ورىستىڭ باتىرلار بىلينالارى, ۋكراين ەلىنىڭ حالىق دۋمالارى, ياكۋتتاردىڭ ولونحوسى, فين مەن ەستونعا ورتاق «كالەۆالا», ارمياننىڭ «داۆيد ساسۋنسكيى», قىرعىزدىڭ «ماناسى», پارسىنىڭ «شاحناماسى», باسقا حالىقتاردىڭ دا باتىرلىق جىرلارى مەن قاھارماندىق اڭىز-اڭگىمەلەرى – ءوز حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ ەرەكشەلىگىن كورسەتىپ قانا قويماي, جۇزجىلدىقتاردىڭ سىنىنا توتەپ بەرىپ, جاڭا كەزەڭدەرمەن جالعاسىپ كەلە جاتقان ماڭگى جاسايتىن رۋحاني قازىناسى, باعا جەتپەس بايلىعى, تاماشا ونەر تۋىندىلارى بولىپ سانالادى.
تاريحتىڭ بەلەستەرىنەن سۇرىنبەي وتكەن قۇندىلىقتارىمىز بەن وزىق داستۇرلەرىمىزدى تابىستى جاڭعىرۋدىڭ العىشارتىنا اينالدىرعان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىندا «ۇلتتىق جاڭعىرۋ دەگەن ۇعىمنىڭ ءوزى ۇلتتىق سانانىڭ كەمەلدەنۋىن بىلدىرەدى. ونىڭ ەكى قىرى بار. بىرىنشىدەن, ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋ. ەكىنشىدەن, ۇلتتىق بولمىستىڭ وزەگىن ساقتاي وتىرىپ, ونىڭ بىرقاتار سيپاتىن وزگەرتۋ. ءىس جۇزىندە ءاربىر ءوڭىر مەن ءاربىر مەملەكەت ءوزىنىڭ دەربەس دامۋ ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋدا. ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىز, ءتىلىمىز بەن مۋزىكامىز, ادەبيەتىمىز, جورالعىلارىمىز, ءبىر سوزبەن ايتقاندا ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا ماڭگى قالۋى ءتيىس. ابايدىڭ دانالىعى, اۋەزوۆتىڭ عۇلامالىعى, جامبىلدىڭ جىرلارى مەن قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرى, عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن بابالار ءۇنى – بۇلار ءبىزدىڭ رۋحاني مادەنيەتىمىزدىڭ ءبىر پاراسى عانا» دەپ مادەني مۇرا ەسكەرتكىشتەرىن ەسكەرۋسىز قالدىرماي, رۋحاني اينالىمدا ۇستاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ورىندى مەڭزەدى.
جىر-داستان, جالپى اۋىز ادەبيەتى مۇراسى جەتكىنشەككە باعزى زاماندا قانداي ەلەۋلى وقيعالار بولعانىن بايانداۋمەن قاتار, جاستاردى ەرلىككە, وتانسۇيگىشتىككە ۇندەيدى, اتامەكەنىن ارداقتاۋعا, پاتريوتيزمگە باۋليدى. مۇنىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە فرانتسۋز حالقىنىڭ بۇگىنگى پاتريوتتىعىن ونىڭ ءجۇزدىڭ ۇستىندە باتىرلىق ەپوس جيناقتاپ, اۋىز ادەبيەتى مۇراسىنىڭ بايلىعى بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىن الۋىمەن دە بايلانىستىرساق, ارتىقتىعى بولماس.
ۇلتتىق ادەبيەت پەن ونەردىڭ مارعاسقا-مايتالماندارى قانىپ ىشكەن مارجان جىر بۇلاعىنىڭ تىنىسىن قايتا اشىپ, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ جىر-داستاندارعا قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ, ءپاتريوتيزمدى دارىپتەۋ ماقساتىندا الماتى قالاسى بويىنشا قولعا الىنىپ, ۇيىمداستىرىلعان «تۇلپار ءمىنىپ, تۋ العان» ۇلتتىق بايقاۋى دا ەڭ الدىمەن ءدال وسىنداي يگى ماقساتتى كوزدەگەن ەدى. بيىلعى جىلدىڭ ساۋىرىنەن باستاپ الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن 6-10 سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا باتىرلار جىرىن جاتقا ايتۋدان جارىس وتكىزىلدى. «الپامىس باتىر» جىرىن جاتقا ايتىپ, جەڭىمپاز اتانۋعا 1300-دەن اسا ۇمىتكەر تىلەك ءبىلدىردى.
«تۇلپار ءمىنىپ, تۋ العان» ادەبي جانە تاريحي-تانىمدىق بايقاۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدا تاعى نەنى كوزدەدى؟ جىردى جاي عانا جاتتاي سالىپ, ەكى كۇننەن سوڭ ەستەن دە شىعىپ كەتەتىن, كەلدى-كەتتى كەزەكتى ناۋقان جاساعاننان ەشكىمنىڭ ەشنارسە ۇتپاسى انىق. راس, باتىرلار جىرىنىڭ كەي شۋماقتارىن زامانا جەلى شايقاپ, وزگەرىسكە ءتۇسىردى, بىراق تۇتاس مازمۇنىنا تۇبەگەيلى كولەڭكەسىن تۇسىرە الماعان ومىرشەڭ داستاندار ەندىگى وزىق تەحنولوگيا كەزەڭىندە وڭايلىقپەن جوعالا قويماس دەپ كوڭىل توعايتساق تا, وتكەن ۋاقىتتىڭ ۋىسىنا تۇسپەي كەتكەن سول جادىگەرلەردىڭ باسىنا جاھاندانۋ تاعى دا بۇلت ءۇيىردى. فولكلورلىق مۇرانىڭ باسىنداعى التىن تاجگە ايبات شەگىپ, جۇتقالى تۇرعانىن كوزىقاراقتى جۇرت تەگىس ءبىلىپ وتىر. ازىرەيىلدى كورە تۇرىپ قۇتىلۋعا قام جاساماۋ, ءوزىڭدى-ءوزىڭ ولىمگە بايلاعانمەن بىردەي. ال جەتى باستى تاجالعا جۇتىلعىڭ كەلمەيدى ەكەن, قارسى سىلتەر قارۋىڭ قانداي, ءتىپتى ونداي قورعانىس قۇرالى بار ما ءوزى؟ بار. ول – حالقىمىزدىڭ وزىمەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان جاسامپاز جىرى. جىر جانسىز كومپيۋتەردىڭ ىشىندە ەمەس, جەتكىنشەك جاس ۇرپاقتىڭ تىلىندە ساقتالسا, تىلىندە عانا ەمەس, ەلىن قورعاعان باتىرلاردىڭ ءور رۋحى وتاندى سۇيۋگە ۇيرەتىپ, جۇرەكتى بولۋعا تاربيەلەپ وتىرسا عانا ءوز قىزمەتىن شىن اتقارعان بولار ەدى. جىر كىتاپتارى وقىلماي, جىلدار بويى سورەدە شاڭ باسىپ تۇرا بەرگەنىمەن, ول ادەبي شيكىزات ءۇيىندىسى بولىپ قالا بەرەدى, وكىنىشتىسى دە وسى.
قۇدايشىلىعىن ايتقاندا, ەپوستىق جىر-داستاندار ونەر, ادەبيەتتىڭ توڭىرەگىندە جۇرگەن ماماندار مەن مەكتەپ باعدارلاماسى اياسىنداعى از عانا ساعاتتىق ساباق كەستەسىندە بولعانىمەن, تولىقتاي عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرۋ, رۋحاني يگىلىككە اينالدىرۋ ءىسىن كەڭ جولعا قويۋدىڭ تاسىلدەرى تۋرالى ادەبيەت, ءتىل جاناشىرلارىنىڭ ءوزى دە جاق اشا الماي كەلدى. نيەت بار, ءتاسىل بولمادى. قاڭىراپ تۇرماعانىمەن, ءىلىم-ءبىلىم الەمىندەگى بۇل كەڭىستىكتىڭ ورنى قۋىس كۇيىندە تۇردى, سوندىقتان «تۇلپار ءمىنىپ, تۋ العان» بايقاۋى وقۋشىلار اراسىندا كىتاپ وقۋدى, ونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ باتىرلىق ەپوستارىن ناسيحاتتاۋ مەن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ شىعارماشىلىق جانە زياتكەرلىك قابىلەتىن دامىتۋعا جاعداي جاساۋدى, وقۋشىلاردى حالىق پوەزياسىنا, اسىل مۇراعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىككە تاربيەلەۋدى, نامىسشىلدىق, قايسارلىق قاسيەتتەرگە باۋلۋدى, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋدى دە باستى ماقساتىنىڭ قاتارىندا قاراستىردى. ىزگىلىكتى ماقسات قوعامنان بىردەن قولداۋ تاپتى, ءوز ۋاقىتىن توسىپ, جاناشىرلىقپەن ارشىپ الاتىن ادامىن كۇتىپ جاتقانداي جىلتىلداعان جىڭىشكە وزەننىڭ ارناسى سالعان جەردەن كەڭىگەندەي بولدى.
العاش الماتىنىڭ 8 اۋدانىنداعى ىرىكتەۋ سايىسىنان باستالعان ۇلتتىق جوباعا اۋداندىق ءبىلىم باسقارمالارى, مەكتەپ مۇعالىمدەرى زور قىزىعۋشىلىعىن بىلدىرسە, قازىر ونەر, ادەبيەت, مادەنيەت توڭىرەگىندەگى بەلگىلى ادامدار, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, مينيسترلەر مەن قالا, وبلىس اكىمدەرى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندەگى لاۋازىمدى تۇلعالار جوباعا جالپىحالىقتىق سيپات بەرىپ, ءبىر-بىرىنە ەستافەتا ۇسىنىپ, جىر ۇزىندىلەرىن جاتقا وقۋدان بەلسەندىلىك تانىتىپ وتىر. ۋاقىتقا بوي الدىرماعان وسى جىردىڭ جازىلعانىنا نە زامان وتسە دە, ءدال بۇگىن ياكي كەشە عانا جازىلعانداي اسەر بەرەتىن حالىقتىق جىرلاردىڭ قۋاتى الەم-جالەم كيىم جامىلىپ, قولىنا ايفون مەن ايپاد ۇستاعانداردىڭ ءوزىن يىرىمىنە بىرتىندەپ تارتا باستاعانى بايقالادى. مۇندايدا وقىعان ادامنىڭ دا, تىڭداعان ادامنىڭ دا تامىرىنان قان ەمەس, جىر اققانداي سەزىلەتىنى بار. ەرىكسىز «جىردىڭ قۋاتى نەدە سوندا؟» دەپ ويلايسىڭ. ەڭ الدىمەن, بۇل جىرلار – بولاشاققا ايتىلىپ كەتكەن عيبرات ءسوز. ءار شۋماعىنان وبرازدى ويلاۋدىڭ نەشە ۇلگىسىن كورەسىڭ. «الپامىس باتىر» جىرىنداعى «اۋزى ۇلكەن وشاقتاي, ازۋ ءتىسى پىشاقتاي», «توقسان مىڭ ەكەن قاراسى, سەكسەن مىڭ ەكەن ماياسى», «ايدارلىمدى قۇل قىلدى, ت ۇلىمدىمدى تۇل قىلدى», «ويىندى ەتى بۇلتىلداپ, قۇيىنداي شاڭى بۇرقىلداپ», «يتەلگىدەي جۇتىنىپ, اق تۇيعىنداي قۇنتيىپ», «اقسۇڭقار تۋار جەم ءۇشىن, تۋادى ەرلەر ەل ءۇشىن» دەپ كەلەتىن نەشە الۋان تەڭەۋلەر جىردىڭ ءار جولىندا كەزدەسسە دە, ەپيتەت, گيپەربولا, مەتونيميا, مەتافورالاردىڭ ميلليون ۇلگىسى تابىلىپ, بۇل تاقىرىپتا مىڭداعان ديسسەرتاتسيا قورعالسا دا, ءدال وسى باتىرلىق داستاندارى ارقىلى ءسۇزىلىپ جەتكەن ءسوزدىڭ ءىنجۋ-مارجانىنىڭ جارقىلى ءبارىبىر بولەك بولىپ تۇرادى. وسى تەڭەۋلەردى قولدانۋعا قاجەتسىز, كۇنى وتكەن كومەسكى ءسوز دەپ ايتۋعا قايسىمىزدىڭ ءداتىمىز بارار ەدى؟ كەرىسىنشە, ساعىمعا ءسىڭىپ كەتكەن كارى تاريحتى جىرلارىمىز جاڭارتىپ قانا قويماي, بالالارىمىز وسى قازىنالى, قۇنارلى ءتىلدىڭ قاسيەتىن سەزىنە تۇسپەي مە؟ ءبىر تەڭەۋ بولسا دا قۇلاعىندا قالىپ, ءبىر ءسوز بولسا دا جادىندا جاتتالىپ, كۇندەلىكتى تىلدىك قولدانىسىندا پايدالانىپ جاتسا, ول ءبىز ءۇشىن از ولجا ەمەس قوي.
«تۇلپار ءمىنىپ, تۋ العان» ۇلتتىق بايقاۋىنىڭ سوڭعى مارەسى وتكەن كۇن ءالى ەسىمىزدە. ءار اۋداننان وزا شاۋىپ كەلىپ, جىر وقىعان 24 وقۋشىنىڭ جۇزىنە قارادىق. جىردان ساۋىت توقىپ الىپ, تايسالماي كەلىپ تۇرعان بالالاردىڭ بەتىندەگى شۋاق قوبالجۋىن بۇركەپ تۇردى. ال زالداعى ادامدار اسقاق رۋحتىڭ اۋاسىمەن تىنىستاپ وتىردى. جازىلعانىنا نەشە عاسىر وتسە دە ءبىر ءارپى دە قيسايماعان قۇران سوزىندەي بولىپ, ەستە جوق ەسكى زامانداردان بەرى ولمەي امان جەتكەن جىرلاردىڭ جاعاسىنان الىپ جاتاتىنداردىڭ پيعىلىن و باستان تۇسىنىڭكىرەمەيتىن ەدىك. ءبىر جىردى تۇتاس جاتقا وقيتىن ادام نەكەن-ساياق, بىراق سوندا دا ىشتەي ءبىر قاسيەتتى كۇشىن سەزىنگەندەي, باس يەتىن قۇرمەتىمىز تۇرادى. كەنەت الگى بالالاردىڭ وقىعان جىرىنان ىزدەگەن شىندىق جارق ەتتى – بىزگە جىردىڭ ايتىلۋى ەمەس, ونىڭ رۋحى قاجەت ەكەن!
شەندى دەمەي, شەرلى دەمەي, ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتار اراسىندا كەڭ قولداۋ تاۋىپ, ۇلكەن-كىشىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتقان «تۇلپار ءمىنىپ, تۋ العان» ۇلتتىق جوباسى وسى جەتكەن بيىگىمەن تۇيىقتالىپ قالماۋى ءتيىس. جوبا كەلەشەگىنىڭ بار ەكەنىن كورسەتتى, تەك الماتى قالاسىنىڭ اۋماعىمەن عانا شەكتەلمەي, ادىمىن ۇزارتىپ, اۋقىمىن كەڭەيتە تۇسۋگە سۇرانىپ تۇرعانداي. سول سەبەپتى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك تە, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار دا ىرگەلى باستامانى تەرەڭدەتىپ, ەپوس بويىنشا اتقارىلاتىن جۇمىستى رەسەيدەگى پۋشكين وقۋلارى, ۇلىبريتانياداعى شەكسپير وقۋلارى سەكىلدى كەڭ اۋقىمدا ۇيىمداستىرۋعا مۇددەلىلىك تانىتۋى عانا قالىپ تۇر. رۋح الاۋىنا تامىزىق تاستالدى, ەندەشە ونى وشىرمەي, ورشەلەندىرۋ – ءوز قولىمىزدا.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى