كەنت مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, جۋرناليست كارل ايدسۆوگ «جۋرناليستيكا مىندەتىن ورىنداماعاندا, اقىلعا قونىمسىز ارەكەتتەر بولادى», دەيدى.
امەريكالىق ۇستاز وسى پىكىردىڭ راستىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن ءوز ەلىندەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان تالاي ماقالانى مىسالعا كەلتىرەتىنى بار. ماقتاۋلى CNN مەن BBC-ءدىڭ جۋرناليستەرى قاي جەردە ءمۇلت كەتەتىنىن, ونىڭ اسەرى قانداي ەكەنىن پروفەسسور ناقتى دالەلدەرمەن كورسەتىپ وتىرادى.
ايدسۆوگ مىرزانىڭ ءسوزىن كەلتىرۋىمىز بەكەر ەمەس. تاياۋدا الەۋمەتتىك جەلىدەن «ەۋرازيا» تەلەارناسىنىڭ ەلگە اتىشۋلى بولعان شوۋ-باعدارلاماسىنان ءۇزىندى كوزىمىزگە شالىندى. جۇرگىزۋشى ءبىر سوزىندە ميفكە اينالعان وتىرىكتى تىكەلەي ەفيردە ايتا سالدى. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ايتا كەتەيىك. شوۋ تاقىرىبى – ارالاس نەكە توڭىرەگىندە بولاتىن. سوزبە-ءسوز كەلتىرەيىك:
«سەندەر كىمسىڭدەر؟ قازاقتىڭ قىزىن تەك قازاق الۋ كەرەك دەپ ايتاتىنداي. قازىر XXI عاسىر. ارقايسىنىڭ ءوزىنىڭ تاڭداۋى بار. وزدەرىڭ بىلەسىڭدەر, قازاقستاندا 1 جىگىتكە 6-7 قىزدان كەلەدى. ياعني, ءبىر عانا ادام وتباسىن قۇرىپ, شاڭىراق كوتەرە الادى. قالعان التى قىز بولاشاق انا اتانعىسى كەلەدى, وتباسىن قۇرعىسى كەلەدى. ولار نە ىستەۋى كەرەك؟»
جاھاندانۋ ءداۋىرىن جانە قازىرگى ۇدەرىستى ەسكەرە وتىرىپ, ارالاس نەكەنىڭ قاۋپى تۋرالى ءسوز قوزعاۋ نەگىزسىز. قىسقاشا ايتقاندا, ارالاس نەكە – اركىمنىڭ ءوز تاڭداۋى. قازاقستان ازاماتتارىنا اتا زاڭىمىز تولىقتاي ەركىندىك بەرگەندىكتەن, بىرەۋدىڭ تاڭداۋىنا ارالاسۋدىڭ ءجونى جوق. سوندىقتان جوعارىدا ايتىلعان باعدارلامانىڭ جۇرگىزۋشىسىن بۇل تۇرعىدا كىنالاۋدان اۋلاقپىز. ءبىزدىڭ ايتقىمىز كەلگەنى – ءتىپتى باسقا ماسەلە – «قازاقستاندا 1 جىگىتكە 6-7 قىزدان كەلەدى» دەگەن پىكىر جونىندە.
كەيىنگى كەزدە ەلىمىزدە ءار جىگىتكە 8 قىزدان كەلەدى دەگەن اڭگىمە ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. مۇنى اتقامىنەر اعالارىمىزدان باستاپ, جۋرناليستەر قوستاۋدان جالىعار ەمەس. ءبىر مىسالدى جوعارىدا كەلتىردىك. ازاتتىق راديوسى بىلتىر «قازاقستاندا 1 جىگىتكە – 7-8 قىزدان كەلەدى ەكەن. وسى رەتتە نەكە اگەنتتىكتەرى, قالىڭدىقتارعا الىس-جاقىن شەتەلدەن كۇيەۋ جىگىت ىزدەپ الەك» دەپ مالىمەت تاراتتى.
تەلەارنانىڭ دا, سايتتىڭ دا اقپاراتى شىندىققا جاناسپايتىنىن ماتەماتيكادان حابارى بار كەز كەلگەن وقىرمان انىق تۇسىنەدى. ويتكەنى مۇنداي پروپورتسيا راس بولعاندا, قازاقستاندا 2 ميلليون ەركەك, 16 ميلليون ايەل بولۋ كەرەك ەدى. قاراپايىم لوگيكاعا سالىپ كورگەندە, دەرەكتىڭ بۇرمالانعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى 18 ميلليوننان استام تۇرعىننىڭ 9,4 ميلليونى – «نازىك جاندى», 8,8 ميلليونى – ەر ادام. ياعني ايىرماشىلىق 600 مىڭ ادام. الايدا وعان تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ قاراساڭىز, شىنايى جاعدايدىڭ ءتىپتى باسقاشا ەكەنىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى.
ماسەلەن, ەلىمىزدە 15 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ جالپى سانى 5 ميلليوننان اسادى. ونىڭ 2,6 ميلليونعا جۋىعى ۇلدار بولسا, 2,4 ميلليونى قىزدار. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە ساي, 2017 جىلى تۋعان 390 262 ءسابيدىڭ 51,7 پايىزى – ۇل, 48,3 پايىزى قىز بالا ەكەن. بۇل ۇدەرىس جىل سايىن كوبەيمەسە, ازايىپ وتىرعان جوق.
سونداي-اق 16-62 جاس اراسىندا دا ەرلەردىڭ ۇلەسى باسىم (5,4 ميلليون ەركەك, 5,3 ميلليون ايەل). ءبىر قىزىعى, پايعامبار جاسىنان اسقاننان كەيىن اقساقالدارىمىزدىڭ سانى اجەلەرىمىزگە قاراعاندا كۇرت كەمىپ كەتەدى ەكەن. جوعارىداعى 600 مىڭ ايىرماشىلىق وسى جەردەن شىعادى.
بۇدان بولەك, 2009 جىلى جۇرگىزىلگەن ۇلتتىق ساناقتىڭ قورىتىندىسىنا سۇيەنسەك, ەلىمىزدە 2,1 ميلليونعا جۋىق نەكەگە تۇرماعان ەر ادام بولعان. ال ايەلدەر اراسىندا شاڭىراق كوتەرمەگەندەر سانى 1,8 ميلليونمەن شەكتەلگەن. بۇل تۇرعىدان الىپ قاراعاندا دا بويداق جىگىتتەردىڭ كوپتىگىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى.
دەرەكتەردى سويلەتكەندە توعىزىنشى تەرريتورياداعى دەموگرافيالىق ماسەلەنىڭ ءتىپتى باسقاشا ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. قىسقاشا ايتقاندا, شەتەلگە قالىڭدىق جىبەرۋ بىلاي تۇرسىن, وزىمىزگە قىز جەتپەي جاتىر. ەندەشە, ء«ار جىگىتكە 7-8 قىزدان كەلەدى» دەگەن وتىرىك ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
جوعارىدا كەلتىرگەن باعدارلامانىڭ جۇرگىزۋشىسى ءسوزىن قۋاتتاۋ ءۇشىن كۇيەۋسىز قالعان 6 قىزدىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋ قاجەت ەكەنىن ايتقان بولاتىن. الايدا قاتە دەرەكتى ءدۇيىم جۇرتقا تاراتىپ, ونىمەن قويماي سول ارقىلى ءوز پىكىرىن قالىپتاستىرۋى ادىلدىككە جاتا ما؟ ەگەر رەسمي دەرەكتەر وزىمىزگە قىز جەتپەي جاتقانىن دالەلدەسە, نەلىكتەن ءار 7 قىزدىڭ التاۋى وتباسى باقىتىن كورە المايدى دەپ الاڭداۋىمىز قاجەت؟ الدە, ء«بىر جىگىتكە 8 قىزدان كەلەدى» دەگەن پىكىردى قويماي ايتىپ جۇرەتىندەردىڭ كوزدەگەن باسقا ماقساتى بار ما؟ دەرەكتەردى بۇرمالاۋدىڭ استارىندا نە جاتىر؟ وزگە ۇلت وكىلىنە تيۋگە ۇگىتتەۋدىڭ جىمىسقى امالى ەمەس پە بۇل؟
ءجۋرناليستىڭ مىندەتى شىنايى اقپارات بەرۋ ەكەنى بەلگىلى. تۇرعىندار «جۋرناليست حالىقتىڭ كوزى, قۇلاعى ءھام ءتىلى» دەگەنگە يمانداي سەنەدى. وندا ايتىلعان ءاربىر دەرەكتى سەنىمدى اقپارات دەپ ەسەپتەيدى. ەندەشە, جۇرگىزۋشى ءار سوزىنە ءمان بەرىپ, دەرەكتەردى بۇرمالاماۋ قاجەت ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»