قىتايدىڭ ەۋروپاداعى مۇددەسى

قىتاي پرەزيدەنتى سي تسزينپين استانادا وتكەن فو­رۋم­­دا جىبەك جولىن قايتا جان­­داندىرۋدى كوزدەپ, ء«بىر بەلد­ەۋ – ءبىر جول» باستاماسىن جا­ريالاعانى بەلگىلى. بۇل جو­باعا قازاقستاننىڭ دا قوسا­تىن ۇلەسى بار. ەل اۋماعىن با­­سىپ وتەتىن جاڭا جىبەك جو­لى «توعىزىنشى تەرريتوريا» ءۇشىن دە, وزگەلەر ءۇشىن دە ءتي­ىم­دى بولاتىنى انىق. باس­­­­تا­ما ترانس­شەك­ارالىق ساۋ­­دا اينا­لىمىنا, ينۆەس­تي­­تسيا تا­ر­­­­تۋ مەن ىسكەرلىك ىنتى­ماق­­تاس­­تىق­تىڭ قانات جايۋىنا قو­لاي­لى جاع­داي جاسايدى. 

الايدا ەۋروپالىق وداق ءۇشىن ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسى اياسىنداعى «16+1» پروتسەسى تۇيتكىلدى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. جوبا باستالعان 2011-2012 جىلداردىڭ وزىندە با­­تىس ەۋروپا ەلدەرى ودان قاۋ­­ىپ­تەنەتىنىن جاسىرعان جوق. ەۋروپالىق سىرتقى ىس­تەر قىزمەتى وكىل­دەرىنىڭ پرو­تسە­سس جۇمىسىنا ارا­لاسۋى­مەن جاع­داي تۇراقتالعانداي كو­­­رىن­گەن. بىراق كەيىنگى كەزدە وسى توڭى­رەك­تەگى اڭگىمە قايتا كو­تەرىلە باستادى. 

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىس­تان كەيىن قارت قۇرلىق دە­مو­­كراتيالىق باتىس جانە سو­تسي­­اليستىك شىعىس بلوك بولىپ بو­لىنگەنى ءمالىم. كەيىنىرەك ەكى تاراپ ورتاق كەلىسىمگە قول جەتكىزگەن. Politico.eu پور­­تا­لى­نىڭ پايىمداۋىنشا­, قى­تاي­دىڭ ىقپالىمەن ەۋ­رو­پا تاعى ەكىگە قاق جارى­لۋى مۇم­­كىن. ساراپشىلار «شى­عىس ەۋروپا 2.0» نۇسقاسى بۇ­­رىن­عى بلوك سەكىلدى الەۋ­ەتتى بولماعانىمەن, قۇر­لىق­تىڭ تۇ­راقتىلىعى مەن قاۋىپ­سىز­­دىگىنە نۇقسان كەلتىرۋى مۇم­كىن دەپ ەسەپتەيدى. 

مۇنداي قاۋىپ نەگىزسىز ەمەس. ەكو­نومي­كالىق داعدارىس پەن بوسقىندار ماسە­لەسىنەن كەي­ىن اي­ماقتاعى الەۋمەتتىك جاع­داي­دىڭ قارقىنى باسەڭدەدى. سون­داي-اق شىعىس ەۋروپا ەلدەرى سىرتتان ينۆەستيتسيا تارتۋعا وڭتايلى بولا ءتۇس­تى. مۇنداي مۇمكىندىكتى قىتاي قالت جىبەرگەن جوق. The Diplomat پورتالى تاراتقان اق­­پا­راتقا سۇيەنسەك, قازىر­دىڭ وزىن­­دە اسپان اس­تى ەلىنىڭ شى­­عىس ەۋروپاعا سالعان ين­ۆەس­­تيتسياسىنىڭ كولە­مى 8 ميلليارد دوللاردان اسىپ كەتكەن. 

باستاپقىدا «16+1» فورۋ­مى دوستىق, ورتاق پايدا جا­نە قىتاي مەن ەۋروپالىق وداق­تىڭ ءتيىمدى ستراتەگيالىق ارىپ­تەس­تىگىن كوزدەيتىنى ايتىلعان. الايدا ورتالىق جانە شىعىس ەۋ­روپا ەلدەرى كەلىسىمنىڭ تۇپ­كى ءمانىن دۇرىس ۇعىنباعان ءتا­رىز­دى. ويتكەنى «16+1» پرو­تسە­­سىنە مۇشە مەملەكەتتەر قى­­تايمەن ەو ەرەجەلەرىنە ساي ارەكەت ەتپەيدى. ەسەسىنە, ءار ەل بەيجىڭ بيلىگىمەن جەكە-دا­را ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس ور­ناتۋى ءتيىس. ناتيجەسىندە كە­لىس­سوزدەر كەزىندە قارت قۇر­لىق­تاعى مەملەكەتتەردىڭ مۇد­دەسى ەمەس, اسپان استى ەلى­نىڭ دەگەنى جۇرەدى. بۇل ءوز كە­زە­گىندە قىتاي ءۇشىن وتە قو­لايلى. بىرىن­شى­دەن, بەيجىڭ ەۋروپالىق وداقتىڭ قاتال ەرە­جەلەرىنە باعىنباي-اق, بىر­قاتار مەملەكەتپەن ساۋدا-ەكو­نوميكالىق بايلانىسىن نىعايتادى. ەكىنشىدەن, «16+1» پروتسەسىنە قوسىلعان ەلدەر قىتاي ءۇشىن باتىسقا اشىل­عان قاقپا ىسپەتتى. ۇشىن­شى­دەن, قىتايدىڭ شىعىس ەۋروپاداعى ساياسي بەدەلى ارتا تۇسپەك. 

قازىردىڭ وزىندە جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەردىڭ العى­شارت­تارى قالىپتاسىپ ۇلگەر­دى. ماسەلەن, چەحيا پرەزي­دەنتى ميلوش زەمان ءوز ەلىن قىتاي مەن ەۋروپا­نى بايلانىستىراتىن اۋە الاڭى رەتىندە ۇسىن­­دى. سەربيا ساياساتكەرلەرى قى­­تاي­لىق­­تارعا ەڭ ۇزدىك وقۋ ورىن­دارىن ۇسىنۋ­دى قاراس­تىرۋدا. سونىمەن قاتار بيىل ەۋروپالىق وداقتىڭ وڭىرگە دوتاتسيا بەرۋى اياقتالعان بولاتىن. وسىعان بايلانىستى ۆەنگريا پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان مالىمدەمە جاساپ, ەو قارجى بەرۋىن جال­عاستىرماسا, قىتايعا قار­اي بەت بۇراتىنىن جەت­كىزدى. 

مۇنىڭ ءبارى باتىس ەۋروپا ەلدەرىن «16+1» پروتسەسىنە قاۋىپپەن قاراۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر. مۇشە مەملەكەتتەر بۇل ىنتىماقتاستىقتىڭ ەكونوميكالىق باعىتتا ەكەنى اتاپ كورسەتسە دە, ونىڭ ساياسي استارى بار ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. بەيجىڭ بيلىگى ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىعىن نى­­عايتۋ ارقىلى ەو-نىڭ قى­تايعا قاتىستى قاتاڭ شە­شىم شىعارۋىنا جول بەرمەۋگ­ە تال­پىنادى. سونىمەن قاتار شى­عىس بلوكتىڭ مەم­لە­كەت­تەرى اسپان استى ەلى­مەن ارىپ­تەستىگىن ەو-مەن پىكىر­تا­لاستا ءوز ۇستانىمىن نىق­تاۋعا پايدالانادى. ونىڭ ۇس­تى­نە, «16+1» پروتسەسىن باس­قا­­رۋ­شى ۇيىمنىڭ باس كەڭ­سەسى بەيجىڭدە ورنالاسقان. ونى قىتايدىڭ سىرتى ىستەر مي­نيس­ترلىگى باسقارادى.

بۇدان بولەك, «16+1» پرو­تسەسى ارقىلى قىتاي حا­لىق­ارالىق ارەناداعى جاق­تاۋ­شىلار سانىن ارتتىرا ءتۇس­تى. بىلتىر اسپان استى ەلىن­دەگى زاڭگەرلەردىڭ ازاپقا تار­تىلۋى تۋرالى ەۋروپالىق وداق ەلدە­رىنىڭ ورتاق كەلىسىمىن ۆەن­گريا تاراپى قابىلداماي تاستادى. سونداي-اق گرەكيا بۇۇ ادامزات قۇقىعى كەڭە­سى­نىڭ قىتايدى ايىپتاۋىن ەو ما­لىم­دەمەسىنە ەنگىزۋگە قارسى بولدى. وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزى ما­سەلەسىندە دە ۆەنگريا مەن گرەكيا قىتايدىڭ سويىلىن سوقتى. ناتيجەسىندە داۋعا قاتىستى قابىلدانعان قاراردا قىتايدىڭ اتى اتالعان جوق.

The Financial Times گازەتى بەيجىڭ شىعىس ەۋروپا ەلدەرىمەن تى­عىز قارىم-قاتىناسىن ساياسي ماق­سات­تا قولدانۋى مۇم­كىن ەكەنىن ايتادى. ريگادا وت­كەن «16+1» سامميتىندە قى­تاي پرەمەر-ءمينيسترى لي كەتسيان قاتىسۋشىلاردى ما­ڭىز­دى ماسەلەلەردى دۇرىس شە­شىپ, الەمدەگى بەيبىتشىلىك پەن وڭىرلىك تۇراقتىلىقتى قول­داۋعا ۇندەگەن بولاتىن. با­سىلىمنىڭ پايىمداۋىنشا, بەيجىڭ بيلىگى وسى ارقىلى وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزى داۋى سە­­كىل­دى اسپان استى ەلى ءۇشىن ماڭىزدى گەوساياسي ماسە­لە­لەردە وزدەرىن قولداۋعا شا­قى­رىپ وتىر. 

قىتاي مەن شىعىس ەۋروپا اراسىن­داعى قارىم-قاتى­ناس­تىڭ بۇلاي ءوربۋى كەيبىر سايا­ساتكەرلەردىڭ شارت كەتۋىنە سەب­ەپ بولدى. ماسەلەن, بىلتىر گەرمانيانىڭ سىرتقى ىس­تەر ءمينيسترى گابريەل زيگ­مار قىتايدىڭ ء«بىر ەۋروپا» ۇستانىمىن بۇزباۋ قاجەت­تى­گىن تالاپ ەتتى. سونداي-اق ول ەۋروپالىق وداقتىڭ بۇ­عان دەيىن قىتايدىڭ ۇستا­نىمىن قولداپ كەلگەنىن, قى­تاي «16+1» ۇدەرىسىن جال­عاستىرا بەرەتىن بولسا, تاي­ۆانمەن جەكە مەملەك­ەت رە­تىندە ديپلوماتيالىق قا­رىم-قاتى­ناس ورناتاتىنىن ەس­­كەرتىپ ءوتتى. گ.زيگماردىڭ بۇل ءسوزى بەيجىڭ بيلىگىنە ۇنا­ماي­تىنى ءسوز­سىز. وسى ورايدا قىتاي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى وكىلى تايۆان ماسەلەسى مەن ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناس ەكى بولەك ەكەنىن ايتتى. گەرمانيا كان­تسلەرى انگەلا مەركەل دە «16+1» پروتسەسىنە قاتىسۋشى مەم­­لەكەتتەرگە ەۋروپالىق وداق­­تىڭ سىرتقى ساياساتى ور­تاق ەكەنىن ەسكەرتتى. 

ايتسە دە, قىتاي ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنە ينۆەستيتسيا قۇياتىنى جونىندە ءۇيىپ-توگىپ ۋادە بەرسە دە, ونى ورىنداۋعا اسىقپايتىن سى­ڭايلى. دەرەكتەرگە سۇي­ەن­سەك, وڭىردەگى قىتاي ين­ۆەس­تيتسياسىنىڭ كولەمى ايتار­لىق­تاي كوپ ەمەس. ماسەلەن, سي تسزينپين 2016 جىلعى ساپارىندا ءبىر جىل ىشىندە 3 ميلليارد دوللار ەۋرودان استام ينۆەستيتسيا اكەلەتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن. الايدا اتالعان سوما ايتىلعان كۇيىندە قالدى. بۇدان بولەك ۋادە ەتىلگەن بىرقاتار ينۆەستيتسيا ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ قورجىنىنا تۇسكەن جوق. Politico.eu سايتىنىڭ پايىم­داۋىنشا, بەيجىڭ بي­لى­گىنىڭ باستى ماقساتى – ەكو­نوميكانى ساياساتتاندىرۋ. ەندەشە, ەكونوميكالىق ارىپ­تەستىكتى جەلەۋ ەتكەن قىتاي ەۋروپاداعى ىقپالىن كۇ­شەيتە ءتۇستى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. 

اباي اسانكەلدى ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»