وندا كەدەن ءىسىن اكىمشىلەندىرۋگە, سونىڭ ىشىندە بيزنەس-ۇدەرىستەردى اۆتوماتتاندىرۋعا جانە ء«بىر تەرەزە» قاعيداتىن ەنگىزۋگە قاتىستى زاماناۋي تاسىلدەردى قولدانۋ قاراستىرىلعان.
بۇدان ءارى مەملەكەت باسشىسى كۇن تارتىبىندەگى تسيفرلاندىرۋ ماسەلەلەرىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى نەگىزگى باعىتتارىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرىنە توقتالدى.
– قازاقستان جانە رەسەي كەدەن قىزمەتتەرى اراسىندا ترانزيتتىك جۇكتەرگە سپۋتنيك ارقىلى مونيتورينگ جۇرگىزۋ جونىندەگى سىناق ءساتتى ءوتتى. ءوزارا ساۋداداعى كەدەرگىلەر مەن شەكتەۋلەردى جويۋ ءۇشىن ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق تا بەلسەندى دامىپ كەلەدى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعى اياسىنداعى ءوزارا ىقپالداستىقتى ودان ءارى كەڭەيتۋ ۇدەرىسىنە قولداۋ ءبىلدىرىپ, ەۋرازيا ەكونوميكالىق كوميسسياسى مەن وعان مۇشە ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرى تاراپىنان جاڭا جۇمىس باعىتتارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ماقساتقا قانشالىقتى ساي كەلەتىندىگىنە تەرەڭ تالداۋ جاساۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
– ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنا – تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ, كاپيتال مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن اينالىمىن قامتاماسىز ەتۋگە باتىل قادام جاساپ كەلەمىز. سونىمەن بىرگە ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تاعى دا كۇش جۇمىلدىرۋىمىز كەرەك, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءتورت «ەركىندىكتى» قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان قۇجاتتار, سونىڭ ىشىندە ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنا مۇشە ەلدەردىڭ ازاماتتارىن زەينەتاقىمەن قامتۋ تۋرالى كەلىسىم جونىندەگى جۇمىستاردى اياقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتتى.
– بىزگە 2025 جىلعا قاراي ءوزارا ساۋداداعى بارلىق كەدەرگىنى جويۋ قاجەت. بۇل – بىرلەستىگىمىزدىڭ تولىققاندى قىزمەت ەتۋىنىڭ ماڭىزدى تالابى. كوميسسيا مەن ۇكىمەتتەر وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى جانداندىرۋى كەرەك, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكانىڭ باستى سەكتورلارىنداعى ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ قاجەت ەكەنىنە توقتالدى. وسىعان بايلانىستى كوميسسيا مەن ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنا مۇشە ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرىنە وسىنداي جوبالاردىڭ ءتىزىمىن جاساۋ ۇسىنىلدى.
– مەن سوناۋ 1994 جىلى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قابىرعاسىندا وسى ينتەگراتسيالىق جوبانى قۇرۋ يدەياسىن العاش رەت جاريا ەتىپ, تەڭ قۇقىلىق پەن ەركىندىك قاعيداتتارى جونىندە ايتتىم. سول كەزدە بىرتە-بىرتە حالىقارالىق ارەنانىڭ بەلدى مۇشەسىنە اينالاتىن قۋاتتى ەكونوميكالىق وداق قالىپتاسادى دەپ ويلادىم. بۇگىندە بۇل يدەيا شىندىققا اينالدى. كەلەسى جىلى ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعانىنا 5 جىل جانە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا يدەياسىنا 25 جىل تولادى. وسى ەكى مەرەيلى ساتكە ارنالعان كەزەكتى وتىرىستى كەلەسى جىلى مامىر ايىندا استانادا وتكىزۋدى ۇسىنامىن, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سوڭىندا قازاقستان پرەزيدەنتى بۇگىنگى وتىرىستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قابىلداناتىن شەشىمدەر ۇيىمنىڭ ودان ءارى دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
– 2019 جىلى ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنىڭ ورگاندارىنا ارمەنيا توراعالىق ەتەدى. سىزدەردىڭ توراعالىقتارىڭىز حالىقتارىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن تابىستى وتۋىنە تىلەكتەسپىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ءارى قاراي شاعىن قۇرامداعى جيىن ادەتتەگىدەي بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءۇشىن جابىق ەسىك جاعدايىندا ءوتتى. ءبىر جارىم ساعات ۋاقىتتان سوڭ عانا مەملەكەتتەر باسشىلارى كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلەلەردى تالقىلاۋدى كەڭ قۇرامداعى اشىق جيىندا جالعاستىردى. وعان ەاەو-عا باقىلاۋشى مەملەكەت − مولدوۆانىڭ پرەزيدەنتى يگور دودون قاتىستى. ءوز سوزىندە مولدوۆا پرەزيدەنتى وداققا العاش رەت باقىلاۋشى ەل رەتىندە بەكىتىلگەنىنىڭ ۇلكەن سەنىم ەكەنىن ايتا كەلىپ, ءوز ەلىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەرمەن ءوزارا ساۋدا-ساتتىق سالاسىن دامىتۋعا نيەتتى ەكەنىن جەتكىزدى. اسىرەسە كاسىپكەرلىك سالاسىندا تىڭ باستامالارعا قول جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار كەلەر جىلى وداققا مۇشە ەلدەرگە ءونىم جەتكىزۋ كولەمىن ارتتىرۋ دا كوزدەلىپ وتىرعانىن ايتتى.
− ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جۇمىسىن باقىلاۋشى مەملەكەت رەتىندە ەكونوميكانىڭ سان سالالى باعىتتارىندا وداق ەلدەرىمەن ارىپتەستىكتى نىعايتۋعا نيەتتى ەكەنىمىزدى جەتكىزگىم كەلەدى, دەدى مولدوۆا پرەزيدەنتى.
5 جىلدىق اياسىنداعى كەزدەسۋ استانادا وتەدى
كەلەسى كەزەكتە ءسوزدى ەەك القاسىنىڭ توراعاسى تيگران ساركيسيان الىپ, شاعىن قۇرامدا قارالعان ماسەلەلەردى اتاپ ءوتتى.
− ءبىز بۇگىن 15 ماسەلە بويىنشا تالقىلاۋ جۇرگىزدىك. پىكىر قاراما-قايشىلىعىن تۋدىرعان تاقىرىپتاردى جان-جاقتى ساراپقا سالدىق. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ كەلەسى جيىنىن مامىر ايىندا استانا قالاسىندا وتكىزۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدىك, – دەدى كوميسسيا توراعاسى.
جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس جيىنىنىڭ سوڭىندا باق وكىلدەرىنە سۇحبات بەرگەن تيگران ساركيسيان وداق اياسىنداعى ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىستى مەملەكەتتەر باسشىلارى اسا ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويعانىن ايتتى.
− ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ بويىنشا 40 باعىتتىڭ 8-ءى بەكىتىلىپ,
3 جوبا ىسكە اسۋ ۇستىندە. سونىمەن قاتار ەلەكتروندى ساۋدا سالاسىن جانداندىرۋ جانە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى, سونىمەن قاتار ترانزيتتىك سالا بويىنشا ەكى جوبانى ىسكە اسىرۋ تۋرالى كەلىسىم ورنادى. مەملەكەت باسشىلارى قول قويعان اسا ماڭىزدى قۇجاتتىڭ ءبىرى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ الداعى دامۋ جوسپارىنا باعىتتالعان دەكلاراتسيا. ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ تىزىمىندە ورتاق مۇناي-گاز نارىعىن قالىپتاستىرۋ باعىتى دا بار. بۇل رەتتە مەملەكەتتەر باسشىلارى گاز تاريفىنە قاتىستى ءوزارا پىكىر الماسىپ, ورتاق شەشىمگە كەلدى, – دەدى. كوميسسيا توراعاسى وداقتىڭ يرانمەن ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ جونىندەگى ۋاقىتشا كەلىسىم ماسەلەسى جانە قىتايمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق سەرىكتەستىك ورناتۋ جونىندەگى مامىلەسىن دە ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىلارى جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا وتە ماڭىزدى مəسەلەلەردى تالقىلاپ, ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلدادى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسى بيىل رەسەي فەدەراتسياسىندا وسىمەن ەكىنشى مارتە ءوتىپ وتىر. بۇعان دەيىن رەسەيدىڭ سوچي قالاسىندا وتكەن باسقوسۋدا وداققا مۇشە مەملەكەتتەر الەمدىك احۋالدى ەسكەرە وتىرىپ, جاندانۋدىڭ جاڭا باعىتىن باعامدايتىن كەلەلى كەلىسىمدەر جاساعان بولاتىن.
سونىمەن قاتار وتىرىستا مەملەكەتتەر باسشىلارى ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جəنە ەكونوميكالىق وداقتى ودان ءəرى دامىتۋدىڭ بىرقاتار وزەكتى مəسەلەلەرىن تالقىلاپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ ەسەبىن تىڭدادى. كەلىسسوزدەر بارىسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قىزمەتى وعان مۇشە ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا وڭ əسەر ەتىپ وتىرعانى جəنە ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى اتاپ ءوتىلدى.
جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس بارىسىندا ۇزىن سانى 21 قۇجاتقا قول قويىلدى.
ەركەجان ايتقازى,
«ەگەمەن قازاقستان» −
سانكت-پەتەربۋرگتەن (رەسەي)