ءوز ىسىنە كوزسىز عاشىق بولماي, انيماتوردان ءساتتى دۇنيە تۋى مۇمكىن ەمەس. بالانىڭ كوڭىلى قانداي پاك بولسا, سول ادالدىقتى ولار جاسالعان جۇمىستان دا تالاپ ەتەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, انيماتور ماماندارعا ارتىلار جۇك ءزىل باتپان. مۇنى بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ كەيىپكەرى, «كۇلتەگىن» تولىقمەترلى انيماتسيالىق ءفيلمنىڭ رەجيسسەرى اداي ءابىلدا دا ءجىتى سەزىنەدى.
– ارينە, ءبىز ءۇشىن كورەرمەننىڭ قابىلداۋى, شىنايى ەموتسياسى باستى ورىندا. «كۇلتەگىندى» ءتۇسىرۋىن ءتۇسىرىپ الىپ, «كورەرمەن قالاي قابىلدار ەكەن؟» دەپ قاتتى قوبالجىدىق. ويتكەنى قازىر اقپاراتتىق الاڭ اشىق. گولليۆۋدتىق نەبىر شىتىرمان وقيعالى تۋىندىلاردى ەركىن تاماشالاپ ۇيرەنگەن بالالار جاساعان جۇمىسىمىزدى لايىقتى باعالاي قويار ما ەكەن دەگەن مىڭ كۇدىكتىڭ قۇرساۋىنان شىعا الماعانىمىزدى دا جاسىرمايمىز. قالاي دەگەنمەن, تولىقمەترلى فورماتتا جاساعان العاشقى تۋىندىلارىمىزدىڭ ءبىرى عوي. بىراق سوندا دا تاۋەكەلگە باردىق. بىزگە ءدال قازىر كەرەگى – جاساعان ونىمدەرىمىزدىڭ كوپشىلىك اراسىندا تانىمالدىلىعى. سول ارقىلى بالالاردى ۇلتتىق مۋلتفيلمدەرىمىزدى ىزدەپ ءجۇرىپ كورەتىن دەڭگەيگە جەتكىزۋ. «قازاقستاندا جاسالعان» دەگەن برەند كىشكەنتاي كورەرمەندەرىمىز ءۇشىن ىشكى كومپلەكس, ىڭعايسىزدىق سەزىمدەرىن تۋدىرماي, كەرىسىنشە, زور ماقتانىش بولسا دەگەن تىلەك. قولىمىزدان كەلگەنشە ساپالى دۇنيە جاساپ, بالدىرعاندارىمىزدى قۋانتا الساق, ءبىز ءۇشىن باستى جەڭىس – سول.
– «كۇلتەگىن» ادەبي شىعارما رەتىندە دە وتە كۇردەلى تۋىندى عوي. ال ونى بالالاردىڭ تىلىنە اۋدارىپ, تۇسىنىك-تانىمىنا لايىقتاۋ ءتىپتى قيىن. بۇل كەيىپكەرگە توقتالۋلارىڭىزدىڭ قانداي سىرى بار؟ جالپى, يدەيا قالاي تۋدى؟
– 2015 جىلى رەسەيدە وتكەن ءبىر جيىندا «قازاقتاردا 1991 جىلعا دەيىن ەشقانداي مەملەكەتتىلىك بولماعان» دەگەن پىكىر ايتىلدى. وسى پىكىردەن كەيىن-اق, انيماتور ماماندار جينالىپ, قازاقتىڭ ءتۇپ تاريحىن تەرەڭنەن قامتيتىن ساپالى دۇنيە ءتۇسىرۋدى ويعا العان بولاتىنبىز. ءدال سول جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى تويلانىپ جاتقان ەدى. بىراق ءبىز تاريحىمىزدى ودان دا تەرەڭنەن قازعىمىز كەلدى. ءسويتىپ كوك تۇركىلەر داۋىرىنەن ءبىر-اق شىقتىق. قالاي دەسەك تە تاريح بىردەن جاسالمايدى عوي, ونىڭ ءوز سوقپاعى بار. وسىنداي مىڭ قۇرساۋلى ويلار ءبىزدى كۇلتەگىنگە الىپ كەلدى. العاشقىدا ءالى ەشقانداي ستسەناري جوق, تەك كوز الدىما كەيىپكەردىڭ بەينەسى عانا كەلدى. سودان جانىبەك نۇربەك ۇلى دەگەن ارىپتەسىم ەكەۋمىز اقىلداسىپ, ءفيلمنىڭ جوباسىن جاسادىق. قالاي دەسەك تە, كۇلتەگىن – يگەرىلمەگەن تىڭ تاقىرىپ. ءبىزدىڭ «كۇلتەگىن» ەشبىر شىعارمانىڭ ەكراندىق نۇسقاسى ەمەس. بىتىكتاستاعى كونە جىردى نەگىزگە الا وتىرىپ, دراماتۋرگيالىق نەگىزىن تولىقتاي ءوزىمىز جاساپ شىقتىق. جۇمىسىمىز سونىسىمەن دە قۇندى دەپ ويلايمىن. ال ەندى «نەگە كۇلتەگىن؟» دەسەڭىز, بۇعان دا ايتار ءوزىمىزدىڭ سالماقتى سەبەبىمىز بار. قازىرگى بالالار تاريحي ءمانى تەرەڭ عىلىمي شىعارمالار تۇرماق, كوركەم ادەبيەتتى دە سيرەك وقيدى. ەكىنشىدەن, زەرتتەپ بىلگەنىمىزدەي, كۇلتەگىن تۋرالى نە تەاتردا, نە ەكراندا ءالى كۇنگە دەيىن اۋقىمدى, تۇشىمدى دۇنيە تۋماپتى. وسى تۇرعىدا ءبىز ءبىرىنشى بولىپ وتىرمىز. بالدىرعاندار ەلىكتەپ وسەتىن قاھارماندار بەينەسىن ەكرانعا الىپ كەلۋدى كوكسەدىك. ويتكەنى ءمۋلتفيلمنىڭ ءتىلى جەڭىل, كوركەمدىك ساپاسى ەرەكشە بولادى. ءارى قابىلداۋ دا وڭاي. انيماتسيانىڭ وسىنداي ارتىقشىلىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ, «كۇلتەگىندى» بالا تىلىندە سويلەتۋگە كىرىسكەن بولاتىنبىز. ءسابي پسيحولوگياسىن زەرتتەي كەلە, فيلم سيۋجەتىن بالا تانىمىنا بارىنشا لايىقتاپ بەرۋگە تىرىستىق. باستامامىزدى بىردەن قولداپ, جارىققا شىعۋىنا بارلىق جاعدايدى جاساعان مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مەن «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنا ايتار العىسىمىز شەكسىز.
– ءتۇسىرىلىم جۇمىستارىنا باس-اياعى قانشا ۋاقىت جۇمسادىڭىزدار؟
– «كۇلتەگىن» ءفيلمى شىعارماشىلىق ۇجىم ءۇشىن ۇلكەن تاجىريبە بولدى. اتالمىش تۋىندىنى جارىققا شىعارۋعا ەلۋگە جۋىق ەلىمىزدىڭ ۇزدىك كومپيۋتەرلىك گرافيكا جانە انيماتسيا ماماندارى اتسالىستى. فيلم نەبارى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ءتۇسىرىلىپ, وڭدەلىپ, ەندى, مىنە, كورەرمەنمەن قاۋىشىپ وتىر. بۇل – حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا وتە از ۋاقىت.
– جالپى, انيماتسيالىق كەيىپكەرلەردىڭ جوباسىن كىم ۇسىنادى؟ بىزدىڭشە, قاھارمانداردىڭ سىرتقى كەيپىنە ءالى دە ءبىراز ىزدەنىستەر قاجەت سەكىلدى كورىنەدى...
– بۇل تۇرعىدان سىزبەن تولىقتاي كەلىسەمىن. مىسالى, اتاقتى ۋولت ديسنەي (Walt Disney) ستۋدياسى ونىمدەرىنىڭ كوركەمدىك بيىككە كوتەرىلىپ, ءالى يندۋسترياعا اينالماي تۇرعان كەزدەگى كەيىپكەرلەرى مەن بۇگىنگى بەينەلەرىن سالىستىرا قاراعاندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىقتى بايقار ەدىڭىز. ال ول ەكەۋىنىڭ اراسىندا عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتى قامتيتىن تاريح جاتىر. قازاق انيماتسياسىنا بار بولعانى 50 جىل بولدى. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە ۇلتتىق انيماتسيامىز ءتۇرلى جاعدايدى باسىنان وتكەردى. توقىراۋ كەزەڭى ونىڭ دامۋىن بىرنەشە جىلعا تەجەدى. وسىنداي فاكتورلاردى ەسكەرسەك, ءسىزدىڭ ايتىپ وتىرعان ەسكەرتپەڭىزدىڭ ورىن الۋى زاڭدىلىق. ايتسە دە ءبىزدىڭ كەيىپكەرلەرىمىز قازىر بىرتە-بىرتە ءوزىنىڭ كەيپىنە ءتۇسىپ, ۇلتتىق بەت-ءپىشىنىن تاۋىپ كەلە جاتىر. جالپى انيماتسيا دەتالداردان قۇرالادى عوي. ءار بەينەنى جاساۋ قىرۋار ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان دا بۇل جولدا بىزگە ءالى دە كوپ ەڭبەك ەتۋ كەرەك.
– ءبىزدىڭ بۇگىنگى انيماتسياعا ءدال قازىرگى تاڭدا نە جەتىسپەيدى؟ «قارجى ءبولىنىپ جاتىر», «ماماندار وقىتىلىپ جاتىر» دەيمىز. ايتسە دە...
– قيىنشىلىق, قايشىلىق تۋىنداعان جەردە قيال العا شىعادى, ىزدەنىس كۇشەيەدى. ونىڭ ۇستىنە, فيلم ءتۇسىرۋ جاندى پروتسەسس بولعاندىقتان دا, وقتىن-وقتىن قيىنشىلىقتاردىڭ تۋىنداپ تۇرۋى زاڭدىلىق. جانە ونىڭ باسىم بولىگى, ارينە, كادر ماسەلەسىمەن بايلانىستى. ماسەلەن, سالىستىرمالى تۇردە الىپ قارايتىن بولساق, بىزدە ءبىر فيلمگە بارلىعى 50-گە تارتا مامان تارتىلسا, اقش-تا شىعارماشىلىق جۇمىسقا 1500-2000 ادامدى ءبىر-اق جۇمىلدىرادى. ارينە, سودان كەيىن سوعان ساي ناتيجە دە كورىنەدى. «كۇلتەگىن» مەن «مۇزبالاق» فيلمدەرى ءبىر ۋاقىتتا باستالىپ, بىردەي اياقتالدى. دەمەك بىزدەگى انيماتور ماماندار ەكىگە بولىنۋگە تۋرا كەلدى. جانە بۇل ءسوزسىز وتاندىق انيماتسيادا ءالى دە بولسىن كادر تاپشىلىعى ماسەلەسىن العا تاستادى. ايتسە دە مۇنداي جايت ءبىزدىڭ جۇمىسقا دەگەن قۇلشىنىسىمىزدى تەجەي المادى. كەرىسىنشە, قوس فيلمگە قاتار ارالاسا ءجۇرىپ, كوپ نارسە ۇيرەندىك. سوندىقتان دا «مۇزبالاق» پەن «كۇلتەگىندى» ءبىر قۇرساقتا جەتىلىپ, ەگىز تۋعان سابيدەي كورەمىز. فيلمدەر بىزگە سونىسىمەن ىستىق. ودان كەيىن ارينە, تاعى ءبىر قۋانتاتىن جايت – «مۇزبالاق» تا, «كۇلتەگىن» دە ەشبىر شەتەلدىك ماماننىڭ, قارجىنىڭ, قولداۋدىڭ ارالاسۋىنسىز تۇسىرىلگەن قازاقتىڭ ءتول تۋىندىسى. وتاندىق مامانداردىڭ قولىنان شىققان دۇنيە. ءتىپتى فيلم قازاق تىلىندە ءتۇسىرىلىپ, ورىس تىلىنە دىبىستالدى. بۇل دا بولسا بۇگىنگى كينووندىرىسىمىزدىڭ باستى جەڭىستەرىنىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيمىز.
بۇدان بولەك, تاعى ءبىر ايتارىم – جالپى قازاق انيماتسياسىنىڭ جاعدايىن ءبىر قالىپقا ءتۇسىرۋ كەرەك. جەكە ستۋديا بولىپ اشىلسا دەگەن تىلەگىمىز بار.
ياعني ول ەشبىر ستۋديانىڭ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ, نە بولماسا تاعى دا باسقا مەكەمەنىڭ قۇرامداس بولىگى ەمەس, دەربەس ورتالىققا اينالسا, سوندا ناتيجە بۇدان دا ونىمدىرەك بولار ەدى. قازاق انيماتسياسى ءوز الەۋەتىن, شىعارماشىلىق مۇمكىندىگىن «مۇزبالاق» پەن «كۇلتەگىن» ارقىلى تولىقتاي كورسەتە الدى عوي دەپ ويلايمىن.
– تولىقمەترلى فيلم ءتۇسىرۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قانداي بولادى ەكەن؟ اڭداي الدىڭىز با؟
– تولىقمەترلى فورماتتاعى العاشقى تاجىريبەم بولعاندىقتان, قولعا العان كەزدە ونىڭ قانشالىقتى اۋقىمدى ەكەنىن بىلمەپپىن. جاستىق ماكسيماليزمنىڭ كوزسىز اسەرىمەن ونى دا سەزىنىپ كوردىك. قالاي بولسا دا شىعارماشىلىق قۇرام ءۇشىن بۇل ۇلكەن تاجىريبە بولدى. ەندى كەلەسى فيلمدەردە وسىعان دەيىن جىبەرگەن كەيبىر كەم-كەتىكتى قايتالاماي, بۇدان دا بيىك كوركەمدىك ساپاعا قول جەتكىزەمىز دەپ ويلايمىن.
– الدا تاعى قانداي شىعارماشىلىق جوسپارلارىڭىز بار؟
– قازىر «التىن ادام» تۋرالى جانە ءبىر تۋىندىنىڭ ءتۇسىرىلىم جۇمىستارىن باستاپ كەتتىك. ءيا, بۇل دا تاريحي تاقىرىپ. «تاريحي تاقىرىپتى توڭىرەكتەي بەرمەي, نەگە زاماناۋي مۋلتفيلمدەر تۇسىرمەيسىڭدەر؟» دەگەن سىن-ەسكەرتپەلەر ءجيى ايتىلادى. «اناۋ امەريكا باياعىدا عارىشقا ۇشىپ, بولاشاق تۋرالى الدەقاشان ءتۇسىرىپ تاستادى» دەيتىندەر دە بار. بىراق ءتول تاريحىمىزدى يگەرىپ بولماي, بولاشاققا قالاي بارماقپىز؟ سول ءۇشىن ءبىزدى الدا ءالى دە جاسايتىن قىرۋار جۇمىس كۇتىپ تۇر. «التىن ادام» سونىڭ ءبىر پاراسى عانا.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن نازەركە جۇماباي,
«ەگەمەن قازاقستان»