ەرلان ساعاديەۆ: ماڭىزدى مىندەتتەر بايىپتى شەشىلۋى ءتيىس

– ەرلان كەنجەعالي ۇلى, ەلباسى «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» اتتى ۇندەۋىندە العا قويعان تاپسىرمالار بەلگىلى. ياعني وتان­دىق عىلىم ناتيجەلى بولۋى ءۇشىن وعان جاعداي جاسالۋى قاجەت. وسى ورايدا اڭگىمەمىزدى الەۋمەتتىك جوبادا ايتىلعان جاتاقحانالار قۇرىلىسىنان باستاساق؟

– بىرىنشىدەن, ەلباسى ءبىلىم سالاسىنا ارنايى نازار اۋدارىپ وتىر. وسى جىلى مۇعالىمدەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جانە مار­تەبەسىن كوتەرىپ, بەس باستاما اياسىندا  قوسىمشا 20 مىڭ گرانت  ءبولۋ شەشىمىن قابىلدادى.  پرە­زيدەنتتىڭ جىل سايىنعى جول­داۋى مەن پارلامەنتتەگى ۇن­دەۋى ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىن دامىتۋعا زور سەرپىن بەرىپ وتىر. وسى شەشىمنىڭ ىشىندە جەت­پىس مىڭ ورنى بار جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا جاتاقحانالار سالۋ  ما­سەلەسى دە قارالعان. سوندىقتان مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ, ۇستاز­دار­دىڭ اتىنان ەلباسىنا وسى قام­قورلىعى ءۇشىن راحمەت ايتامىز. مۇنىڭ بارلىعى دارىندى جاستارىمىزدىڭ كوبىرەك جوعارى وقۋ ورىندارىنان ساپا­لى ءبىلىم الىپ, ەلىنە قىزمەت ەتۋگە, اسىرەسە قازىرگى ماڭىزى ۇل­­­كەن سالالارعا قىزمەت ەتۋىنە مۇم­­­كىندىك بەرىپ وتىر.

ال جاتاقحاناداعى جاعدايدى جاقسارتۋ – كەشەندى ماسەلە. مۇنى كەزەڭ-كەزەڭمەن شەشۋ كەرەك. ەڭ الدىمەن, قاي ۋنيۆەرسيتەتتە, قاي جەردە جاتاقحانا  سالۋ ماسەلەسىن شەشۋىمىز كەرەك. مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا  جاتاق­حانا سالۋ­عا كەرەكتى جەر تابى­لار, باس­قا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جاتاق­حانالارى ءۇشىن جەر ماسە­لە­سىن شەشۋىمىز كەرەك. بۇل اكىم­دىك­­تەرمەن بىرلەسە وتىرىپ شەشى­لەتىن ماسەلە, ول قازىر قارالىپ جاتىر. وسىدان كەيىن ءاربىر جاتاقحانانىڭ جوباسى مەن قار­جىسىن انىقتاۋىمىز كەرەك. قازىر ءبىز قارجى مينيستر­لىگىمەن, ۇلتتىق جانە كوم­مەر­تسيالىق بانكتەرمەن, جوعارى وقۋ ورىندارىمەن, قۇرىلىس كوم­پانيالارىمەن بىرقاتار كەز­دەسۋ وتكىزىپ,  بارىمىزگە ىڭ­عاي­لى جانە حالىققا تۇسىنىكتى قار­جى­لاندىراتىن كەلىسىم ازىرلە­دىك. وندا جوعارى وقۋ ورىندارى مەن قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ قىز­مەت كەستەسى كورسەتىلگەن. ەگەر ۋنيۆەرسيتەت نەمەسە قۇرىلىس كومپانياسى جاتاقحانانى سالسا, جاتاقحانا پايدالانۋعا بەرىل­گەننەن باستاپ بەلگىلى ءبىر كەزەڭ­دە اي سايىن ءاربىر ورىنعا بەلگى­لەن­گەن سومانى قۇيادى. وسى كەلىسىم­شارت نەگىزىندە بۇدان كەيىن ۋنيۆەرسيتەت نەمەسە قۇرىلىس كومپانياسى بانكتەن نەسيە الادى دا, قۇرىلىس كومپانياسىن جالداپ, جاتاقحانا قۇرىلىسىن سالادى. بانكتەر, جوعارى وقۋ ورىندارى, قۇرىلىس كومپانيالارى قازىر اتالعان جوبامەن كەلىستى. جەت­كىلىكتى  تولەم قابىلەتىن ەكىن­شى دەڭگەيلى بانكتەر مۇمكىن دەپ وتىر. بۇل شاراعا ازيا دامۋ بانكى ىسپەتتى حالىقارالىق باس­قا بانك­تەر دە قاتىسۋعا نيەت ءبىل­دىرىپ وتىر.

ەندى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى مەن جاتاقحانالار قۇرىلىسىن «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» بويىنشا پايىزدىق ۇستەمەسىن جۇر­گىزە وتىرىپ سۋبسيديالاۋ ماسە­لەسىن شەشۋىمىز كەرەك. قازىر قا­جەتتى ۋنيۆەرسيتەتتەردى جەر تەلى­مىمەن قامتۋ بويىن­شا اكىم­دىك­تەرمەن جۇمىس جۇر­گىزى­لۋدە. جوسپارلانعان نى­سان­­­دارعا ءتيىستى كوممۋنيكاتسيا جۇر­گىزۋ ماسەلەلەرىن تاعى دا پى­سىق­تاۋ كەرەك. بىرقاتار زاڭ اكتى­لەرى­نە, سونىڭ ىشىندە بيۋد­جەت كودەكسىنە دە وزگەرىستەر ەن­گىزۋ  كوز­­دەلۋدە. قولدانىستاعى  زاڭ جو­با­س­ىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ءۇشىن پار­لامەنتكە  ۇسىنۋ قا­جەت. ءبىز دەپۋتاتتاردان وسى زاڭ جوباسىن ۇستىمىزدەگى سەسسيا سوڭى­نا دەيىن قابىلداۋلارىن سۇراي­مىز. تاعى دا ايتا كەتەيىك, وسى جوسپارلانعان نىساندارعا ءتيىست­ى كوممۋنيكاتسيا جۇرگىزۋ ماسە­لەلەرىن دە پىسىقتاۋىمىز كەرەك. بۇل ءبىزدىڭ مينيسترلىكپەن وڭىر­لەر­دىڭ, قالالاردىڭ اكىمدەرىمەن بىرلەسىپ شەشەتىن ماسەلە.

– لاتىن گرافيكاسىنا ءوتۋ, مامان دايارلاۋ, وقۋلىق جازۋ جۇمىستارى تۋرالى ايتساڭىز؟

– مەن لاتىن ءالىپبيىن وقۋ ج­ۇيە­سىنە ەنگىزۋ تۋرالى ەكى توپتى, اتاپ ايتساق, ءبىلىم جانە تەرمينولوگيالىق جۇيەگە جەتەك­شىلىك ەتەمىن. ءبىرىنشى كوميس­سيا­عا قاتىستى ايتار بولساق, مەكتەپتەردە, كوللەدجدەردە, جوعارى وقۋ ورىندارىنا لاتىن الفا­ۆيتىنە كوشۋ  ءۇشىن نەگىزگى جوسپاردى جاسادىق. وقۋلىق­تار شىعارۋ كەستەسى بار, ۇستاز­دار دايىنداۋدىڭ كەستەسى دە دا­­يىن. سونىمەن قاتار ەملە جازۋ, ورفو­گرافيا, ترانسليتەراتسيا جۇ­مىستارىنىڭ اياق­تالۋىن كۇتۋدەمىز. بۇل جۇمىستاردى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى باس­قا­راتىن باسقا توپ جاساۋ­دا. ولار جۇمىسىن اياقتاي سا­لى­سى­مەن ءبىز بىردەن وقۋلىق­تاردى دايىنداۋعا كىرىسە­مىز. مۇنى ەڭ الدىمەن ءنولىنشى سى­نىپ­قا ارنالعان «الىپپەدەن» باس­تاماقپىز. وقۋلىقتى دايىن­داۋ, ساراپتاما مەن اپروباتسيا­دان وتكىزۋ جانە مۇعالىمدەر مەن تاربيەشىلەردى دايىنداۋعا ۋا­قىت كەرەك. بۇل جۇمىستاردى 2020 جىلدىڭ ءىى جارتىسىنا دەيىن اتقارۋ قاجەت. 2020 جىل­دىڭ قىركۇيەك ايىنان باس­تاپ مەك­تەپالدى نەمەسە ءنولىنشى سى­نىپ ءدارىستى لاتىن گرافيكاسى­مەن وقيدى. وسىدان كەيىن باسقا سىنىپتارعا لاتىنشا وقۋدىڭ كەستەسى جاسالادى. پرەزيدەنت بىزگە بۇل ماڭىزدى ىستە اسىق­پاۋدى, بارلىعىن تالقىلاپ, ساپالى جاساۋدى تاپسىرىپ وتىر. ۋنيۆەرسيتەتتەرگە دە دۇرىس ەملە, ورفوگرافيا كەرەك, سون­دىقتان وقۋلىقتاردى اۋدارۋ مەن اپروباتسياعا كىرىسە بەرۋگە بولادى. بۇل جۇمىستار بيىل باستالادى. ءارى قاراي اۋىسۋ كەستەسى بەلگىلەنەدى. ەكىنشى, تە­رمي­نو­لوگيالىق كوميسسيا دا بەلسەندى جۇمىس ىستەۋدە. ءبىرىنشى مىندەت – بارلىق ءسوزدى ءبىر بازاعا جيناۋ. بىزدە تەرميننىڭ 4 ساناتى بار. ءبىرىنشى – قازاقتىڭ ءوزىنىڭ تاريحتان كەلە جاتقان سوزدەرى. ەكىنشى – قازاق تىلىنە اۋدارىلعانىنا كوپ ۋاقىت وتە قويماعان سوزدەر. ماسەلەن, اۋەجاي, عالامتور, جەكە­شەلەندىرۋ, ت.ب. دەگەن سياق­تى. ءۇشىنشى توپقا باسقا تىل­دەن اۋدارىلماعان, تىكەلەي قولدانى­لاتىن سوزدەر: مىسالى ماتە­ما­­­­تي­كا, حيميا, سەنات ىسپەتتى سوز­­دەر جاتادى. ءتورتىنشى سانات – بىز­دە نەمەسە حالىقارالىق قول­­دا­نىستا بار جانە كەلەشەكتە دە قولدانىلا بەرەتىن سوزدەر. بۇلار عىلىمي جانە تەحنيكالىق تەرميندەردىڭ اۋقىمدى كولە­مىن قۇرايدى: اسبەست, ناركوز, سونداي-اق جۇيەلى سوزدەر: پلاتفورما, ارگۋمەنت, رەاكتسيا جانە تاعى باسقالار. اتالعان جۇ­مىس تولىعىمەن اتقارىلدى. شاياح­مەتوۆ جانە بايتۇرسىن ۇلى اتىن­داعى تىلدەر ينستيتۋتى ءبىر بازاعا 390 مىڭ تەرمين جينادى. بۇل – شىن مانىندە كوپ.

ەندى اينالىمعا ەنگىزگەن سوز­دەر بىركەلكى قاعيدامەن اۋدارىلا ما, اۋدارىلماي ما, پارال­لەلدى تۇردە پايدالانىلادى ما, سونى انىقتاۋ كەرەك. مىسالى, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 9 قا­عي­­داسى, قۇدايبەرگەن جۇ­بانوۆ­تىڭ 11 قاعيداسى, اكادەميك ءابدۋالي قايداردىڭ ارنايى ەرەجەسى بار. سونىمەن قاتار كەيبىر جاس عالىمدار ۇسىنعان كەيبىر جاڭا قاعيدالار بار. كەي­بىر سوزدەر «يزم», «وگيا» دەپ اياق­تالادى. ماسەلەن, كوممۋنيزم, نەو­لوگيزم, گەولوگيا, بيولوگيا سوزدەرى. مۇنىڭ بارلىعىن تىكە­لەي قولدانۋعا بولادى. تاعى ءبىر قاعيدا: ەگەر لاتىن, ورىس جانە تۇرىك تىلدەرىندەگى ءسوزدىڭ ءتۇپتامىرى بىردەي بولسا, ول ءسوز اۋدارىلماي-اق قولدانىلادى. ماسەلەن, سيستەما, پلاتفورما, كاتەگوريا, رەاكتسيا, تاعى-تا­عى­­لار. جالپى, بۇگىنگى تاڭدا كو­ميس­سيا مۇشەلەرى اۋدارمانى بار­­لى­عىنا ورتاق جانە تۇسىنىكتى قاعيدامەن جاساۋ ماسەلەسىن تال­قىلاۋدا. سوندا تۇسىنىكتى قو­سىمشا سوزدىك قۇرىلىپ قانا قويمايدى, ءدال وسى سوزدىك قورى بارشاعا تۇسىنىكتى بولادى. ناتي­جەسىندە, اۋدارمادا نەمەسە سويلەمدەردى قولدانۋدا ارقا سۇيەيتىن قاعيدالار پايدا بولادى. وسىدان كەيىنگى جۇمىس قاراپايىم. ءسوزدىڭ ءتۇبىرى مەن جالعاۋى انىقتالادى; ەگەر پري­ۆاتتاۋ مەن جەكەشەلەندىرۋ سوزدەرى قاتار قولدانىلسا, وندا جەكەشەلەندىرۋ دەپ ايتقان دۇرىس پا, الدە پريۆاتتاۋ, الدە جەكەلەۋدەن وتكىزۋ دەگەن دۇرىس پا؟ بۇل جۇمىس­تىڭ بارلىعى لاتىن قارپىندە جۇرگىزىلىپ جاتقاندىقتان, سويلەمدى قابىلداۋ مۇمكىندىگى وزگەرۋى ىقتيمال. مۇنداي ماسە­لەلەردە قازاق ءتىلىنىڭ ماماندارى, اسىرەسە جەتەكشى عالىمدار وزدەرى عىلىمي ورتادا تالداۋى كەرەك. وسىدان ولار عىلىمي قاعيدالاردى قوعامدا تالقىلاۋ جانە ءارى قاراي اپروباتسيادان  وتكىزۋ كەزەڭدەرى باستالادى.

– مەكتەپ تاقىرىبى تۋرا­لى ايتساق. قوعامدا ءار­دا­يىم جاراتىلىستانۋ پان­­دەرىن اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ, جا­ڭار­­تىلعان ءبىلىم ماز­مۇنى رە­فور­­مالارى تۋرالى تالاس ءجۇ­رىپ جاتادى. ءسىزدىڭ ويى­ڭىز­شا, قوعام بۇل رەفورمالاردى نە­لىك­تەن قابىلداي الماي وتىر؟

– تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن كەڭى­رەك ايتايىن. بىرىككەن ۇلتتار ۇيى­مىنىڭ ىشىندەگى ماڭىزدى ۇجىمنىڭ ءبىرى – يۋنەسكو. قازاقستان بيىل بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە توراعالىق ەتتى, وسى دارەجەدە ەلباسىمىز جاقىندا نيۋ-يوركتە بايانداما جاسادى. بۇل قازاقستاننىڭ ابىروي-اتاعى جاعىنان وتە ماڭىزدى وقيعا. وسىمەن قاتار ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بيىل يۋنەسكو-نىڭ ءبىلىم بويىنشا كوميتەتىنىڭ ءداستۇرلى تۇردە توراعاسى بولدى. سوندىقتان ءبىلىم سالاسىنىڭ جاھاندىق باستامالار مەن كۇن ءتارتىبىن, الداعى ىستەيتىن ءىس-شارالاردى ءبىز توراعا رەتىندە بەلسەندى تۇردە تالقىلاۋىمىز كەرەك. يۋنەسكو-نىڭ پىكىرىنشە, مەم­لەكەت باسشىلارى قول قوي­عان, جاڭا ءبىلىم باعدارىن بەرە­تىن جاڭاشا ءبىلىم حارتياسى قازىرگى الەمگە قاجەت سياقتى. بۇ­رىنعى وسى سالاداعى حارتيا­لار ءوز مىندەتىن جاقسى ورىندا­دى. ماسەلەن, مىندەتتى تەگىن 9 جىل­دىق مەكتەپ, ۇلدار مەن قىز­دارعا ءبىلىمنىڭ ءبىر دەڭگەيى, مەك­تەپتەن ءدىننىڭ ءبولىنۋى, باس­قا دا ماسەلەلەر تۇتاسىمەن ورىن­دالدى دەپ ايتا الامىز. بىراق زامان وزگەردى. بۇگىنگى مەكتەپ وقۋشىلارى ۇستىمىزدەگى عاسىردىڭ 30, 40, 50 جىلدارى 4.0 ەكونوميكا سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن بولادى. زامان تالابىنا لايىقتى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن الدىن الا ءىس-قيمىلىمىزدى جوسپارلاۋ كەرەك. كەيبىر ەلدەردە دايىندىق شارالارى ءجۇرىپ جاتىر. ال ەندى بىزگە جاھاندىق سيپاتى بار الەم ەلدەرى قولداعان جاڭا ءبىلىم حارتياسى كەرەك. مىسالى, مەملەكەتتەردىڭ مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ اقپاراتتىق تەح­نولوگيالىق بەلگىلى ءبىر دەڭ­گەيدە كەلىسكەنىن كورىپ وتىرمىز. وقۋشىلاردىڭ اعىلشىن ءتىلىن پاندىك دەڭگەيدە مەڭگەرۋى ءار ەلدە تالقىلانىپ جاتىر. ال قۇ­جا­ت­قا اينالۋ مۇمكىندىگى ەكىن­شى دەڭگەيدە. STEM ءبىلىمىن مىندەت­تەۋ دە كەڭىنەن قولداۋ تابۋدا. جو­عا­رىدا ايتىلعانداردىڭ ءبارى قازاق­ستان­دا قولعا الىنىپ جاتىر. سون­دىقتان جالپىعا ورتاق ستان­دارت جازۋ وتە ماڭىز­دى. وسى­­عان قازاقستان ءوز ۇلەسىن قوسۋ كەرەك. قورىتا ايت­قاندا جاڭا ءبىلىم حار­تياسىن قابىل­داپ, بۇگىن­گى ور­كە­نيەتتى ادامزاتتىڭ ءبىلىمى قان­داي بولادى دەگەن تۇ­سىنىككە كەل­گەنى­مىز دۇرىس. سوندا ءبارى سابىر­عا كەلىپ, ءبارى ءوز ورنىندا بولادى. ناتيجەسىندە, 2020  جىلى اتالعان حارتياعا استانا قالا­سىندا قول قويۋعا جۇمىس ىستەۋىمىز قاجەت.

– عىلىم سالاسىنىڭ قار­جىلاندىرىلۋى تۋرالى قانداي پىكىردەسىز؟

– جالپى, ءبىلىم سالاسىن قارجى­لاندىرۋدىڭ ءۇش جىل­دىق كونكۋرسى ءوتتى. بۇعان مي­نيسترلىكتەن بىردە-ءبىر شەنەۋ­نىك ارالاسقان جوق. مۇنىڭ بار­لىعىن ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس جاسادى. ناتيجەسىندە, عىلىم­دى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ءۇش جىل­دىق كەلىسىمگە قول قويىلدى. بىراق وعان ريزا بولعاندار دا, بولماعاندار دا بار. وسى ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ شەشىمدەرىن دۇرىس ەمەس دەپ تاۋىپ, ارىزدان­عان­دار دا بار. وسىنىڭ اق-قارا­سىن انىقتاپ عالىمدارعا ءتۇ­سىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىز­دىك. ويلاناتىن ماسەلەلەر دە بار. ءاربىر جوبا بويىنشا شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن تەك ساراپتاما قورىتىندىسىن نەگىزگە الۋ كەرەك پە؟ الدە ۇلتتىق عىلىمي كە­ڭەستە تالقىلاۋ ابزال ما؟ بۇل ءۇشىن كەيبىر زاڭنامانى وزگەرتۋ كەرەك. ءبىز وسى ماسەلەلەردى تال­قى­لاۋدى باستادىق. بىراق بۇل قايتا-قايتا ايتىلاتىن ماسەلە ەمەس, كۇندەلىكتى اتقارىلاتىن شارۋا. مەن مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ەلدەگى عىلىم بولاشاعى تۋرالى ايتقىم كەلەدى. مەنىڭ ويىمشا, عالىمدارعا, اسىرەسە جاس عالىمدارعا باعىت-باعدار كەرەك. بۇكىل الەمدە عىلىمدى قارجىلاي قولداۋ جۇيەسى كۇردەلى تۇردە وزگەرۋدە. مىسالى, جۋىردا سامسۋنگ كومپانياسىنىڭ جىل سايىن عىلىمعا 14 ميلليارد دوللار بولەتىنى تۋرالى اقپارات جا­ريالاندى. تاڭعالارلىق جاع­داي. بۇل دەگەنىڭىز تمد ەل­دەرى­نىڭ ءبارىنىڭ رەسەيدى قوسا العان­داعى عىلىم سالاسىنىڭ 6-7 جىلدىق بيۋدجەتى. مۇنى قان­داي دا ءبىر مەملەكەتتىڭ ءوزى­نىڭ مەملەكەتتىك قورىنان ءبولۋ وتە قيىن, تىپتەن مۇمكىن ەمەس. ال ەندى جاڭاعى ايتقان تاڭعا­لار­لىق جاعداي­دىڭ سىرىنا ۇڭىلسەك, ويلانىپ قاراساق, بۇعان تاڭعالۋعا بولمايدى. سوڭ­عى 40-50 جىلدىڭ ىشىندە ترانس­ۇلتتىق كومپانيالار­دىڭ قارقىندى وسكەنى سونشالىق­تى, ولاردىڭ اينالىمى ورتاشا ەلدەرمەن سالىستىرۋعا بولاتىن دەڭگەيگە جەتتى, ءتىپتى اسىپ ءتۇسىپ وتىر. ماسەلەن, قازىرگى تاڭدا Toyota, Volkswagen, Apple كومپانيالارىنىڭ قاي-قايسى­سىنىڭ دا قارجىلىق اينالىمى گرەكيا, پورتۋگاليا, قازاقستان نەمەسە الجير سىندى ەلدەردەن كوپ ۇلكەن. ارينە مەم­لەكەت عى­لىم­ع­ا ءوز شاما-شار­قى­مەن كە­رەك­تى قاراجاتىن بولە­دى. دەگەن­مەن, مەملەكەتتىڭ الەۋ­مەت­­تىك سالاداعى شىعىن­دارى وتە كوپ. مىسالى, زەينەت­كەر­لەر­دىڭ اقشاسى, وقى­تۋ­شىلار مەن دارى­­گ­ەر­­لەردىڭ ەڭ­بەك­اقاسى, جولدار سالۋ, شەك­ارا­لاردىڭ ىرگەسىن بەكىتۋ, تاعى-تاعى وسىنداي شارۋا­لار  مەملەكەتتەن كوپ قارجىنى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان مەملەكەت بولەتىن قارجىمەن قاتار, ءبىز الەمدىك تابىسى مول, عىلىمعا كوپ قارجى ءبولىپ وتىرعان كومپانيالارمەن دە تىعىز بايلانىس جاساپ ءتيىس­تى جوبالاردى ۇسىنۋىمىز كەرەك. مىسالى, ءبىر جىلدا 45 ميل­ليارد دوللار تابىس تاباتىن ۋوررەن باففەت زەينەتكەرلەر­دى, وقىتۋشىلار نەمەسە شەكاراشىلار ارمياسىن اسىراماي­دى. ارينە سالىق تولەيدى, ال قالعان تابىسى وزىندە قالادى. ۋوررەن باففەت ءۇشىن ءبىر-ەكى ميل­ليارد قارجىنى (بۇل رەسەيدىڭ عىلىمعا بولەتىن 8 بيۋدجەتى) اقش-تىڭ نەمەسە ءيزرايلدىڭ ءبىر ۋنيۆەرسيتەتىنە ءبولۋ قيىن شارۋا ەمەس. ول سولاي بولىپ تا وتىر. ءبىز بولساق, مەملەكەت رەتىن­دە بارلىق تابىسىمىزدى جۇم­ساپ, جەتپەگەنىمىزدى قارىزعا الامىز. الەۋمەتتىك سالاعا ارنال­ع­ان  بىزدەگى بيۋدجەتتىڭ 1,5-2 پايىز تاپشىلىعى بار. ال جاعداي ءارى قاراي كۇردەلى تۇردە وزگەرە بەرۋى مۇمكىن. بۇگىندە Apple, Volkswagen, Intel كومپانيا­لارى عىلىمعا ورتا ەسەپپەن 15 ميللياردتان جۇمساسا, ەرتەڭ 50 ميللياردتان جۇمساي باس­تاۋى مۇمكىن. ال مەملەكەتتىڭ, شاعىن مەملەكەتتىڭ  مۇمكىندىگى بۇل جاعىنان شەكتەۋلى. مەملە­كەت­­تىڭ جوعارى زەينەتاقى ال­عى­­سى كەلەتىن, مۇعالىمدەردىڭ جال­اقىسى جوعارىلاعانىن تالاپ ەتەتىن, جاڭا, جاقسى مەديتسي­نانى قالايتىن, جاڭا جول­دار­دىڭ سالىنعانىن, جاڭا مەك­تەپ­تە­ر­دىڭ كوبەيگەنىن, جاس­تار­عا گرانت­تاردىڭ كوبىرەك بو­لىن­گە­نىن قالايتىن جانە سونىمەن بىرگە قارجىنى كوبىرەك سۇرايتىن قارتايىپ بارا جاتقان حالقى بار. پرەزيدەنت سوڭعى بىرنەشە جول­داۋىندا ءبىزدىڭ الەۋمەتكە باعى­ت­تالعان مەملەكەت ەكەنىمىزدى ۇنەمى ايتىپ, ءتۇسىندىرىپ كەلە­دى. ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە السىزدەر­گە قامقور بولامىز, حالىقتىڭ جەدەل قاجەتتىلىكتەرىن وتەيمىز, ماسە­لەن, 2 ميلليون قازاق­ستان­دىق­قا گاز جەتكىزەمىز. بىزدە عانا ەمەس, مەملەكەتتەردىڭ باسىم كوپ­شى­لىگىندە جاعداي وسىلاي. ياعني قازىرگى ۇردىستەرگە قار­اساق, سامسۋنگتىڭ بۇل قادامىنا تاڭعا­لۋعا بولمايدى. مەن تەك ونىڭ قان­شالىقتى تەز ءارى اۋقىمدى جۇرگىزىلگەنىنە ءتانتى بولدىم.

– ەندى ءبىزدىڭ عالىمدار نە ىستەۋى كەرەك؟

– ەندى مىنا ساۋالعا نازار اۋدارايىق. سامسۋنگ عىلىمعا بولگەن اتالعان 14 ميللياردتىڭ قانشاسى كورەيانىڭ وزىندە قالدى؟ مەن ينتەرنەتتەن ىز­دەس­­تىرىپ كورسەم, 10 پايىزدان اسپايتىن بولىگى ءوز ەلىندە قال­عان ەكەن. جاھاندىق كومپانيا رەتىندە سامسۋنگ ءوزىنىڭ ەڭ ۇزدىك جوبالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن دۇنيە ءجۇزىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ەلدەرگە: اقش, يزرايل, فرانتسيا, ءۇندىستان سىن­دى مەملەكەتتەرگە ولاردىڭ عىل­ى­مي ورتالىقتارىنا, عىلى­مي توپتارىنا تاپسىرىس بەرەدى. ەستۋىمشە, سوڭعى ۋاقىتتا بەلو­رۋس­تاردىڭ دا ازداعان ۇلەسى بار ەكەن. مەنىڭ نە ايتقىم كەلىپ وتىر؟ جاھاندىق عىلىمعا سالىناتىن جاھاندىق اسا اۋقىمدى كورپوراتيۆتىك ينۆەستيتسيالار الەمى قالىپتاستى, وعان ءتۇرلى ەلدەردىڭ عىلىمي ۇجىمدارى تالا­سادى. بۇل تالاستىڭ  ۇلتتىق شە­كاراسى جوق. قازىردىڭ وزىندە الەم­دەگى نەگىزگى عىلىمي قارجى­لاندىرۋ سوعان كوشتى دەۋگە بولا­دى. وسى دامۋ قارقىنى بو­يىن­شا تاياۋ بولاشاقتا ۇكىمەت­تەر­دىڭ عىلىمعا جۇمساعان قارا­جاتى وسى نارىقتىڭ تۇككە تۇر­ماي­تىن بولىگىمەن بىردەي بولىپ قالادى. بايقاۋىمشا, تمد كەڭىس­تىگىندە جاھاندىق عىلىمدى قارجىلاندىرۋ نارىعىنا جۇ­يەلى تۇردە نازار اۋدارعان ال­عاش­قى ءارى ازىرگە جالعىز ەل بەلا­رۋس عا­نا, وندا دا تەك IT سالاسىنا جانە وتە تومەن دەڭگەيدە. بىراق ەڭ باستىسى, ولار دۇرىس با­عىت­قا بەتبۇرىس جاسادى. ءوزىم­نىڭ ەسەپ­­تەۋلەرىم بويىنشا, بەلو­رۋس­ت­ار­دىڭ شەتەلدەن تارتىپ جات­قان عىلىمي قاراجاتتارىنىڭ كولەمى تمد-نىڭ وزگە ەلدەرىن قوسا العانداعىدان اسىپ تۇسەدى. مەنىڭشە, ولار تەز ىلگەرىلەيدى.

– وسى باعىتتا بىزدە نە ىستە­لىپ جاتىر؟

– قازاقستاندا دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ عىلىمدى دامىتۋعا ار­نالعان نەسيەسى كەلىسىلدى. پا­يىم­داۋىمشا, نەسيەنىڭ ەڭ ما­ڭىز­دى بولىگى قازاقستاننىڭ 25 مىڭ بەلسەندى عالىمىنا اعىل­شىن ءتىلىن, سونداي-اق حالىق­ارالىق ۇيىمدار مەن كوم­پا­نيالارعا زەرتتەۋلەردى قار­جى­لاندىرۋ تۋرالى ءوتىنىش تاپسىرۋدى ۇيرەتۋگە جۇمسالادى. قاراپايىم تىلمەن ايتار بولساق, جاھاندىق ء«بالىش» بار, بىزدە ساپالى ءبىلىم بار, بىراق جاڭاعى ء«بالىشتى» الۋعا قاجەتتى ءتىل مەن تۇسىنىك جوق. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, عالىمداردى سامسۋنگكە پايدالى بولۋدى ۇيرەتۋ ءۇشىن الدىمەن قازاقمىسقا, BI Group-كە, قازاتومونەركاسىپكە پايدالى بولۋدى ۇيرەتۋ كەرەك. ياعني عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتى رەتىندە بيزنەس تاراپىمەن بىرگە قارجىلاندىرۋ كەرەك. بۇل ءۇش جىلدان بەرى بىزدە ەنگىزىلىپ كەلەدى. ۇشىنشىدەن, كورپوراتسيالاردىڭ عىلىمعا اقشا سالاتىن ورنى رەتىندە انكلاۆتار قۇرۋدامىز, بۇلار: نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى, ۇلتتىق بيوينجەنەرلىك ورتالىق, استانا IT حابىنىڭ جوباسى. ءتورتىنشى, ەڭ باستىسى, حالىققا اعىلشىن تىلىندەگى فيزيكا شىن مانىسىندە كەرەك ەكەنىن سەندىرۋدەمىز. ەگەر عالىمدارىمىزدىڭ كەلەشەك بۋىنى جوعارىدا ايتقان ء«بالىشتى» الۋ ءۇشىن ارالاسقانىن قالاساق, ونى مەكتەپ قابىرعاسىنان باس­تاپ ۇيرەتۋ كەرەك.

– مەكتەپ تۇلەكتەرىنە گرانت بولۋدە قانداي جاڭالىق بولادى؟

– قوسىمشا گرانتتار ءبولۋ ماسەلەسىنە كەلەيىك. ءبىز ازىرلىك جۇمىستارىن اياقتاپ, قاۋلى جوباسىن مينيسترلىكتەر مەن «اتامەكەن» ۇلتتىق پالاتاسى­نا جىبەردىك. ەندى ولاردىڭ ۇسى­نى­سىن كۇتىپ وتىرمىز. سون­د­اي-اق جوبانى جوعارى وقۋ ورىن­­­دارىن­ا دا جىبەردىك. ولار قاراپ, وزدەرىنىڭ ۇسىنىستارىن ەن­گىزۋى كەرەك. مينيسترلىكتەردەن گرانتتار بويىنشا كەلىسۋلەردى جەدەلدەتۋدى وتىندىك. سەبەبى ۇبت-عا دەيىن از ۋاقىت قالدى, قانداي ماماندىقتارعا قانشا گرانت بولىنگەنىن ءبارى بىلگىسى كەلەدى. ءبىز بۇرىنعى جىلدارداعى ساراپتامالاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, تالاپكەرلەرگە ءار ماماندىق بويىنشا شەكتى بالدىڭ قانشا بولاتىنىن حابارلايمىز. ماق­ساتىمىز – تالاپكەرلەر الدىن الا دايىن بولۋى ءۇشىن ولارعا بارىنشا تولىق ءارى ەگجەي-تەگجەيلى اقپارات ۇسىنۋ.

اڭگىمەلەسكەن دۋمان اناش,

«ەگەمەن قازاقستان»