دۇيسەنالى الىماقىن. ءوز وتانىن مۋزا ەتكەن

قاي زاماندا دا, قاي ەلدە دە اقىننىڭ قارۋى ونىڭ قۇدىرەتتى پوەزيا­سى بولىپتى. قىلىشىنان قان تامعان قيىن-قىستاۋ داۋىر­لەر­­دە, «ەر ەتىگىمەن سۋ كەشىپ, ات اۋىز­دىعىمەن سۋ كەشكەن» قيا­مەت-قايىم كۇندەردە دە اقىن­­داردىڭ جۇرەگى ەشتەڭەدەن قايمىق­پاي, كەرىسىنشە العا اتويلاپتى. ولار­­عا سەنىمدى سەرىك رە­تىن­دە وت­­تى ولەڭ­­­دەرى جەبە بولىپ جا­ۋى­­نا اتى­لىپتى. جەر بەتىن­دەگى ءار­بىر اقىننىڭ مۇڭى مەن تى­لەگى, ماق­­ساتى مەن مۇراتى ەلىن جاۋ­دان, داۋدان, سىرتقى كۇش­تەر­دەن ساقتاۋ بولعانى داۋسىز. ءمۇبادا, ءبىر ەلگە سىرتتان زا­رەدەي زاقىم كەلسە الدىمەن سول ەلدىڭ اقىندارى العا شىق­تى, سول ەلدىڭ اقىندارىنىڭ عازيز جۇرەكتەرى الدىمەن اۋىردى. گەتە: «دۇنيەنىڭ وزەگىنە تۇسكەن جارىقشاق ەڭ الدىمەن اقىننىڭ جۇرەگىنەن وتەدى» دەپتى. اقىنداردىڭ بەيعام بولعان ساتتەرى ازداۋ. ەگەر بار بولسا,­ ول وتانىنىڭ ءوز قالپىندا, حال­­­قىنىڭ باي-قۋاتتى, تۋعان دالا­­سىنىڭ توپىراعى ورنىندا بول­عان شاعى دەپ ەلەستەتكەنىمىز ابزال بولار؟! وسى قۇبىلىستار عانا اقىنداردىڭ كوڭىلىن بۇتىندەي الدى. ءوز زامانىنان ويى وزىپ تۋعاندار دەۋگە تاتىرلىق اقىن­دار توبى الاعاي دا بۇلاعاي شاق­تاردا ءوز حالقىنىڭ باسىندا­عى مۇ­ڭىن سىرشىل پوەزياسىنا ايت­تى. ولار پوەزيا ارقىلى تەك ءوز وتانىنىڭ عانا ەمەس, تۇ­­تاس الەمنىڭ تىنىش بولۋىن تىلە­دى. بۇل تىلەككە پوە­زيا عانا دا­نە­كەرلىك ءرول اتقارا الدى. سە­بەبى, پوەزيانىڭ كوزدەگەن ماق­ساتى – تىنىشتىق. سول ءۇشىن دە داڭقتى اقىن پابلو نەرۋدا: «پوە­زيا دەگەنىمىز – تىنىشتىق ءۇشىن جاسالاتىن ارەكەت» دەپ جا­زادى. ەندەشە, ءبىز پوەزيانى تەك اقىنداردىڭ مەزەتتىك كوڭىل كۇيى عانا ەمەس, عالامنىڭ تى­نىش­تىعىن كوكسەگەن شىنايى سەزىمنىڭ جەمىسى, تىنىشتىق ءۇشىن بولعان كۇرەستىڭ جۇرەك ءلۇپىلى دەپ تۇسىنسەك بولاتىنداي. ءبىزدىڭ تىلىمىزگە تيەك بولاتىن اقىن ماھمۇد ءدارۋىش ءوز وتانى الدىندا, تۋعان حالقى الدىندا ءوز مىندەتىن, پوەزيا الدىنا ءوز ۋادەسىن تولىق ورىنداپ كەتكەن اقىنداردىڭ ءبىرى. 

ماھمۇد ءدارۋىش – پالەس­تينانىڭ اقىنى, ۇلت جازۋشىسى, كوزى تىرىسىندە حالىق اقى­نى رەتىندە مويىندالعان ۇلت قايراتكەرى. شىعارمالارى ءۇشىن بىرنەشە ءىرى سىيلىقتاردى يەلەنگەن. ومىرگە جاڭاشىل تۋىن­دىلار اكەلۋدەن سىرت ول يز­رايلدەگى بىرنەشە ادەبي جۋرنالدىڭ رەداكتورى بولىپ جۇمىس اتقارعان. ول وڭتۇستىك يزرايلدەگى ءال-ءبىرۋا اۋىلىندا ومىرگە كەلگەن, وتباسىنداعى ەكىنشى بالا. 1948 جىلى تۋعان اۋىلىنا يزرايل كۇشتەرى باسىپ كىرگەن سوڭ, ولار­دىڭ وتباسى ليۆانعا قونىس اۋدا­رادى. تۋعان اۋىلىن, جەرىن جاۋ باسىپ العانىن, دالاسىن ويرانداعانىن بالا جۇرەگىمەن سەزىپ وسەدى. ونىڭ تۇڭعىش جىر توپتاماسى ون توعىز جاسىندا «قاناتسىز قۇس» دەگەن اتپەن با­سىلىپ شىعادى. اۋەلدە ول ولەڭ­دەرىن ء«ال-جاليد» دەپ اتالاتىن يزرايل كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ادەبي باسىلىمىندا جاريالايدى, كەيىن وسى باسىلىمنىڭ ادەبي رەداكتورلىق قىزمەتىن اتقارادى. 1970 جىلى يزرايلدەن كەتىپ, بۇرىنعى كەڭەس وداعىنا وقۋعا بارادى. ول اراعا بارىپ لومونوسوۆ اتىن­داعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­سيتەتىندە ءبىر جىل ءبىلىم الادى. ول 1973 جىلى پالەس­تينانى ازات ەتۋ ۇيىمىنا قاتىناسقاندىعى سەبەپتى, يز­رايل شەكاراسىن اتتاپ باسۋعا قا­تاڭ تىيىم سالىنادى. 

30 توم پوەزيا, 8 توم پروزا جازعان قالامگەر ەڭ العاش جۇرت­­شىلىققا «مەنىڭ تول­قۇجاتىم» اتتى ولەڭىمەن تانىلادى, بۇل ولەڭى كەيىن كۇللى اراب مەملەكەتتەرى اراسىنا­ كەڭى­نەن تارا­لادى. وسىدان سوڭ ول ء«زايتۇن جاپىراقتارى» (1964 جىلى, حايفا) اتتى توپتاما­سىن باسپادان شىعارادى. ماھ­مۇدتىڭ شىعارمالارى وسى كۇنگە دەيىن الەمدەگى 20-دان اسا تىلگە اۋدارىلىپ باسىلعان. ونىڭ شىعارمالارىنىڭ كوتەرگەن باس­تى تاقىرىبى – وتان جانە تۋعان توپىراق. تەگى پالەستينالىق, ازاماتتىعى امەريكالىق اقىن ناۋمي شھاب نيە جەرلەسى ماھمۇد ءدارۋىش تۋرالى: «ول – پالەستينا حالقىنىڭ جۇرەك بۇلقىنىسى, زور تىنىسى ءارى قۋعىن-سۇرگىن مەن بوداندىقتىڭ شىنايى كۋاگەرى» دەپ جازادى. ول اۋەلدە اراب پوەزياسىنىڭ كلاس­سيكالىق ۇلگىسىمەن بىرقى­دىرۋ شىعارمالار جازدى.­ 1970-جىلداردان باستاپ بۇل داس­تۇرشىلدىكتەن بويىن اۋلاققا سالىپ, ەركىن ستيلدە, ءوزى ويلا­عانداي كلاسسيكالىق ۇلگىگە تا­ۋەل­دى ەمەس شىعارمالار جازا باس­تاعان. ونىڭ بۇرىنعى سىرشىل پوەزياسى كەيىننەن وتانىن اڭساعان جاننىڭ جۇرەك قىلىن شەرتىپ, تۋعان دالاسىنا دەگەن رياسىز ساعىنىشىن مازداتاتىن ويلى جىرلارعا, ءار پەندەنىڭ ءوز كىندىك قانى تامعان مەكەندە ءومىر سۇرۋگە قاقىلى ەكەنىن, ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ, وعان ارناپ جىر جازۋ وتانىن سۇيەتىن جاننىڭ ەڭ ۇلى مىندەتى ەكەنىن سەزىندىرەتىن پاراساتتى جىرلار جازدى. 

ماھمۇد ءدارۋىش پالەس­تي­نا­نىڭ سيمۆولى رەتىندە ءارى يزرايلگە قارسى وپپوزيتسيالىق ءىرى تۇلعا رەتىندە جۇرت جادىندا قالدى. 2008 جىلى 9 تامىزدا جۇرەك دەرتىنەن امەريكانىڭ تەحاس قالاسىندا كوز جۇمدى. تۋعان توپىراعىن جان-تانىمەن سۇيگەن اقىن ولەر الدىندا ءوزىنىڭ دەنەسىن تۋعان وتانى پالەستيناعا جەرلەۋدى وسيەت ەتكەنىن اراب ءباسپاسوزى راستايدى. اۋەلى ول وسيەتىندە ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلى ءال-ءبىرۋا, كورشى اۋى­لى جادەيدا جانە وتباسىلارى تۇرعان رامال­لاھ اۋىلى قاتارلى ءۇش جەردىڭ بىرەۋىنە سۇيەگىن قويۋدى تابىس­تاپ كەتكەن ەكەن. راماللاھ باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ماھ­مۇد ءدارۋىش راماللاھ ما­دە­نيەت سارايىنا قاراستى يەرۋ­ساليمدەگى توبەشىككە جەر­لەنىپتى. اقىن ماھمۇد ءبىر سو­زىندە: «مەن تەك وتباسىم مەن تۋعان جەرىمە عانا تاۋەلدى ەمەس­پىن مەن كۇللى پالەستيناعا تيە­سىلىمىن, سول ءۇشىن مەنى كۇللى پا­لەستينا حالقى كەلىپ كورە الاتىن ىڭعايلى جەرگە جەرلەڭدەر» دەگەن ەكەن. اقىننىڭ وسيەتى ورىن­دالدى. اقىننىڭ قازاسىنا قاي­عىرعان ەل باسشىسى  ماھمۇد ابباس ماھمۇد دارۋىشكە ارناپ ءۇش كۇن ازا تۇتۋ كۇنىن جاريالادى ءارى بۇل كۇنگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرەدى. اقىندى ەسكە ءتۇ­سىرۋ ءۇشىن 2008 جىلعى پوشتا ماركاسى ماھمۇد دارۋىشكە ارناپ شىعارىلدى. 2008 جىلى 5 قازاندا بەرليندە وتكەن الەمدىك ادەبيەت فەستيۆالى ماھمۇد ءدا­رۋىش­تى زور قۇرمەتپەن ەسكە الىپ, ونىڭ شىعارمالارىن وقىر­ماندارعا تانىستىردى. ارتىنا ولەڭ دەيتىن تاۋسىلماس بايلىق قالدىرىپ, تۋعان حالقىنىڭ جۇرەگىنەن تەرەڭ ورىن العان ۇلى اقىندى بۇل كۇنى پالەستينانىڭ ەڭبەكتەگەن بالاسىنان ەڭكەيگەن كارىسىنە دەيىن ەرەكشە ءبىر شەكسىز قۇر­مەتپەن ەسكە الادى. ونىڭ ونەگەلى ءومىرى الماعايىپ جىلدار بەلەسىندە ولەڭ دەپ, تۋعان دا­لام­نىڭ بوستاندىعى دەپ, قانداس اعايىنعا اراشا تۇسەم دەپ, ءتىپتى قارۋدىڭ ورنىنا قالام كەزەنىپ, جۇرەگىنىڭ ءبىر بولشەگى بولعان وتانىن ازات ەتۋ جولىندا ءوتتى. 

وعان اقىن بولۋعا شابىت بەرىپ, بيىك-بيىك مىنبەلەردەن, كۇل­لى جۇرتتىڭ الدىندا, بابا­سىنىڭ ءىزى قالعان, اناسىنىڭ ءيسى سىڭگەن مەكەننەن بوسىپ بارا جات­قان جۇرتتىڭ اراسىندا, تۋعان دالاسىنان الىستا جۇرگەن قۋعىن-سۇرگىن قايراتكەرلەرىنىڭ باسقوسۋلارىندا رۋحتى جىرلار وقۋ­عا دەمەۋ بولعان دا سول وتا­نىنا دەگەن وتتان ىستىق ماحاببات ەدى. ءتىپتى ول ومىرمەن قوش­تاسىپ بارا جاتقان سول سوڭعى ساتىندە دە: «مەنى ءوز دالاما جەر­لەڭدەر» دەپ اقتىق دەمىن ءۇزىپتى.

ەندى ول كۇللى پالەستينانىڭ اسپا­نىندا, تۋعان حالقىنىڭ جۇرە­گىندە, ولەڭگە ىنتىق كوڭىل­دەردە, ەڭ كەرەمەتى ءور رۋح قايدا بولسا, سوندا جاساي بەرمەك. سەبە­بى, ول وتكىر ولەڭنىڭ, داڭق پەن داقپىرتتان اۋلاق ءومىر سۇر­گەن ىزگى جۇرەكتىڭ, ۋاعداسىنا ادال كوڭىلدىڭ, ءبىر ارماندى ءومىر بويى اڭساپ وتكەن سەنىمنىڭ, جەر بە­تىندە كەم دەگەندە نەشە ميل­ليوننان استام وقىرماندارى بار ومىرشەڭ ولەڭدەردىڭ يەسى. 

 دۇيسەنالى الىماقىن,

احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, اقىن