جابايى باسەكەلەستىك نەمەسە جولاۋشىلاردى زاڭسىز تاسىمالداۋ بەلەڭ الىپ بارادى

«InDriver» مە, الدە اۆتوبۋس پا؟ وزگە قالاعا جول جۇرۋگە دايىندالعان ءار ادامنىڭ ويىندا وسى سۇراق تۋىندايتىنى راس. دەگەنمەن, ادامداردىڭ باسىم بولىگى تەمىر جول بەكەتى الدىنا شۇبىرىپ جينالاتىن زاڭسىز تا­سى­مالداۋشىلاردىڭ قىزمەتىن پايدا­لانۋعا بەيىم. ۆوكزال الدىندا ءار قالانىڭ اتىن ايعايلاپ ايتىپ جاتقان­داردىڭ داۋسىنان قۇلاق تۇنادى. 

قالالىق اۆتوۆوكزال جۇمىسىندا وي­لاناتىن جايلار بار. جولاۋشىلار تاسىمالداۋمەن اينالىساتىن كولىكتەر ارنايى كونكۋرس ارقىلى 5 جىل مەرزىمگە ىرىكتەلەدى ەكەن. ياعني اۆتوبۋستار ۆوكزال مەنشىگى بولىپ ەسەپتەلمەيدى. بۇگىنگى تاڭدا اۆتوۆوكزال 60-قا جۋىق تاسىمالداۋشى كومپانيالارمەن سەرىكتەستىك ورناتقان. ونىڭ سالماقتى ۇلەسىن جە­كە ۇيىمدار قۇرايتىندىقتان, جاڭا اۆتو­بۋستارعا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى ءجيى تۋا بەرمەيدى. ءار كومپانيا ءوز تاراپى­نان 3-4 اۆتوبۋس ۇسىنىپ, ونىڭ تەحنيكالىق تەك­سەرىسىن ءوزى قاداعالايدى. كولىكتەردىڭ ەسكى بولۋىنا دا وسى سەبەپ دەۋگە بولادى.

اۆتوبەكەت بەكىتكەن كەستە بويىنشا, كوكشەتاۋدان كۇن سايىن استانا, پەتروپاۆل, قاراعاندى, پاۆلودار مەن رەسەيدىڭ ومبى, قورعان, ەكاتەرينبۋرگ پەن توبىل قالالارىنا مارشرۋتتار بەلگىلەنگەن. ءار ساپار الدىندا جۇرگىزۋشىلەر دەنساۋلىعىن ارنايى مەديتسينالىق توپ تەكسەرىپ وتىرادى. جىل باسىنان بەرى 2 جۇرگىزۋشى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى جولعا شىعا الماي, ولاردىڭ ورنىنا باسقا جۇرگىزۋشىلەر كولىك تىزگىندەگەن بولاتىن. سىيىمدىلىعى 50 ادامدىق اۆتوبۋستار جينالمالى ورىندىقتارمەن, كونديتسيونەرمەن, تەلەديدارمەن جابدىقتالسا دا, ۇزاق ساپار شارتتارىنا تولىق ساي كەلەدى دەپ ايتۋ قيىن. 

جىل سايىن جانارماي مەن ديزەل وتىنى, سونىمەن قاتار كولىك بولشەكتەرى مەن جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ باعاسى كوتەرىلسە دە, بيلەت قۇنى كوتەرىلمەيدى. ءبىر مارشرۋتتىڭ باعاسى 2000-2500 تەڭگەنى قۇرايدى. جەكە ماشينالارعا قاراعاندا, بۇل باعا كورسەتكىشى ايتارلىقتاي تومەن. سونىمەن قاتار اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اۆتوۆوكزال بيلەتتەردى ەلەكتروندى تۇردە ساتۋ مۇمكىندىگىن ۇسىناتىن بولادى. ياعني بيلەتتەردى ارنايى تەرمينالدار ارقىلى نەمەسە ينتەرنەت كومەگىمەن ۇيدە وتىرىپ-اق ساتىپ الۋعا بولادى.

كوكشەتاۋ اۆتوۆوكزالىنىڭ ديرەكتورى سايلاۋ نۇرتازين ء«بىز جىل سايىن ەسكى نەمەسە جابىلعان مارشرۋتتاردى قالپىنا كەلتىرىپ, كەڭەيتىپ وتىرامىز. جولاۋشىلارعا جايلىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۆتوبۋستاردىڭ جاعدايىن دا جاقسارتۋعا تىرىسامىز. بىراق حالىق «InDriver» نەمەسە جەكە تاكسيلەردى تاڭدايدى. ال سالىق پەن ايىپپۇل ماسەلەسىن ءبىز رەتتەۋىمىز كەرەك. سول سەبەپتى اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ ونسىز دا از جالاقىسىنىڭ ءبىراز بولىگى دەپ, قىنجىلىسىن ءبىلدىردى.

قازىرگى ۋاقىتتا سالىق ورگاندارىندا ءتيىستى تارتىپپەن تىركەلمەي-اق تاكسي قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن سۋبەكتىلەردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرى الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك فاكتورىنا اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى جولاۋشىلاردى زاڭدى تاسىمالداۋ قىزمەتىمەن اينالىسۋشىلارعا قاتىستى پروكۋراتۋرا مەن مەملەكەتتىك كىرىس ورگاندارىنا شاعىمدار كوپتەپ تۇسە باس­تاپتى. بۇل نەگىزسىز دە ەمەس. ويتكەنى رەسمي تاسىمالداۋشىلار سالىق ورگاندارىندا ءتيىستى تارتىپپەن تىركەلىپ, مەملەكەتكە جولاۋشىلار تاسىمالى قىزمەتى ءۇشىن زاڭدى تۇردە سالىق تولەپ تۇرادى. ال سالىق ورگاندارىندا تىركەلمەي, «جابايى» تاكسي قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەندەر ولاردىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرىپ, باسەكەلەستىك تۋدىرۋدا. سوندىقتان دا مەملەكەتتىك كىرىس ورگاندارى تارا­پى­نان كاسىپكەرلىكتىڭ مۇنداي زاڭسىز ارە­كەت­تەرىنە توسقاۋىل قويۋ ماقساتىندا ءتيىستى تالاپتار قويىلۋعا ءتيىس.

وسى رەتتە «InDriver» تۋرالى ايتا كەت­كىمىز كەلەدى. 2013 جىلى Sineet كوم­پا­نيالار توبىنا نەگىزدەلگەن «تاۋەل­سىز درايۆەرلەر قوعامداستىعىنىڭ» تاپسىرىستارىن وڭدەۋگە ارنالعان ارنايى ءموبيلدى قوسىمشا ازىرلەنىپ, بۇل «InDriver» دەپ اتالعان. قازىر بارلىق قىزمەت شارتتارى بويىنشا جۇرگىزۋشىلەر مەن جولاۋشىلار ارا­سىنداعى كەلىسىم ناتيجەسىندە جۇمىس جاسايتىن باعدارلامانىڭ 9 ميلليوننان استام قولدانۋشىسى بار. اتالمىش ءموبيلدى قوسىمشا قازاقستان, رەسەي, وزبەكستان, مەكسيكا, كولۋمبيا, گۆاتەمالا, پەرۋ, سالۆادور مەن چيلي مەملەكەتتەرىندە قىزمەت ۇسىنادى. ساپارعا تاپسىرىس بەرۋ ءۇشىن پايدالانۋشى مارشرۋتتىڭ باستالۋ جانە جەتۋ مەكەنجايلارىن ول ساپارعا تولەۋگە دايىن باعانى كورسەتۋ كەرەك. شىن مانىندە جول باعاسىن ءسىز ۇسىنساڭىز دا, جۇرگىزۋشىلەر جوعارى تابىستى كوزدەۋ ماقساتىندا ونى قابىلداماۋى ابدەن مۇمكىن. وسىدان, «ارزان باعا» بار بولعانى كەزەكتى ماركەتينگتىك قۇرال ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. تاپسىرىستى درايۆەرگە تاپسىرعاننان كەيىن, جولاۋشى سمارتفونىنىڭ ەكرانىندا قانداي كولىك جۇرگىزەتىنى, اۆتوكولىك جەتكىزىلىمىنىڭ بولجامدى ۋاقىتى جانە قالالىق كارتاعا تاپسىرىس بەرىلگەن اۆتوكولىكتىڭ بەلسەندى گەومەترياسى تۋرالى اقپارات بەرىلەدى. بىراق جۇرگىزۋشىنىڭ دەرەكتەرى مۇلدە كورسەتىلمەيتىنىن بايقاۋعا بولادى. سوندا جولاۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كىم كەپىل بولماق دەگەن سۇراق تۋادى. 

ەلىمىزدە ادامداردى زاڭسىز تاسىمالداۋمەن اينالىساتىن جەكە جۇر­گى­زۋشىلەر تاراپىنان قۇقىق بۇزۋشىلىق جانە قىلمىستىق فاكتىلەر ءجيى تىركەلۋدە. باس پروكۋ­را­تۋرا ۇسىنعان مالى­مەتكە زەر سال­ساق, جىل سايىن قالا­ارالىق باعدار­لار بويىنشا جولاۋشى­لاردى تاسىمال­داۋ­شىلاردىڭ قاتىسۋىمەن 120 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلەدى ەكەن. وسى­نىڭ سالدارىنان وتكەن جىلى 370 ادام ءتۇرلى دەنە جاراقاتىن السا, 70 ادام مەرت بولعان. ماسەلەن, جۋىردا اس­تانا قالاسىنىڭ «InDriver» كولىگىنە 26 جاستاعى تۇرعىنى تاپسىرىس بەرگەن جۇر­گىزۋشىدەن زارداپ شەكتى. ونىڭ پولي­تسيا قىزمەتكەرىنە بەرگەن تۇسىنىكتە­مەسى بويىنشا, جۇرگىزۋشى جولاۋشىنى بالاعاتتاپ, قول جۇمساعان. جۇرگىزۋ­شىگە قاتىستى اكىمشىلىك ءىس قوزعالىپ, ما­مان­داندىرىلعان اۋدانارالىق اكىم­شىلىك سوتقا جىبەرىلدى. بۇل قاقتى­عىستان كەيىن جۇرگىزۋشىنىڭ قىزمەتتەن بوساتىلعانى جونىندە «InDriver» قىزمەتىنىڭ وكىلى نادەجدا الەكسەەۆا مالىمدەدى. 

وسى تەكتەس وقيعالارعا قاتىستى كوكشەتاۋ اۆتوۆوكزالىنىڭ ديرەكتورى سايلاۋ نۇرتازين: «ەلىمىزدە وسىنداي قىلمىستارعا جول بەرمەۋ ءۇشىن ارنايى شارالار وتكىزىلۋى كەرەك. بەكەتتەر مەن ايالدامالاردىڭ الدىنان شىقپايتىن ليتسەنزياسى جوق ماشينا جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ زاڭسىز جۇمىسىنا تىيىم سالعان ءجون. بىراق بۇل شارالاردى ەشكىم قولعا الماي وتىر», دەيدى. 

زاڭناماعا سايكەس, زاڭسىز جولاۋشى تاسىمالىمەن اينالىساتىن جەكە تۇلعالار اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ كودەكسىنىڭ 463-بابىنىڭ 1-تارماعى بويىنشا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. ياعني جۇرگىزۋشى جولاۋشىلاردى زاڭسىز تاسىمالداۋ كەزىندە ۇستالسا, 15 ايلىق كورسەتكىش (31815 تەڭگە) كولەمىندە ايىپپۇل تولەۋگە ءماجبۇر بولادى. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ەكىنشى مارتە قايتالانعان جاعدايدا سالىناتىن ايىپپۇل سانى ەكى ەسەگە ارتادى. سونىمەن قاتار بۇل باپتا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ وبەكتىسى بولىپ تابىلاتىن م ۇلىكتى تاركىلەۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلعانىن ەستە ساقتاعان ءجون.

بوتاكوز امالبەك, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى  ەۇۋ ستۋدەنتى