ءۇش تاتيانا – ورىمدەي ورىستىڭ سۇلۋلارى مارتىنەنكو, بۋرميستروۆا, پولتاۆسكايا قازاق تىلىندە تامىلجىتا ءان شىرقادى. كەزدەسۋ ورنى وزگەرگەن جوق. ۇشەۋى دە الماتىعا كوزدەگەن ۋاقىتتا, ءبىرى – ۇشاقپەن, ءبىرى – پويىزبەن, ءبىرى اۆتوبۋسپەن جەتتى.
بەلگىلەنگەن جەرگە ءبىز دە اسىعىس كەلە جاتتىق.
ونەرلەرىنە كوپشىلىك ىلتيپاتپەن قول سوعىپ, ەسىمدەرىن اۋىزدان تاستاماي ايتىپ جۇرگەن ءانشى قىزدارمەن كەزدەسۋگە اسىقتىق. كەزدەسۋدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى –قازاق اندەرىن تامىلجىتا ورىندايتىن ءۇش بىردەي تاتيانا ساحنادا جۇزدەسەدى...
ازىرگە كەڭ زالدا كورەرمەن بولىپ ءتورت-اق ادام وتىر. ساحنانىڭ جارىعى ءبىر ءوشىپ, ءبىر جانادى. رەجيسسەردىڭ كومەكشىسى ورىندالاتىن انگە ساي جارىق-رەڭك ىزدەپ ابىگەر. سالدەن سوڭ سان ءتۇرلى جارىق ساۋلاعان ساحناعا ءتىزىلىپ ءۇش قىز شىقتى.
– اعايلار, – دەپ ءبىرى ميكروفونعا جاقىنداي كەلىپ, – كونتسەرتتىك باعدارلامادا ورىندايتىن ءانىمىز ءارتۇرلى. ايتسە دە سىزدەرگە ارناپ قوسىلا «اق كوگەرشىندى» ايتىپ بەرسەك قايتەدى؟! – دەپ ۇيالىڭقىراپ ءۇن قاتتى دا, قۇربىلارىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. وسىلاي كەشكى كونتسەرت الدىنداعى دايىندىق باستالاردان ءسال بۇرىن سىرلى ساز قانات قاقتى. تاتيانا ەسىمدى ءۇش قىز ءان سالعان.
تاتيانا بۋرميستروۆا:
ء«وزىم جايلى نە ايتايىن. مەكتەپتەگى كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە العىسىم شەكسىز. «وسى ءاندى تاتيانا ايتسىنشى, تاتيانا ايتسىنشى,» – دەپ اعىنان جارىلاتىن قۇربى-قۇرداستارىمدى, جاڭادان شىققان ءاندى كورگەن بويدا گازەت-جۋرنالدى قولىنا الىپ, ۇيگە جۇگىرە جەتكىزگەن دوستارىمدى ايتىڭىز. جاڭا ءان جارىق كورگەن گازەت-جۋرنالداردى جينايمىز. ساباقتان قولىمىز قالت ەتسە, ءان ۇيرەنەمىز. سوسىن, مەرەكەلەردە مەكتەپ ساحناسىندا قويىلاتىن كونتسەرتتەردە ايتامىز. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە دومبىرانىڭ ادەمى اۋەزى قىزىقتىردى. ادام ءوزى دىتتەگەن ماقساتىنا ەرەكشە ىنتاسى اۋسا, ۇيرەنبەي قويمايدى ەكەن. ەلىكتىرىپ, ىنتىقتىرا تۇسكەن قاسيەتتى دومبىرانى قولعا الىپ, شەرتكەن ساتتە كۇمبىرلەپ الا جونەلەتىن بولدى. بۇرىن بىرەۋلەردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ورىندايتىن «اقبۇلاقتى» ەندى ءوزىم دومبىراعا قوساتىن حالگە جەتتىم. مەن ءۇشىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شايان سەلوسى تۋعان جەرىم بولعانىمەن عانا قىمبات ەمەس. ول ماعان ەكىنشى انا ءتىل سىيلادى, حالىق اندەرىنىڭ تىلسىم سىرىنا جەتەلەدى. العاش ونەر سايىسىنا اتتانعاندا ءتيىپ تۇرعان شىمكەنتكە جەتپەي-اق اۋىلدى ساعىنىپ جىلاعانىم ەسىمدە. «بۇيتە بەرسەڭ اۋىلىڭا قايتارماي, الماتىعا وقۋعا جىبەرەمىز» دەگەننەن شىنىمەن قايمىعىپ, وبلىستىق فەستيۆال اياقتالعانشا بار-جوعى ءۇش-اق كۇنگە ازەر شىداعانىم-اي. ناشار ايتساڭ قايتا-قايتا ورىنداتا بەرەدى ەكەن دەپ, شاما-شارقىمنىڭ جەتكەنىنشە بار ناشىنە كەلتىرە شىرقادىم. جۇلدەلى ورىندى يەلەنەتىنىمدى قايدان بىلەيىن. سونداعى «اقبۇلاق» ءۇيىمىزدىڭ ىرگەسىندەگى بۇلقىنا اققان شايانداي ەلەستەگەن.
كەيىننەن ونجىلدىقتى ويداعىداي اياقتاپ, الىس الماتىعا اتتاندىم. باياعى «الماتىعا جىبەرەمىز» دەسە قورقاتىنىم – بالالىعىم, اۋىل قىزىنا ءتان اڭعالدىعىم ەكەن عوي. استاناعا جول تارتتىق, جولىمىز بولىپ, الماتى مەديتسينا ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇستىم. العاشقى كۇننەن باستاپ ينستيتۋتتىڭ كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە قاتىسىپ جۇرگەنمىن. ەكىنشى كۋرستا ەدىم, سول كەزدە جاستار كوڭىلىنەن شىعىپ جۇرگەن «التىباقان» حابارىنا شاقىرىلدىم. تاعى دا «اقبۇلاقتى» ايتتىم. سودان «بازار-نازار», «گۇلدەرايىم», «اقجايىق» اندەرى ءوربىدى.
ءوزى ءبىر قىزىق, ونەرلى جانۇيا بولادى, ونەرگە عاشىق جانۇيا بولادى. بىزگە سونىڭ كەيىنگىسى كەلىڭكىرەيتىن ەدى. اكەم نيكولاي كيريلوۆيچ مال دارىگەرى دە, انام الەكساندرا ميحايلوۆنا تاربيەشى. بىلاي ايتقاندا ونەرگە قاتىسى جوق, ايتكەنمەن قازاقتىڭ حالىق اندەرىن جانىنداي جاقسى كورەتىن. كانيكۋلعا ۇيگە بارعان سايىن توردە ءىلۋلى تۇرعان ۇكىلى دومبىرانى الدىمەن ۇسىنادى, كوڭىلدەرىن قالدىرمايمىن. ءبىر كەزدەرى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قازىعۇرت اۋداندىق اۋرۋحاناسىندا دارىگەر بولىپ قىزمەتىمدى باستادىم. جولداسىم سەرىك ىسمايىلوۆ وسىنداعى جىلجىمالى مەحانيكالاندىرىلعان كولوننادا باس ينجەنەر بولىپ قىزمەتىن باستاعان. باستى ارمانىم كىشكەنتاي ەركىنىم مەن ءاديلاما ءوزىم سۇيەتىن حالىق اندەرىن سول قالپىندا جۇرەكتەرىنە جەتكىزە السام بولعانى دا...».
ساحنادا تاتيانا ەسىمدى ءۇش قىز ءان سالىپ تۇر, اق كوگەرشىن جايلى ادەمى اۋەن تىڭداۋشى بولعان تورتەۋمىزدى دە باۋراپ العان. ۇيرەنشىكتى ادەتىمەن اسەرلى ءساتتى پايدالانعىسى كەلدى مە, ءان قايىرماسى ەكىنشى قايتالانعاندا «لەنينشىل جاستىڭ» ءفوتوتىلشىسى راحىمباي حانالى ورنىنان تۇردى دا, فوتواپاراتىن قولىنا الىپ, ساحناعا جاقىندادى. ويى – اسەم سازعا بەرىلگەن ءانشى قىزداردىڭ بەينەسىن وقىرمانعا سول قالپىندا جەتكىزۋ...
تاتيانا پولتاۆسكايا:
«كەزىندەگى تالدىقورعان وبلىسى, پانفيلوۆ اۋدانىنداعى كرۋپسكايا اتىنداعى ورىس مەكتەبىن ءبىتىردىم. كورشىلەردىڭ بارلىعى قازاق اعايىندار. تەك مەكتەپكە بارعاندا عانا ورىسشا سويلەيمىز دە, ۇيگە كەلگەن سوڭ قازاقشاعا قايتا كوشەمىز. ءسويتىپ ءجۇرىپ ۇيرەنگەنىم عوي. اكەم دميتري دانيلوۆيچ ينجەنەر ەدى. قازاق ءتىلىن انا تىلىنەن كەم بىلمەيتىن. ال انام قازىر ەڭبەك دەمالىسىندا, كوپ جىلدار پەداگوگيكالىق قىزمەتتە بولدى. ۇيدە اكەم ەكەۋى قازاقشا سويلەسىپ وتىراتىن, حالىق اندەرىن جاقسى ايتاتىن. ماعان دا, باۋىرلارىم اناتولي مەن بوريسكە دە ونەرگە جاقىن بولۋدى ۇيرەتكەن سول كىسىلەر. كىشكەنتايىمىزدان مۋزىكا مەكتەبىنە باردىق. جيىن-تويدا اۋىلدىڭ التى اۋىزىن ايتىپ جىبەرۋ ەشقايسىمىزعا قيىن سوقپايتىن. قازاق شىركىن باۋىرمال عوي, قانداي ءبىر قۋانىشى بولسىن, توي-تومالاعى بولسىن اكە-شەشەمدى شاقىرۋسىز قالدىرعان كۇنى جوق. وندايدا ول كىسىلەر جاڭا ءان ۇيرەنبەي ۇيگە قايتپايدى. سونىڭ اسەرى دە مول بولۋى كەرەك, تالدىقورعان پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە ەندى قۇرىلا باستاعان «جەتىسۋ» فولكلورلىق انسامبلىنە تالاپكەرلەر قاتارىنا جازىلدىم. انسامبل جەتەكشىسى ايسۇلۋ ماناستاەۆا اپاي رەپەرتۋارىمدى قايتا قاراپ, مەنىڭ حالىق انىنە ىڭعايىم باسىم ەكەنىن قاتتى ەسكەرتتى. ءسويتتى دە كوپتەگەن سازدى اۋەندەردى سول كىسىنىڭ ءوزى ۇسىنۋىمەن ايتا باستادىم».
ساحنادا ءۇش قىز ءان سالعان, احمەت جۇبانوۆتىڭ «اق كوگەرشىنى» اسەم سازبەن قالىقتايدى. ءان سۇيەر قاۋىمعا سوڭعى كەزدە تاتيانا پولتاۆسكايانىڭ ورىنداۋىندا سۇيسىنە تىڭداپ جۇرگەن «اق كوگەرشىندى» بۇگىن ءۇش بىردەي تاتيانا تامىلجىتا شىرقاپ تۇر...
تاتيانا مارتىنەنكو:
«ەكى بىردەي اتتاس اپكەلەرىمنەن اسىرىپ نە ايتا قويايىن. ويلاپ قاراسام بۇل كىسىلەرگە تاعدىرىم دا ۇقساستاۋ ەكەن. مەنى دە مىنا ۇلكەن ساحناعا اكەلىپ تاتيانالار قاتارىنا قوسقان ءانشى, جىرشى, باۋىرمال قازاق اۋىلى عوي. شىنىمدى ايتسام, ءومىربايانىمنىڭ بار جولى ءبىر-اق سويلەم: وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, بوگەن اۋدانىنىڭ شۇبار سەلوسى – تۋعان اۋىلىم, لەنين اتىنداعى ورتا مەكتەپ. سوسىن ءال-فارابي اتىنداعى مادەني-اعارتۋ ينستيتۋتىنىڭ ءىى كۋرسى. ءان ايتۋدى بالا كەزدەن ۇيرەندىم. اۋىلداستارىم ۇيرەتكەن ءاندى وزدەرىنە سول قالپىندا جاتتاپ, قايتا ايتىپ بەرەتىنمىن. ءسويتىپ ءجۇرىپ انگە دەگەن, حالىق انىنە دەگەن ەرەكشە ءبىر قۇمارىم ارتتى. تىلسىم اۋەن وزىنە ەلىكتىرە ءتۇستى. ينستيتۋتىمىزداعى «فارابي سازى» فولكلورلىق ءانسامبلى دە كوپ نارسە ۇيرەتتى.
الماتىعا ەكىنشى رەت كەلۋىم, وتكەن جولى كەنەن اتانىڭ ءجۇز جىلدىعىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىندا ءانشى رەتىندە ۇلكەن ساحناعا العاش رەت شىقتىم. «قىزىلقۇمدا اۋىلىم», ء«اي-ءاي بوپەم» – مەن ورىنداعان بۇل اندەر كوپ كوڭىلىنەن شىعا الدى-اۋ دەيمىن. الماتى كورەرمەندەرىمەن ەكىنشى رەت جۇزدەسكەلى وتىرمىن. انام دا, ءىنىم دە قازاقشا جاقسى بىلەدى, ءان دەگەندە العاشقى تىڭداۋشىلارىم سولار عوي. رەتى كەلگەندە ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, ءبىزدىڭ اۋىلدا تاتيانا ەسىمدى تاعى ءبىر قىز بار. قازاقشا جاقسى سويلەيدى. قازىر ول دا كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە قاتىسىپ ءجۇر. بولاشاعى ءالى الدا عوي, ءانشى بولار, باسقا بولار. بىراق قازاق ءانىن ىنتىعا سۇيەتىن ونداي قىزدار اۋىلىمىزدا كوپ, جاڭا عانا ايتقان تاتيانا سونىڭ ءبىرى عانا. ازىرگە بار ايتارىم وسى...».
«اق كوگەرشىن» ءانىنىڭ قايىرماسى بيىككە كوتەرىلىپ بارىپ ءۇزىلدى. تاتيانالار ۇلكەن ساحنادا ىلتيپاتپەن باس ءيىپ تۇر. كورەرمەن بولىپ تورتەۋمىز قۋانا قول سوقتىق. سوسىن, قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ قىزمەتكەرى «تاماشا» ويىن-ساۋىق وتاۋىنىڭ دايىندىعىمەن وپەراتورلارعا تاپسىرما بەرىپ جاتتى. انشىلەر كەشكى كونتسەرتكە قايىرا تاعى ءبىر ازىرلەندى. باسقا نومەرلەردىڭ دە تراكتوۆكاسى الما-كەزەك باستالىپ كەتتى. قىزۋ دايىندىق... ولاردى كورەرمەندەر اسىعا ىزدەپ كەلە جاتقان, ءۇش قىز – ءۇش توتى كورەرمەندەرىن كۇتكەن ءبىر ءسات...
بۇگىنگى ناۋرىزدىڭ جايماشۋاق كۇنىندە كەزدەسۋدى جازسىن دەپ تىلەدىك. وتكەن جىلى الماتىداعى رەسپۋبليكا سارايىندا بۋرميستروۆا وتكىزگەن كەشكە اۋىلداسى تاتيانا مارتىنەنكو جۇبايى ساكەندى ەرتىپ شىمكەنتتەن ارنايى كەلگەن. ال تالدىقورعاننان عالىم جازىلبەك ۇلى دەگەن كۋرستاسىم حابارلاستى: تاتيانا پولتاۆسكايا پەدينستيتۋتتىڭ مۋزىكا فاكۋلتەتىندە ساباق بەرەتىن. كەيىن ماسكەۋگە كوشكەن, قازىر سوندا, – دەپ ءبىر قويدى.
ءۇش توتىنىڭ بۇل سۋرەتىنە دە 24 جىل, مارقۇم فوتوجۋرناليست راقىمباي حانالى تۇسىرگەن ءۇش توتىنىڭ تاتيانالار مارتىنەنكو, بۋرميستروۆا, پولتاۆسكايالاردىڭ سۋرەتىنە دە الداعى جىلى 25 جىل بولادى. اللا جازسا سول كەزدە كەزدەسەرمىز دەپ ءبىر قويدىق.
ساپارباي پارمانقۇل, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى