سەناتتا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبى قارالدى

سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىن قارجى ءمي­نيسترى باقىت سۇلتانوۆ وتكەن اپتادا ءما­جىلىس پالاتاسى قىزۋ تالقىلاپ, وڭ باعا­سىن بەرگەن بايانداماسىمەن اشتى. «وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ كورسەتكىشى 4 پايىزعا ارتتى. وعان مۇناي, مەتالل باعالارىنىڭ جوعارى كونيۋنكتۋراسى, يمپورت كولەمىنىڭ ءوسۋى سياقتى سىرتقى ەكونوميكالىق فاكتورلار ىقپال ەتتى. وعان قوسا سالىق جانە بيۋدجەت ساياساتى دا ءوز اسەرىن تيگىزدى. ەكونوميكانىڭ وسىنداي بىرتىندەپ جاندانۋ كورسەتكىشىنە جەكەلەپ توقتالساق, 2017 جىلى بيۋدجەت ءتۇسىمى 9 ترلن 199 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. سالىق الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 13 پايىزعا ارتىپ, سونىڭ ەسەبىنەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 4 ترلن 848 ملرد تەڭگە ءتۇستى. الەۋمەتتىك سالاعا 4 ترلن تەڭگەگە جۋىق قاراجات ءبولىندى. بۇل جالپى بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ 33,7%-ىن قۇرادى. بانكتەردى ءبىر جولعى ساۋىقتىرۋعا باعىتتالعان قارجىنى ەسەپكە الماعاندا الەۋمەتتىك شىعىستاردىڭ ۇلەسى الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 39%-دان 41,4%-عا دەيىن ءوستى», دەدى مينيستر. ۇكىمەت ەسەبىن تالقى­لاۋ كەزىندە بيۋدجەت كىرىسىنىڭ ءالى دە شيكى­زات سەكتورىنا تاۋەلدىلىگى, سالىق بازا­سىن كەڭەيتۋ, سالىق تەكسەرۋلەرىنىڭ تيىم­دىلىگى جانە ولاردى اكىمشىلەندىرۋدى جەتىل­دىرۋ سياقتى جۇيەلى ماسەلەلەر كوتەرىلدى. بيۋد­جەت كىرىسىنىڭ كەن بايلىقتارىنان تۇسەتىن سالىق­تارىنا تاۋەلدىلىگىن ازايتۋ – ۇكىمەت جۇمى­سىن­داعى باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى. ول ءارتۇرلى باعدار­لامالىق قۇجاتتار, اتاپ ايت­ساق ەكو­نومي­كانى ديۆەرسيفيكاتسيالاۋ, ينفرا­قۇرى­لىم­دى قۇرۋ, وڭىرلەردى دامىتۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ ارقى­لى جۇزەگە اسۋدا. وت­كەن جىلى ۇكىمەتتە «سالىق­تاردىڭ ءتۇسىمىن ارت­تىرۋ» جوسپارى قابىل­داندى. جوسپاردى ىسكە اسى­رۋدىڭ ناتيجەسىندە وتكەن جىلى ءىجو-گە شاق­قانداعى سالىق تۇسىمدەرىنىڭ تومەن­دەۋ ترەندى كۇرت وزگەرىپ, بۇل كورسەتكىش 2016 جىلى 15,2%-عا دەيىن تومە­ندەسە, 2017 جىلى جوس­پارداعى 15,8% ورنى­نا 16,8%-دان اسىپ تۇس­كەن. قارجى ءمينيسترى­نىڭ ايتۋىن­شا, كو­لەڭ­كەلى ەكونوميكامەن كۇرەس شەڭ­بەرىن­دە جاناما سالىقتاردى اكىم­شى­لەن­دىر­ۋ­دى جاقسارتۋ ارقىلى ءبىراز جۇمىس­تار ات­ق­ا­­رىلۋدا. ماسەلەن, كەدەن سالاسىن­دا يمپورت وپە­­را­­تسيالارىنىڭ ۋاقىتىن قىسقارتۋ ءۇشىن «استانا-1» اقپاراتتىق جۇيەسى ىسكە قوسىلعان.

ەسەپتى قاراۋ كەزىندە بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋ بويىنشا ماڭىزدى سۇراقتار قويىلدى. 2017 جىلى قاراجاتتىڭ ءتيىمسىز جۇمسالۋ كولەمى 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە كوبەيدى. ال سالاداعى قارجىلىق ءىس بۇزۋدىڭ 86 پايىزى بۋحگالتەرلىك جانە قار­جىلىق ەسەپتەردى جۇرگىزۋدەگى زاڭنامانى بۇزۋ­عا بايلانىستى بولىپ وتىر. قارج­ى ءمي­نيسترىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلە مامان­داردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جانە ولاردى مىندەتتى تۇردە كاسىبي سەرتيفيكاتتاۋ ارقىلى شەشىلەتىن بولادى. مەملەكەتتىك بورىشتىڭ دەڭگەيى, ونىڭ ىشىندە كۆازيمەملەكەتتىك سۋبەك­تىلەر­­دىڭ سىرتقى بورىشتارى – وزەك­تى ماسە­لەلەر­دىڭ ءبىرى. مەملەكەتتىك بورىش ءىجو-گە شاققاندا 26%-دى قۇرادى. بو­رىش­­تىڭ 34%-ى عانا سىرتقى قارىز ەن­شى­سىندە, سوندىقتان ونىڭ 1/3 بولىگى ۆاليۋتا باعامى­نىڭ وزگەرۋىنە تاۋەلدى. جالپى بيۋدجەت تاپ­شى­لىعىن قارجىلاندىرۋ ساياساتى ىشكى رەسۋرس­ت­ارعا باعىتتالاتىن بولادى. سونىمەن قاتار مەملە­كەت­تىك بورىشتى ءتيىمدى باسقارۋ ءۇشىن ونىڭ قۇرال­دارىنا ديۆەرسيفيكاتسيا جاساۋ شارا­لارى قابىلدانۋدا. ولار – استانا حالىق­ارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ بير­جا­سىندا سۋكۋك يسلام وبليگاتسيالارىن شىعارۋ جانە حالىقارالىق ينۆەستورلار ءۇشىن ءبىزدىڭ تەڭگەدە باعالى قاعازدار ورنالاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرۋ. بۇدان باسقا, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ بورىشتارىن باسقارۋ ۇكىمەت تاراپىنان زاڭناما جۇزىندە باقىلاۋعا الىندى.

بۇدان سوڭ ەسەپ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى ءسوز الدى. «بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى ماكروەكونو­ميكالىق تۇراقتىلىق جانە ەكونوميكا­نىڭ جاندانۋىنىڭ قارقىنى قالىپقا كەلۋ جاعدايىندا جۇزەگە استى. دەسەك تە ەكونوميكا دامۋىنىڭ مۇمكىندىكتەرىنە تەرىس اسەر ەتەتىن بىرقاتار فاكتورلار بار. مىسالى, ۇزاقمەرزىمدى نەسيەلەۋگە رەسۋرس جەتپەيدى. سول سەبەپتى باسىمدىق بەرىلگەن سالالارعا مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن كومەكتىڭ ءبىرشاما بولعانىنا قاراماستان, شاعىن جانە ورتا بيزنەس كەڭ قانات جايىپ كەتە الماي وتىر. ءتىپتى ءىرى كاسىپورىندارعا دا قارجى جەتپەيدى. دەگەنمەن بيىل جاقسى ترەند بايقالىپ وتىر. ەكونوميكانىڭ مونەتيزاتسيالانۋ كورسەتكىشى 42 پايىزدان 38 پايىزعا تومەندەگەن. ال الەمدىك مونەتيزاتسيالاۋ كورسەتكىشى 122 پايىزدى كورسەتىپ وتىر. بىزگە تومەن ينفلياتسيانى قولداۋ مەن ەكونوميكانى رەسۋرستارمەن قۋاتتاندىرۋ اراسىندا تەڭدىك كەرەك سياقتى», دەدى گودۋنوۆا.

رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەن كەيىن سەناتورلار ۇكىمەت مۇشەلەرى مەن بايانداماشىلارعا بىرقاتار ساۋال قويدى. ماسەلەن, سەنات دەپۋتاتى داريعا نازارباەۆا توتەنشە جاعدايلار كوميتەتى مەن ۇلتتىق ۇلاننىڭ دەربەس بيۋدجەتتەرىن بەكىتۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى. توتەنشە جاعدايلار كوميتەتى بولىمشەلەرىنىڭ قاجەتتى ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق قۇرال­دارمەن, ارنايى جابدىقتارمەن, كولىكپەن قامتاماسىز ەتىلۋى ءنورماتيۆتىڭ 30-دان 70 پايىز دەڭگەيىندە. بۇل ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قويعان ليميت اياسىندا كوميتەتتىڭ جەتكىلىكسىز قارجىلاندىرىلۋىنا بايلانىستى», دەدى ول. سەناتور سالاداعى ءتيىمسىز جوسپارلانعان جوبالارعا دا توقتالدى. ء«بىز قاراجاتتىڭ ءتيىمسىز يگەرىلۋىن بايقاپ وتىرمىز. ماسەلەن, ءورت ءسوندىرۋ دەپولارىنىڭ قۇرىلىسىنا 15 جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامانىڭ ىشىندە تورتەۋى عانا جۇزەگە اسىرىلۋدا. 2017 جىلى 4 جوبانىڭ مەرزىمى ءوتىپ كەتتى, ال ولاردى ازىرلەۋگە 86 ملن تەڭگە بيۋدجەتتىك قارجى جۇمسالدى. ازىرلەنۋىنە 100 ملن تەڭگە جۇمسالعان تاعى جەتى جوبا 2018-2020 جىل­دار­دىڭ بيۋدجەتىنە ەنگىزىلمەي قالعان. وسى ورايدا 186 ملن تەڭگە بيۋدجەت قارجىسى ءتيىمسىز يگەرىلگەنى كورىنىپ تۇر. كەيىن قارجى­لاندىرىلمايتىن جوبالارعا بيۋدجەت قار­جىسىن ءبولۋدىڭ قاجەتى قانشا», دەپ اتاپ ءوتتى سەناتور. بۇل تۇرعىدا د. نازارباەۆا تج كوميتەتى مەن ۇلتتىق گۆارديانىڭ دەربەس بيۋدج­ەتتەرىن بەكىتۋ قاجەتتىگىن, سونداي-اق ولار بويىنشا بيۋدجەت باعدارلامالارىنا جاۋاپ بەرەتىن جەتەكشىلەرىن ايقىنداۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اتالمىش ەكى قىزمەت ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قۇرامىندا وگەي بالا رولىندە ءجۇر. الايدا ولارعا ەرەكشە نازار اۋدارعان ءجون.

سەناتورلاردىڭ ۇكىمەت مۇشەلەرىنە قويعان ساۋالدارىنان كەيىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنىڭ اتقارىلۋى تالقىعا سالىنىپ, بيۋدجەت ورىندالۋىنىڭ ارتىق-كەم تۇستارى ايتىلدى. ناتيجەسىندە كوپشىلىك داۋىسپەن ەسەپ ماقۇلداندى. بۇدان سوڭ سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە زياتكەرلىك مەنشىك سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىل­دىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا ءبىراۋىزدان ماقۇلدادى.

ۆەنەرا تۇگەلباي, «ەگەمەن قازاقستان»