ەلباسى كەيىنگى جولداۋلارىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە توقتالدى. بيىل قاڭتار ايىندا جاريالانعان قۇجاتتا پرەزيدەنت: «اگرارلىق سەكتور ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرىنە اينالۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ بولاشاعى زور» دەگەن بولاتىن. بىرەر اپتا بۇرىنعى جولداۋىندا «اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ الەۋەتىن تولىق ىسكە اسىرۋ كەرەك. نەگىزگى مىندەت – ەڭبەك ونىمدىلىگىن جانە قايتا وڭدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ ەكسپورتىن 2022 جىلعا قاراي 2,5 ەسە كوبەيتۋ» دەگەن ەلباسى ۇكىمەتكە الداعى 3 جىل ىشىندە وسى ماقساتتارعا جىل سايىن كەمىندە 100 ميلليارد تەڭگە قاراستىرۋدى مىندەتتەدى.
جالپى, قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا مۇمكىندىگى جەتكىلىكتى ەكەنى تاريحتا تالاي دالەلدەنگەن. كەڭەس وداعى كەزىندە وتانعا ميلليارد پۇت استىق بەرۋ, قويدىڭ سانىن 50 ميلليونعا جەتكىزۋ سىندى ناۋقاندىق باستامالار كوتەرىلگەن-ءدى. اق كۇرىشتىڭ اتاسى شىعاناق بەرسيەۆ گەكتارىنان 170 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ الەمدىك رەكوردتى جاڭارتتى. شىعاناق بەرسيەۆتىڭ جىلدار بويى مول ءونىم الۋعا سەبەپكەر بولعان تارى وسىرۋدەگى تاجىريبەسى تالايعا ۇلگى بولىپ, «بەرسيەۆشىلەر» توبى قالىپتاستى. ءجۇز قويدان ءجۇز قىرىق قوزى العان جازىلبەك قۋانىشباەۆ ەكى مارتە ەڭبەك ەرى اتاندى. كەڭەستىك ناۋقانشىلدىق دەسەك تە, مۇنىڭ بارلىعى قازاقتىڭ جەرى استىق وسىرۋگە دە, ءتورت ت ۇلىك مالعا دا جايلى ەكەنىن, حالقى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا بەيىم ەكەنىن كورسەتتى.
ارينە, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ارتتا قالعان سالالاردىڭ ءبىرى – اگرارلىق سەكتور. «التىن شىققان جەردى بەلدەن قازاتىن» ادەتكە سالىنىپ, بىرازعا دەيىن شيكىزات ەكسپورتىن دامىتۋعا باسىم كوڭىل ءبولىنىپ كەلدى. دەگەنمەن, 2007-2008 جىلداردا الەمدىك شيكىزات نارىعىندا بولعان قۇبىلۋلاردان كەيىن شيكىزاتتىڭ شىلاۋىندا كەتە بەرۋدىڭ ەكونوميكا ءۇشىن قاۋىپتى ەكەنى ايقىن بايقالدى. ەنەرگيا الۋدىڭ شيكىزاتتان باسقا دا بالاما كوزدەرى دامي باستادى. «جاسىل» ەنەرگيانى دامىتۋ, قورشاعان ورتانىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ سىندى حالىقارالىق تالاپتار كۇشەيدى. وتاندىق ماماندار اگرارلىق سەكتوردى دامىتۋ قاجەتتىگىن ءجيى ايتا باستادى. ياعني «ارپا-بيداي اس ەكەن, التىن-كۇمىس تاس ەكەن» دەگەن بابالاردان قالعان قاناتتى ءسوز بۇگىنگە دەيىن قادىرىن جويماعانىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەدى.
استىقتى دەرجاۆا اتانا الامىز با؟
2017 جىلى مال شارۋاشىلىعىندا 1,8 تريلليون تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلىپ, الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 3,9 پايىزعا كوبەيدى. وسىمدىك شارۋاشىلىعىنداعى ءونىم كولەمى – 2,278 تريلليون تەڭگە ء(وسىم 2,2 پايىز).
بىرنەشە جىل بۇرىن ەلىمىزدى استىق دەرجاۆاسىنا اينالدىرۋ تۋرالى ۇران ورتاعا تاستالدى. بۇل جالاڭ ۇران كۇيىندە قالماي, اجەپتاۋىر بيىك مەجەلەر باعىندىرىلدى. بۇل سەكتوردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا بيۋدجەتتەن دە, جەكەلەي ينۆەستورلاردان دا قىرۋار قاراجات سالىنىپ, استىق ەكسپورتىنىڭ كولەمى جىلىنا 9 ميلليون توننادان اسىپ ءتۇستى. وسى رەكوردتىق كورسەتكىش قازاقستاندى استىق ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ تىزىمىندەگى العاشقى وندىققا ەنگىزدى. ال حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى استىق كولەمى بويىنشا اۋستراليا, رەسەي, كانادا سىندى الپاۋىتتاردىڭ ءوزىن ارتتا قالدىردىق. ۇن ەكسپورتى بويىنشا العاشقى ۇزدىكتىڭ قاتارىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الدىق. دەمەك, باستاپقى ماقسات ورىندالدى دەۋگە بولاتىن سىڭايلى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى استىق ەكسپورتىنا قاتىستى بىزگە مىناداي دەرەكتەردى ۇسىندى:
– قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ استىق تۇقىمداستارى (بيداي, جۇگەرى, ارپا, تارى جانە سويا) ەكسپورتىنىڭ ءداستۇرلى نارىقتارى – وزبەكستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان, اۋعانستان, يران جانە قىتاي ەلدەرى. 2017 جىلعى كورسەتكىش بويىنشا 4 256 مىڭ توننا بيداي ەكسپورتتالدى. 35,2 مىڭ توننا جۇگەرى سىرتقى نارىققا جونەلتىلدى. سونداي-اق 137 806,3 مىڭ دوللاردىڭ 908 مىڭ توننا ارپاسى شەتەلگە شىعارىلدى, 17,6 مىڭ توننا سويا ەكسپورتتالدى. ال بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار-مامىر ايلارىنا قاتىستى دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, 2 458 مىڭ توننا بيداي ەكسپورتتالىپتى. 539 مىڭ توننا ارپا, 18,6 مىڭ توننا سويا, 16,2 مىڭ توننا جۇگەرى شەتەلگە شىعارىلعان.
– 2018 جىلى 13 700 مىڭ توننا بيداي, 852,7 مىڭ توننا جۇگەرى, 3095,5 مىڭ توننا ارپا, 55,7 مىڭ توننا تارى جينالادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر, – دەپ حابارلادى ءتيىستى مينيسترلىكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى ءبىزدىڭ ساۋالىمىزعا.
مينيسترلىكتىڭ اقپارىنا سەنسەك, سوڭعى ەكى جىل ىشىندە قازاقستاننىڭ استىعى دۇنيە ءجۇزىنىڭ 38 ەلىنە ەكسپورتتالىپتى. ولاردىڭ اراسىندا ىرگەدەگى رەسەي, قىتاي, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان سىندى ەلدەردىڭ نارىعىن ايتپاعاندا, ەۋروپانىڭ يتاليا, يسپانيا, نيدەرلاندى, فينليانديا, شۆەتسيا, نورۆەگيا سىندى مەملەكەتتەرى بار. استىق ەكسپورتىنىڭ گەوگرافياسى جىل ساناپ كەڭەيىپ كەلە جاتقانى كوڭىل قۋانتادى. ايتالىق, وتكەن جىلى ەكسپورت اۋقىمى 36 ەلدى قامتىسا, بيىل بۇل قاتارعا گرەكيا مەن نورۆەگيا قوسىلدى.
ءونىمى ونىڭ كول-كوسىر
جىل باسىنداعى ەسەپ بويىنشا, قازاقستانداعى ءمۇيىزدى ءىرى قارانىڭ جالپى سانى 6 ميلليون 745 مىڭنان اسادى. بۇل 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا سيىر مالىنىڭ قاراسى 5,2 پايىزعا كوبەيگەنىن كورسەتەدى. قوي-ەشكىنىڭ سانى 19 ميلليونعا جۋىقتايدى. 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا جىلقىنىڭ سانى 6 پايىزعا كوبەيىپ, 2 ميلليون 395 مىڭنان اسىپ ءتۇسىپتى.
بۇگىنگى تاڭدا وتاندىق نارىقتى ەتپەن قامتۋ جانە ەت ەكسپورتىنىڭ الەۋەتىن كوتەرۋ باعىتىندا ءبىرتالاي جۇمىس اتقارىلۋدا. ماسەلەن, ءمۇيىزدى ءىرى قارا ەتىن ەكسپورتتاۋ كولەمىن ۇلعايتۋ جوباسىنا 16 500 فەرمەرلىك شارۋاشىلىق قامتىلدى. 160 مىڭ باسقا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭدارى سالىندى, 55 مىڭ باس اسىل تۇقىمدى مال باعاتىن رەپرودۋكتور شارۋاشىلىقتار پايدا بولدى.
وسى تەكتەس جۇمىستار ناتيجە بەرە باستادى دەۋگە بولادى. جىل باسىنداعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا قازاقستانداعى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارانىڭ جالپى سانى 511 مىڭنان اسادى. شەت مەملەكەتتەردەن الدىرىلعان مال باسى 55 مىڭ شاماسىندا. ەت ەكسپورتىنداعى الەۋەت تە ايتارلىقتاي كوتەرىلىپ, 8 ەسەدەن ارتىق ءوسىم بايقالدى.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە انگۋس سيىرىن وسىرەتىن 214 شارۋاشىلىقتا بارلىعى 59 733 باس اسىل تۇقىمدى سيىر بار ەكەن. ءدال وسى انگۋس تۇقىمىن تىلگە تيەك ەتىپ وتىرۋىمىزدىڭ وزىندىك سەبەبى بار. قازاقستاننىڭ قوڭىر سالقىن كليماتىنا باسقا تۇقىمداردان گورى انگۋس تەز بەيىمدەلەدى. وعان قوسا جەرگىلىكتى تۇقىمدارمەن بۋدانداستىرۋ ارقىلى ءسۇتى مەن ەتى مول ءارى ساپالى جاڭا تۇقىم الۋ جولعا قويىلىپ كەلەدى.
فەرمەرلەردىڭ ايتۋىنشا, اتالعان اسىل تۇقىمدى سيىرلار ەرەكشە كۇتىمدى قاجەت ەتپەيدى. بۇقالارى تابيعاتى سالقىن وڭىرلەردە دە, ىستىق جاقتاردا دا كۇيىن جوعالتا قويمايتىن توزىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. قىسقاسى, جايىلىمدىق جەر كەڭ بولسا انگۋس سيىرلارىن قوسىمشا باعىپ-قاعىپ ازاپقا ءتۇسۋدىڭ دە قاجەتى جوق كورىنەدى. قىسقاسى, «ەشكى باقتىم ەڭىرەپ باقتىم» دەگەنشە, ەتى مەن ءسۇتى مول اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرىپ, كول-كوسىر ءونىم الۋعا شارۋالار دا بىرتىندەپ بەيىمدەلىپ كەلە جاتقان سىڭايلى.
اگرارلىق سالاعا «اقىلدى» تەحنولوگيا كەرەك
جالپى, اگرارلىق سەكتورداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن 45 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ, ءونىم كولەمىن 69 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ سىندى جوسپارلار – تسيفرلاندىرۋمەن عانا قول جەتكىزىلەتىن مەجە. ەلباسى ءوز جولداۋىندا بۇل تۋرالى ء«بىز يكەمدى ءارى ىڭعايلى ستاندارتتاردى ەنگىزۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى بەدەلدى شەتەلدىك مامانداردى – «اقىلدى ادامداردى» تارتۋ ارقىلى سالانى باسقارۋدىڭ ۇزدىك تاجىريبەسىن پايدالانۋىمىز كەرەك. اۋىل كاسىپكەرلەرىنە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ جاڭا داعدىلارىن ۇيرەتۋ ءۇشىن جاپپاي وقىتۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرعان ءجون» دەدى. «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا اگرارلىق سالاعا قاتىستى ءتورت ءتۇرلى شارا قاراستىرىلعان. ءتيىستى مينيسترلىك تسيفرلاندىرۋ جۇيەسىن مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن باقىلاۋ, ەلەكتروندى ساۋدانى ەنگىزۋ, حالىقارالىق لوگيستيكالىق جەلىلەرمەن بايلانىس ورناتۋ, ەگىن شارۋاشىلىعىنا ەنگىزۋ سىندى باعىتتار بويىنشا جۇمىس اتقارۋعا ءتيىس.
قازىر ناقتى ەگىنشىلىكتىڭ ءۇش كورسەتكىشتىك تاجىريبەلىك پوليگوندارى ەلىمىزدە بار. پوليگونداردىڭ ءبىرىنشىسى – الماتى وبلىسىنداعى «قاسكەلەڭ اگروپاركى», ەكىنشىسى – اقمولا وبلىسىنىڭ شورتاندى اۋدانىندا, ءۇشىنشىسى – قوستانايداعى «زارەچنوە» تاجىريبە شارۋاشىلىعى بازاسىندا ورنالاسقان. وسىمدىك شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى بۇل عىلىمي پوليگونداردى قۇرۋداعى نەگىزگى ماقسات – قاراپايىم فەرمەردىڭ ءومىرىن بارىنشا جەڭىلدەتۋ.
كەز كەلگەن فەرمەر وسى پوليگوندارعا بارىپ تاجىريبەلىك جۇمىستاردى ءوز كوزىمەن زەردەلەپ, سەبۋ تەحنولوگياسىن يگەرىپ, جاڭا كومبايندار مەن تراكتورلاردى پايدالانىپ كورە الادى. مينيسترلىك وسىعان ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. ارمان ەۆنيەۆ بۇل تۋرالى:
– ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بيزنەس پەن اگرارلىق عىلىم تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ءتيىس. عالىمدارعا ارنايى ءوتىنىش ايتىپ, شارۋالارعا تەك وزىق تەحنولوگيالار تۋرالى عانا ەمەس, ەكونوميكانىڭ جاي-كۇيى جايلى دا ايتىپ بەرۋدى تاپسىردىق, – دەپ ءتۇسىندىردى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترىنىڭ مالىمەتىنشە, 2021 جىلعا قاراي اگرارلىق عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى ءىجو-ءنىڭ ەڭ بولماعاندا 0,5%-ىنا دەيىن جەتكىزىلۋى ءتيىس دەگەن ارنايى ينديكاتور ورناتىلىپتى. بۇل اگرارلىق عىلىمدى قارجىلاندىرۋدى ءۇش ەسەگە ارتتىرۋ كوزدەلگەندىگىن بىلدىرەدى.
جىل وتكەن سايىن جۇمىر جەردەگى حالىق سانى كوبەيىپ كەلەدى. سوڭعى دەرەكتەرگە سەنسەك, 2018 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن «جەرلەستەردىڭ» جالپى سانى 7 ميلليارد 400 ميلليوننان اسىپ جىعىلۋعا ءتيىس. وسىنشا ادامنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى, ياعني, 5 ميللياردتان استامى ەۋرازيا قۇرلىعىن مەكەندەيدى. ياعني ەلباسى جولداۋىندا ايتىلعانداي ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ «نان كارزەڭكەسى» اتانا الساق, ەتپەن قامتاماسىز ەتسەك, مۇرتىمىزدى بالتا شاپپاۋعا ءتيىس.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»