بالالارعا لاگەر, لاگەرلەرگە قاراجات جەتكىلىكسىز

 − قالا سىرتىنداعى, مەكتەپ جانىنداعى جانە كۇندىز كەلىپ دەمالاتىن لاگەرلەر سپورتتىق, ساۋىق­تىرۋ, ەكولوگيالىق جانە تىلدىك باعىتتارىمەن ەرەكشە­لەنەدى, − دەيدى سەمەي قالالىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باستىعى ناتاليا فەسەنكو. − لاگەرلەردە بالانىڭ دۇنيەتانىمىنا قاتىستى ءتۇرلى ۇيىرمەلەر جۇمىس ىستەيدى. بيىل­ بالالاردى ساۋىقتىرۋعا, دە­مالتۋعا كوپ كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. 2018 جىلى بالالار دەمالىسى ءۇشىن بيۋدجەتتەن 28 ملن 625 مىڭ تەڭگە بولىنگەن. بۇل وت­كەن جىلمەن سالىستىرعاندا 6 ملن 201 مىڭ تەڭگەگە ارتىق. ال تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردىڭ بالالارى كەلۋى ءۇشىن 11 ملن 950 مىڭ تەڭگە قاراستىرىلدى. لاگەرلەردى جوندەۋگە 13 ملن 455 مىڭ تەڭگە بەرىلسە, ونىڭ ىشىندە ىستىق تاماق ءۇشىن 300 مىڭ تەڭگە ءبولىندى.

ناتاليا فەسەنكونىڭ ايتۋىن­شا, قالا سىرتىنداعى جازدىق لاگەرلەرگە قاجەتتىلىك كۇن سا­يىن ارتىپ وتىر. سەبەبى, ماۋسىم ايىندا باستالاتىن لاگەر جولداماسىنىڭ اقىلى ءتۇرىن وقۋشىلار ساۋىردەن باستاپ كەزەككە تۇرىپ, ساتىپ الادى. تالاستا قىزىعۋشىلىق تا بار. سەبەبى لا­گەرلەردە دەمالىس جاقسى ۇيىم­داستىرىلادى. قازىرگى ۋا­قىتتا شاعىن ورتالىقتار مەن بالاباقشالار سياقتى بالا­لار­دىڭ جازعى لاگەرلەرىن دە­ مەم­لەكەت پەن جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندە سالىپ بەرۋگە بولادى. 

− بىراق, ازىرگە ەشبىر كاسىپكەر لاگەر سالىپ بەرگىسى كەلمەي وتىر, − دەدى سەمەي قالالىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باستىعى ن.فەسەنكو. سەبەبى بۇل كاسىپ ءتۇرى جىل بويى ەمەس, تەك جازعى ماۋسىمدا عانا قولعا الىناتىندىقتان, كاسىپ­كەرلەر پايدا جاعىنا دا قاراپ وتىرسا كەرەك. بيىل بالالاردىڭ تولىق دەمالىسى ءۇشىن 28,625 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. وسىنىڭ 15,4 ميلليون تەڭگەسى قالا سىر­تىنداعى جازعى لاگەرلەردىڭ ار­لەۋ-جون­دەۋ, قۇرىلىس جۇمىس­تارىنا بەلگى­لەنگەن ەدى. بىراق بۇل قاراجات جەتپەي جاتىر. سوڭ­عى ەكى جىلدا عانا لاگەرلەرگە تام-تۇمداپ كوڭىل بولىنە باس­تاعاندىقتان, ەسكىرىپ كەتكەن شاتىرلاردى, تەرە­زەلەردى اۋىس­تىرىپ, بالالار وينايتىن الاڭقايلاردى جاساقتاي باستادىق. 

ماسەلەن, «تۇركسىبكە − 50 جىل» لاگەرىندەگى بارلىق كورپۋس­تا شاتىرلاردى تۇبەگەيلى جوندەپ شىقسا,  «جاس قاناتتا» با­سسەيندى جوندەپ, قۇلايىن دەپ تۇرعان اسحانانى قالىپقا كەل­تىرگەن. ارينە بۇلاردىڭ بار­لىعى دا سوناۋ كەڭەس وكىمەتى تۇسى­نان قالعان لاگەرلەر بول­عان­­دىقتان, توزىپ-اق كەتكەن. جا­ڭا­دان سالعانعا بيۋدجەتتەن قار­جى جەتپەيدى. سوندىقتان ەسكى عي­ماراتتى قايتا جوندەپ, جىل سايىن بالالاردى كۇتىپ الۋعا عانا مۇمكىندىك بار. جوعارىدا ايتقان «تۇركسىبكە − 50 جىل» جانە «رادۋگا» لاگەرلەرىندە شومىلاتىن جەر جوق, سۋعا تۇسۋگە مۇم­كىندىك تەك «جاس قاناتتا» جاسالعان. قالا اكىمدىگى ەرەسەك وقۋشىلارعا ارنالعان ەڭبەك لاگەرىن قالپىنا كەلتىرمەك بولىپتى. بىراق وعان دا قاراجات جوق. 

− قالا بالالارى «پريرەچنوە» سياق­تى اۋىلدىق جەرلەرگە ساپار شەكسە, سول جەردە القاپتا 3 سا­عات جۇمىس ىستەپ, ۇلكەندەرگە كو­مەكتەسسە دەگەن ويىمىز بولىپ ەدى. ودان دا ەشتەڭە شىقپادى. ماسەلە بالالاردى اس-اۋقاتپەن قامتۋعا كەلىپ تىرەلدى. ياعني تا­ماق­تاندىرۋعا قاراجات تابىلمادى. ءبىز بالالار وزدەرىن جەردىڭ قوجايىنى, فەرمەر رەتىندە سە­زىنسە دەپ ويلاعان ەدىك, − دەيدى ن.فەسەنكو. 

ءبىر ايتارلىعى, ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدار­لا­ماسىنا وراي سەمەي ءوڭىرىنىڭ وقۋ­شىلارى ءدال قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان مەن وبلىستىڭ بارلىق تاريحي جانە قاسيەتتى جەرلەرىن ارالاپ ءجۇر ەكەن. 

سونداي-اق «قاۋىپتى توپتاعى» بالالاردىڭ دا دەمالىسى نازاردان تىس قالمايدى. قازىرگى تاڭدا كامەلەتكە تولماعاندار بويىنشا پوليتسيادا ەسەپتە 23 وقۋشى, مەكتەپىشىلىك ەسەپتە 35 وقۋشى تۇر. بۇل بالالاردىڭ تاربيەسى, پسيحولوگياسى ەسكەرىلىپ, قوعامدىق جۇ­مىستارعا شاقىرىلاتىن بولماق. پسيحولوگيالىق ترەنينگتەر ۇيىم­­داستىرىلىپ, الدىن الۋ شا­­را­لارى جۇرگىزىلەدى. 

− تۇرمىسى تومەن وتباسى­لا­ر بالالارى دا باستى نازارىمىزدا, − دەيدى ناتاليا فە­­سەنكو. − بيىل جازعى جانە مەك­­تەپ جانىنداعى لاگەرلەردە كوپ بالالى جانە جاع­دايى جوق وتباسىلاردان 5900 بالا دەمالۋدا. ونىڭ ىشىندە 522 با­لا اسىراپ العان وتباسىلاردان, ال 195 تاربيەلەنۋشى №8 جانە №5 مەكتەپ-ينتەرناتتاردان قامتىلىپ وتىر. بالالاردىڭ ار­قايسىسى ءوزىنىڭ كوڭىلىنەن شىعا­تىن باعىتتى تاڭداپ الادى. «رادۋگا» لاگەرىندە تۋريزم سالاسىنا دەن قويۋدى, ورماندا, تاۋ-تاستا قالاي جۇرۋگە بولاتىنىن ۇي­رەتەدى. «تۇركسىبكە − 50 جىل» لاگە­رى مەن نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ جازعى لاگەرلەرىندە بالالار دەمالىپ قانا قويماي, قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىن مەڭگەرەدى. تىلدىك بەيىمدەگى لاگەرلەردە 2000 وقۋشى دەمالدى. سونداي-اق سەمەيدەگى وبلىستىق بيولوگيالىق ورتالىقتا 600 وقۋ­شى دەمالىپ, تابيعات پەن ەكولوگيا سالاسىنا دەن قويۋ­دا. سپورتتىق شارالاردى ۇناتاتىن­دارعا «رادۋگا»  لاگەرىنىڭ ەسىگى ايقارا اشىق.

ءيا, وسى قىزىقتىڭ ءبارى بارلىق بالاعا جەتپەي جاتقاندىعى وكى­نىشتى. ويتكەنى بالالاردىڭ جازعى دەمالىس لاگەرىنىڭ ماتەريالدى-تەحنيكالىق بازاسىن جاڭارتۋ كەرەكتىگى پروبلەما بولىپ تۇر. سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى ەرماك ءسالىموۆ قالا ماڭىنداعى «جاس قانات»,  جانە  «رادۋگا» لاگەرلەرىن ارالاپ, ەسكىرگەن جيھازدار مەن ويىن الاڭدارىن جاقسارتا ءتۇسۋ قا­جەتتىگىنە كوز جەتكىزگەن-ءدى. قا­لا باسشىسى بالالاردىڭ جازعى لاگەرلەرىنىڭ تەحنيكالىق بازاسىن جاڭارتىپ, ماتەريالدىق جاعىنان قامتۋ كەرەكتىگىن ايتقان بولاتىن.  جاڭادان لاگەر سالۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان زاۋىتتار مەن كاسىپورىنداردىڭ 1980 جىلدارى سالىنعان ەسكى لاگەرلەرىن جا­ڭارتۋ وتە وزەكتى. جازدا كەم دەگەندە 15 مىڭ بالا ساۋىعىپ, دەمالۋى قاجەت بولسا, قازىر قالا لاگەرلەرى نەبارى 4 مىڭ بالانى قامتىپ وتىر. قىستا دا دەمالاتىن, شاڭعى تەبەتىن ورىندار جاساۋ, قىسقى دەمالىستاردى پايدالى وتكىزۋ دە جولعا قويىلۋى كەرەك. 

سونداي-اق دەنساۋلىعى جاعى­نان ءالسىز نەمەسە ناۋقاس بالالار دا بار. ولارعا ارنايى مەدي­تسينالىق ساۋىقتىرۋ ورىندارىندا جازدىق ويىن الاڭدارى, ءتۇرلى ەم شارالار جاساۋ قولعا الىنعان.

− بالالاردىڭ ەرەسەك جاستا­عىلارى جازدا بوس جۇرمەي,  ەڭبەك ەتۋگە ۇمتىلادى, دەدى قالالىق ءبىلىم ءبولىمىڭ باستىعى. قالانى كو­گال­داندىرۋ, اباتتاندىرۋ بريگادالارىندا 15 مىڭ ءجاسوسپىرىم جۇمىس ىستەۋگە نيەت ءبىلدىردى. 1800 بالا جوندەۋ-قۇرىلىس جۇ­مىس­تارىنا اتسالىسىپ جاتىر. 938 بالا مەكتەپتەردەگى ەڭ­بەك جاساقتارىنىڭ قۇرامىندا ءجۇر. ال اۋىل بالالارى اكە-شە­­شەلەرىنە كومەكتەسىپ, ەگىن القاپتارىندا جۇمىس ىستەي الادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بالا دە­مالامىن, ەڭبەك ەتەمىن, ءتىل ۇي­رەنەمىن, ياكي دەنساۋلىعىمدى تۇزەيمىن دەسە, ياعني قانداي تالاپ قويسا دا, ءبىز بارلىق مۇمكىندىكتى جاساۋعا ءتيىسپىز.

راۋشان نۇعمانبەك,

جۋرناليست

سەمەي