پرەمەرادان كەيىنگى ويتولعاۋ. الەمگە ايگىلى 10 ايەلدىڭ اراسىندا ساق پاتشايىمى ءتوميريستىڭ اتى اتالادى. توميريس ب.ز.ب. عاسىرعا دەيىن ءومىر سۇرگەن (ب.د.د. 570-520 ج.ج.) ول اتاقتى سكيف كوسەمى يشپاقايدىڭ تۇقىمىنان تاراعان. تاريحشىلاردىڭ كورسەتۋىندە, ول تۇران پاتشاسى افراسيابتىڭ (ب.ز.ب. 534 جىلى قازا تاپقان) قىزى. تاريحشىلار ونىڭ اكەسى ولگەننەن كەيىن تاققا وتىرعاندىعىن ايتادى.
كەيبىر قازاق زەرتتەۋشىلەرىنىڭ جازبالارىندا ءتوميريستىڭ ەسىمى تۇرلىشە اتالادى. تاماشا, تومىرىس, تۇمار ت.ب. توميريس ەسىمى 2005 جىلى شىققان ء«جۇز تۇڭعىش» اتتى كىتاپقا ەنگەن. بۇندا «ساقتان تاراعان ماسساگەت تايپاسىنىڭ تۇڭعىش ايەل پاتشاسى. پارسىلار دەرجاۆاسىنىڭ نەگىزىن قالاعان كامبيستىڭ ۇلى كير پاتشانى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 529 جىلى جەڭىپ, سوعىستا ولتىرگەن تۇڭعىش ايەل قولباسى» دەلىنگەن.
جاقىندا وبلىستىق قازاق دراما تەاترىندا «توميريس» اتتى تاريحي درامانىڭ پرەمەراسى بولدى. باردىق, كوردىك. ماعان بۇل سپەكتاكلدىڭ رەجيسسەرلىك شەشىمى ۇنامادى. بي مەن پلاستيكالىق قوزعالىسقا قويىلعان دۇنيە ەكەن. مەنىڭ قولىما قالام العىزعان دا وسى نارسە ەدى. تەاتر – ۇجىمدىق ونەر دەسەك, سول ۇجىمنىڭ نەگىزگى ءبىر مۇشەسى – رەجيسسەر. رەجيسسەرلىك ماماندىق حاقىندا بۇگىنگى تەاتر زەرتتەۋشىلەرى مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى قانشالىقتى دارەجەدە جازىپ ءجۇر دەگەن ماسەلە اركىمدى-اق مازالايتىنى داۋسىز. مەنىڭ ايتپاعىم: رەجيسسەر دينا جۇماباەۆانىڭ ساحنالاعان «توميريس» تاريحي دراماسى جايىندا ەدى. قازىرگى زاماندا ءبىز تاريحي تۇلعالاردى قالاي سومدايمىز؟ قالاي وينايمىز؟.. تاريحي تۇلعالاردى, پاتشالاردى, باتىرلاردى كورۋگە شولدەگەن جۇرت نەنى كورگىسى كەلەدى؟ باياعىنىڭ ادامدارى قالاي سويلەگەن, قالاي كۇلگەن, قالاي جۇرگەن؟.. مىنە سونى كورگىسى كەلەدى. ال پلاستيكالىق ءبيدى, اينالىپ تۇسكەن سالتونى حالىق كۇندە كورىپ ءجۇر عوي. كەيىنگى جىلدارى وسىنداي ۇردىستەگى قويىلىمدار بەلەڭ الىپ بارادى. سونداي قويىلىمدارمەن نە ايتقىسى كەلەدى ەكەن؟ شاشى جالبىراعان, كەشكە دەيىن جانىن ج ۇلىپ جەگەن تۇمار حانىمدى كوردىك. ءسوز دەگەن جوق. ءسوز قادىرى كەتتى. سوزبەن دە كوپ ارەكەتتەردىڭ استارىن ۇعىندىرۋعا بولادى عوي. جارتىلاي جالاڭاش باتىرلارىمىزدى كورىپ, تەرەڭ ويعا باتتىم. تۇماردىڭ تۇلعا بولىپ تۇراتىنداي تۇسىن كورە المادىم. بيگە قويىلعان شايقاس, بيگە قويىلعان كورىنىستەر. مۋزىكاسى دا ميدى جەگەن ميستيكالىق بىردەڭە. قۇددى ءبىر, مودەرن-بالەت تەاترىندا وتىرعانداي بولدىم.
مەنىڭ وسىناۋ ايتىپ جاتقاندارىمنىڭ اكتەرلەرگە قاتىسى جوق. ساحناداعى ۇلى مارتەبەلى اكتەرلەر قاۋىمىنىڭ كىناسى جوق قوي. رەجيسسەر تاپسىرما بەرەدى, اكتەر سونى جانىن سالىپ ويناپ شىعادى.
قايران, ءسوز قادىرى. قارا ءسوزدىڭ مايىن اعىزىپ سويلەيتىن كلاسسيكالىق قويىلىمدار. قازىر وندايلار كوزدەن بۇل-بۇل ۇشىپ بارادى. كلاسسيكالىق ءسوز ساپتاۋ جانە قازىرگى زامان ءتىلى دەگەن بار. كلاسسيكانى كلاسسيكانىڭ تىلىمەن, قازىرگى زاماندى قازىرگى زامان تىلىمەن قويۋ كەرەك قوي. ۇردىسىنەن ايىرىلعان ۇلت قۇريدى. ءبىز كلاسسيكالىق دۇنيەلەردى قازىرگى زامانعا لايىقتايمىز دەپ قۇريمىز. بۇل دۇرىس ەمەس. رەجيسسەرلەردىڭ بىلاي اقتالاتىنى بار: «بۇرىنعىنى قازىرگى زامانعا لايىقتاپ قويماساڭ, كورەرمەن كورمەيدى, كەلمەيدى». بي مەن ايقاي, جارق-جۇرق ەتكەن تەحنيكالىق ەففەكت, تارس, تۇرس!.. مۇندايدان قانداي تاعىلىم الاسىڭ؟ ارينە مەن تەاتر سىنشىسى ەمەسپىن. بۇل بارلىق رەجيسسەرلەرگە قاتىستى ەمەس. جاقسى رەجيسسەرلەر بار. بىراق ءبىزدىڭ, ساحنادان كوركەم دۇنيە كورگىمىز كەلەدى. قازاق دراما تەاترى مۇنداي دۇنيەلەردى قويا بەرسە, دراما تەاترى ەمەس, مودەرن-بالەت تەاترىنا اينالىپ كەتپەي مە؟! تەاتر ونەرى نە بوپ بارادى؟ كوستيۋم-شالبار كيىپ, بوكەباي (شارف) تاققان گاملەتتى دە كوردىك. ءبىر كۇنى, باسىنا كەپكا كيگەن, قولىندا تەلەفونى بار, شپاگاتقا وتىرعان تولە ءبيدى دە كورەمىز-اۋ.. دەپ قورقامىن. مەن مۇنى كورەرمەن رەتىندە ايتىپ وتىرمىن. قازاقپىن! سونىڭ ىشىندە قايماعى بۇزىلماعان قازاقپىن.
سپەكتاكل ءبىتتى. ايتەۋىر ءداستۇر بويىنشا شاپالاق ۇرىپ جاتىر. بىرەۋ كورىپ ۇرىپ جاتىر, بىرەۋ ەرىپ ۇرىپ جاتىر. مەن دە ورنىمنان تۇردىم, شاپالاق ۇرمادىم. قاراسام, قاسىمدا ءبىر جاس قىز تۇر ەكەن. ول دا شاپالاق ۇرماي تۇر ەكەن. بۇرىلىپ قارادىم دا: قالاي, سپەكتاكل ۇنادى ما؟ – دەپ سۇراي سالدىم. جوق, – دەپ باسىن شايقادى. ەەە, – دەپ ىشىمنەن ءبىر كۇرسىندىم دە, تەاتردان شىعىپ جۇرە بەردىم. ماعان بۇل سپەكتاكل ۇنامادى. ەشقانداي تاعىلىم, اسەر المادىم.
ادام, وزىنە ۇنايتىن نارسەسىن كورگىسى كەلەدى. وزىنە ۇناعان نارسەنى موينىنا تۇمار عىپ تاعىپ الادى. وزىنە ۇناعانىن ىزدەيدى. قايدا مەنىڭ ۇنارىم؟ قايدا مەنىڭ تۇمارىم؟!
فارحات وماربەكوۆ, مۋزىكالىق پروديۋسەر
تاراز