سەرپىندى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىگى

جولداۋداعى 10 باسىمدىقتىڭ ءۇشىنشى باعىتىندا «اگرارلىق ساياسات ەڭبەك ونىم­دىلىگىن تۇبەگەيلى ارتتىرۋعا جانە وڭدەلگەن ءونىمنىڭ ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا باعىتتالۋى كەرەك» دەپ ايرىقشا اتاپ كورسەتىلگەن.

شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋدى قامتاماسىز ەتىپ, الەمدىك نارىقتارعا جوعارى ساپالى دايىن ونىممەن شىعۋدى قامتاماسىز ەتۋدى دامىتۋدى تاپسىرعان ەلباسى بۇل ماسەلەنى شە­شۋگە ەلىمىزدەگى اگروونەركاسىپتىك كە­شەننىڭ تۇبەگەيلى بەت بۇرۋى ماڭىزدى ەكە­نىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. اتالعان مىن­دەت­تەر­دى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن وتاندىق اگرارلىق عى­­لىم­­دى جان­داندىرۋ ماسەلەسى باستى نازار­دا بو­لۋ­عا ءتيىس ەكەنىنە ەرەكشە ءمان بەرىل­دى. بۇل شەشىم رەسپۋبليكامىزدىڭ اگرو­ونەر­كا­­سىپتىك كەشەنىندەگى وڭدەلگەن ءونىم ءوندى­­رىسىن وركەندەتۋگە جاڭا سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز.

قازىرگى تاڭدا ءىس جۇزىندە تاۋار ون­دى­رۋ­شىلەر الەۋەتتى نارىققا قول جەتكىزە ال­ماي وتىر. وعان وندىرۋشىلەر مەن ساتىپ الۋشىلار اراسىنداعى سەنىمسىزدىك پەن تۇ­راقسىز قاتىناستار, نارىقتار مەن قار­جىلىق رەسۋرستار تۋرالى سەنىمدى اقپا­رات­تىڭ بولماۋى, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىر­لەرىندە از كولەمدەگى وندىرىستەر سىندى بىر­نە­شە سەبەپ بار. سوندىقتان باعاسىنىڭ 70-75% يەلەنەتىن دەلدالدارعا قارسى تۇرۋ جو­نىن­دەگى جۇمىستى كۇشەيتىپ, دامىعان ەلدەردە­گى­دەي 25-30% عانا يەلەنەتىندەي ەتۋ قاجەت. دەل­دالسىز ونىمدەردى ساتۋ قايتا وڭ­دەۋ كاسىپ­ورىندارىنىڭ جۇكتە­مە­سىن 1,3 ەسەگە ارت­تى­رادى. ال ساتۋ قۇنى دەلدالدىق بۋىن­نىڭ قىسقارۋىنا بايلانىستى 15-20% تومەندەيدى. 

وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ قوسىمشا قۇنىن ارتتىرۋ ءۇشىن وندىرىستەن تۇتىنۋشىعا دە­يىنگى بۇكىل تىزبەكتى قايتا قاراۋ قا­جەت. عىلىمعا باستى ءرول بەرىلگەن اۋىل شا­رۋا­شىلىعىنىڭ قازىرگى زامانعى يننو­ۆاتسيالىق تەحنولوگيالارمەن ناشار قامتاماسىز ەتىلگەنىن ەشكىم جوققا شى­عار­مايدى. رەسپۋبليكا بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋدىڭ كولەمى تۇتاس­تاي العاندا 66 ملرد تەڭگەدەن ءسال عانا اسادى (ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 0,14% -ى), ونىڭ ىشىندە اۋىلشارۋاشىلىق عى­لىم­دارىنا 6,9 ملرد تەڭگەگە دەيىن بولىنەدى, ول بارلىق عىلىمي جۇمىستاردىڭ 10,3%-ى. 

2016 جىلى نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 7762,3 ملرد تەڭگەنى قۇ­را­دى, ونىڭ 253,7 ملرد تەڭگەسى نەمەسە 3,3%-ى اۋىل شارۋاشىلىعىنا با­عىت­تال­دى.

وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى مەرزىمىنەن بۇرىن جۇمىس ىستەي باستادى جانە 2010 جىلدان باستاپ قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اراسىندا ال­عاش­قىلاردىڭ ءبىرى بولىپ جوبالاردى باس­قارۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىن قولدانا وتىرىپ, ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋني­ۆەر­سيتەتىنە ترانسفورماتسيالانۋ پروتسەسىن جۇرگىزىپ كەلەدى.

ترانسفورماتسيا شەڭبەرىندە اگرارلىق عىلىمنىڭ, ءبىلىمنىڭ جانە ءوندىرىستىڭ ينتەگراتسياسىن, ەكونوميكانىڭ اگرارلىق سالاسىنا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە جاڭا فورماتتاعى كادر­لار دايىنداۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن 2015 جى­لى ۋنيۆەرسيتەتتە حالىقارالىق اگرو­تەح­نولوگيالىق حاب قۇرىلدى. 

بۇگىنگى تاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعىندا بىرقاتار ماسەلەلەردى شەشۋ كوزدەلۋدە:

– اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى مەن ينۆەستيتسيا تارتۋدى (سۋبسيديالاۋ, نەسيەلەندىرۋ, سالىق سالۋ, مەملەكەتتىك جانە جەكە ينۆەستيتسيا­لار جانە ت.ب.) قايتا قاراستىرۋ;

– اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ جانە جانۋارلاردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ جانە عى­لىمي-زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن ەنگىزۋ, ين­نو­ۆاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن جاڭا ءبىلىمدى ترانسفەرتتەۋ;

– كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ون­دىرىستىك تاۋەكەلدەردى باسقارۋ. 

جوعارىدا اتالعان ستراتەگيالىق ماسە­لەلەردى كەشەندى ءتاسىل نەگىزىندە شەشۋ اگرو­ونەركاسىپ كەشەنىن تۇراقتى دامىتۋعا جانە حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ­گە مۇمكىندىك بەرەدى.

بۇگىنگى كۇنى ۋنيۆەرسيتەت جوعارىدا اتالعان تاپسىرمالاردى جۇزەگە اسىرا باستادى. ەۋروپا, اقش, ازيا جانە تى­نىق مۇحيت ەلدەرىندەگى جەتەكشى شەت­ەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن, عىلىمي جانە تەحنولوگيالىق ورتالىقتارمەن بەلسەندى جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلۋدا. اگروحاب ازيا دامۋ بانكى, ەۋروپا دامۋ بانكى, دۇ­نيە­جۇزى بانكى, فاو سىندى قارجىلىق الەۋەتى زور قۇرىلىمدارمەن نەگىزگى سەرىك­تەس رەتىندە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. 

اگروحاب اياسىندا ارنايى كەلىسىم-شارتتار نەگىزىندە اقش-تىڭ اۋىل شا­رۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن (USDA) گەوكەڭىستىكتىك مونيتورينگ جۇرگىزۋ ءۇشىن قازاقستانداعى جايىلىمدىق جەرلەردىڭ دەگراداتسياسىن باعالاۋ ادىستەمەسىن زەردەلەۋ جانە ەنگىزۋ, بيولوگيالىق وسىمدىكتەردى قورعاۋدىڭ يننوۆاتسيالىق ادىستەرىن قولدانۋ جوبالارى ورىندالۋدا.

ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىمەن ءپورتاتيۆتى نانوسەنسورلى داتچيكتەر ارقىلى وسىمدىكتەردىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋدىڭ تسيفرلى جۇيەسىن بەيىمدەۋ; الماتى جانە استانا قالالارىندا گەوكەڭىستىكتىك مونيتورينگ جانە سۋ تاسقىنى تاۋەكەلدەرىن باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ; وزگەرمەلى كليماتتا وسىمدىك شىعىمدىلىعىن جاقسارتۋ ءۇشىن شەشىم قابىلداۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن ەنگىزۋ; تسيفرلى تەحنولوگيالار نەگىزىندە قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.

ازيا دامۋ بانكىنىڭ قولداۋىمەن ۋني­ۆەر­سيتەتتە سۋ حابى قۇرىلدى, ول توتەن­شە جاعدايلاردا جەدەل ارەكەت ەتۋ ءۇشىن ۋاقتىلى اقپاراتتار اعىنىن قامتا­ماسىز ەتەتىن تاجىريبە الماسۋ ديالوگى الاڭىنا اينالدى. سۋ حابىنىڭ قىزمەتى سۋ رەسۋرستارىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە قورعاۋعا, سۋ بالانسىنىڭ, توپىراقتىڭ توزۋى جانە تۇزدانۋى, مەليوراتسيا, سۋارۋ, قۇرعاقشىلىق, ايماقتاعى تۇششى سۋ­دى ازايتۋ, وزەندەردەگى سۋدىڭ دەڭگەيى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا ساراپشىلاردى ورتا­لىقتان تارتۋعا, سونداي-اق بارلىق مۇددەلى تاراپتار مەن ۇيىمداردى حاباردار ەتۋگە جانە وقىتۋعا باعىتتالعان.

قازىرگى كەزدە ۋنيۆەرسيتەت بازاسىندا ينتەگراتسيالانعان جەردى باسقارۋ (جەر حا­بى) جانە كليماتتىق تاۋەكەلدەردى باس­قارۋ (كليماتتىق حاب) بويىنشا ءبىلىم ور­تا­لىقتارىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.

وسى باعىتتا ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ەلباسى قويىپ وتىرعان مىندەتتەر بو­يىنشا ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ دامۋى ءۇشىن زامان تالابىنا ساي بى­لىك­تى مامانداردى دايارلاي وتىرىپ, اگرو­ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ بارلىق سالالارىنا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى, ولاردى وندىرىستە كەڭىنەن پايدالانۋعا جاردەم جاساۋدى جۇيەلى تۇردە ىسكە اسىرىپ كەلەدى.

اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمى مەن ءبىلىمى بۇگىندە اگرارلىق ونەركاسىپتىڭ ءتيىمدى دامۋىنىڭ نەگىزگى شارتتارى ەكەن­دىگىن پرەزيدەنتتىڭ جولداۋى تاعى دا دالەلدەپ بەردى. بۇگىندە ناقتى عىلىمي نا­تي­جەلەرگە جەتۋ ءۇشىن مامانداردى ءۇش دەڭگەيلى دايارلاۋدىڭ ساباقتاستىعى بولۋى ءتيىس: ديپلومدىق جۇمىس ماگيسترلىك ديس­سەر­تاتسياعا, سودان كەيىن دوكتورلىق ديسسەر­تاتسياعا جالعاسۋى كەرەك. بۇل باعىتتا تسيف­لى تەحنولوگيالاردى دامىتۋ بويىنشا زاماناۋي اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جولىمەن اوك تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ۋنيۆەرسيتەتتە سيتۋاتسيالىق ورتالىق اشىلدى. ونىڭ جۇمىسى ەلىمىزدەگى اوك جاعدايىنا تالداۋ جۇرگىزۋگە جانە ونلاين رەجىمدە اۋىلدىق كاسىپكەرلەردىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان. قازىردىڭ وزىندە ۋني­ۆەر­سيتەتتە رەسپۋبليكاداعى اگرارلىق بارلىق قۇرىلىمدىق بولىمشەلەر مەن ءار قىزمەتكەر بويىنشا مالىمەتتەر بازاسى قۇرىلۋدا.

سيتۋاتسيالىق ورتالىق الداعى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ الەۋەتتى سەرىكتەستىكتەرىمىز, اۋىلشا­رۋا­شىلىق تاۋار وندىرۋشىلەر, مەكتەپ بىتى­رۋشىلەر مەن تۇلەكتەر, اتا-انالار, مەك­تەپ ديرەكتورلارى مەن مۇعالىمدەر, اكىم­دىك, ۋنيۆەرسيتەت ءبىلىم الۋشىلارى مەن وقى­­تۋشىلار جانە ت.ب. ءۇشىن جەدەل رە­جىم­­دە بولجاۋ مەن ۇسىنىمداردى, تالداۋ ما­تە­­ريال­دارىن الۋ جانە ورنالاستىرۋ جو­لى­مەن وزىق تاجىريبەمەن, پىكىرلەرمەن الما­سۋ, اق­پارات, كەڭەس بەرۋگە جاعداي جاسايتىن كوپ فۋنكتسيونالدى پلاتفورما بولماق.

بۇگىنگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتەت باستاماسىمەن رەسپۋبليكا كولەمىندە 22 مىڭنان اسا فەرمەردىڭ, اۋىلدىق كاسىپكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىس جانە وڭتۇستىگىندە 36 عىلىمي ورتالىق پەن سەرىكتەس – جوعارى وقۋ ورىندارىن قامتيتىن فەرمەرلەردىڭ جوعارى مەكتەبى جانە ەكستەنشن باعدار­لاماسىنىڭ جۇيەسى قىزمەت ەتەدى.

حالىقارالىق بايلانىستارى ارقىلى ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى شەتەلدىك ارىپ­تەستەرمەن بىرلەسىپ, قازاقستاننىڭ جەر­­گىلىكتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاع­دايىنىڭ تاۋەلسىز جانە كىرىكتىرىلگەن جۇيەسىن جاساۋدا. ۋنيۆەرسيتەت بازاسىندا ءسۇت ساپاسىن انىقتاۋ زەرتحاناسىن قۇرۋ قاجەتتىلىگى بار. شەتەلدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسى نەگىزىندە مۇنداي زەرتحانا قۇرۋ جانە ءسۇت ءوندىرۋ ءوندىرىسى شارۋاشىلىعىن ىرىلەندىرۋ ءسۇتتىڭ ساپاسىن الدەقايدا جاقسارتاتىنىن كورسەتىپ وتىر.

قازاقستاندا ءسۇت زاۋىتتارىنا لايىقتى شيكىزات ايماقتارىن ناقتى كارتاعا تۇسى­رەتىن جانە ءاربىر ءسۇت وندىرۋشىگە قاجەت­تى تەحنيكالىق رەگلامەنت تالاپتارى كىرە­تىن ساندىق تەحنولوگيانى ەنگىزۋ جوبا­لا­رى جۇرگىزىلىپ جاتىر. رەفەرەنتتى زەرت­حانا قۇرۋ, جايىلىمداردى كارتاعا ءتۇسىرۋ اۆتوماتتاندىرىلعان ءسۇت بالانسىن قۇ­رۋعا, سونىمەن قاتار جايىلىم جەرلەردىڭ جاعدايىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

جولداۋدا «اگرارلىق ۋنيۆەر­سيتەت­تەردىڭ ءرولىن قايتا قاراستىرۋ قاجەت. ولار تەك ديپلوم بەرىپ قانا قويماي, ناقتى اوك جۇمىس ىستەيتىن نەمەسە عىلىمي ىزدەنىستەرمەن اينالىساتىن مامانداردى دايىنداۋلارى كەرەك. بۇل جوو-دا ءبىلىم باعدارلامالارىن جاڭارتۋ قاجەت جانە اوك الدىڭعى قاتارلى ءبىلىم مەن تاجىريبە تاراتاتىن ورتالىقتارعا اينالۋلارى كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتىلدى. بۇل رەتتە ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى ەڭ­بەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە جانە باسە­كەلەستىككە قابىلەتتى جاسامپاز جانە زا­ماناۋي ويلاي الاتىن مامانداردى دايىنداۋعا بارلىق جاعدايدى جاساپ وتىر. ءبىز ول ءۇشىن دامىعان عىلىم-ءبىلىم ين­فرا­قۇرىلىمىن دامىتۋ كەرەكتىگىن جانە جوعارى بىلىكتى, قۇزىرەتتى مامان الەۋ­ە­تىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن جاقسى تۇسىنەمىز. 

ۋنيۆەرسيتەتتە اگروبيزنەستىڭ سترا­تە­گيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى, وندا ستۋدەنتتەر ەكىنشى كۋرستان باستاپ ناقتى اگروقۇرىلىمداردا بيز­نەس-جوبالار جاساۋعا ۇيرەنەدى. مۇن­داي بيزنەس-جوبالار ولاردىڭ ديپلوم جۇمىس­تارىنا بولەك ءبولىم رەتىندە ەنگىزى­لەدى. ءسويتىپ ءبىلىم الۋشىلار ناقتى ەكونو­ميكانىڭ پروبلەمالارىن شەشۋگە اتسا­لىسادى جانە ولاردىڭ ناتيجەلەرى جاق­سى بولعان جاعدايدا جۇمىسقا ورنا­لاسۋ ماسەلەسى دە وزدىگىنەن شەشىلەدى. بۇگىندە جوعارى وقۋ ورنى تەك ءبىلىم بە­رىپ قانا قويماي, ستۋدەنتتىڭ قابىلەتىن اشۋ­عا دا كومەكتەسۋى ءتيىس. سوندىقتان ءبىز ءوزى­مىز­دىڭ ستۋدەنتتەرگە ىسكەر مامان بولىپ قالىپ­تا­سۋلارىنا قاجەتتى وسىنداي ورتا قۇرىپ وتىرمىز.

ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بارلىق ارەكەتتەرى كرەا­تيۆتى ويلايتىن جانە يننوۆاتسياعا بەيىم, ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا ساي, باسەكەگە قابىلەتتى ماماندار دايىن­داۋعا باعىتتالعان. ۋنيۆەرسيتەتتە يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا قۇرىلعان «ازىق-ت ۇلىكتىڭ فيزيكا-حيميالىق قاسيەتتەرىنىڭ ءاناليزى مەن توپىراق, سۋ جانە شيكىزاتتىڭ ەكولوگيالىق ساپاسى», «ازىق-ت ۇلىك تەحنولوگياسى جانە ساپاسى», «جاسىل بيوتەحنولوگيا جانە كلەتكالىق ينجەنەريا», «تابيعي رەسۋرستاردى باسقارۋ جانە اگروجۇيەلەرىنىڭ تۇراقتى دامۋى» سياقتى يننوۆاتسيالىق زەرتحانالار اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپكەرلەرىنىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە مۇمكىندىك جاساۋدا.

مىسالى, «جاسىل بيوتەحنولوگيا جانە كلەتكالىق ينجەنەريا» زەرتحاناسى جانۋارلاردىڭ گەنوتيپى جانە ميكرو­ورگانيزمدەردىڭ سايكەستەنۋى بويىنشا ماسەلەلەردى شەشەدى. اتالعان جۇمىستار ءىرى قارا مال تۇقىمى ونىمدىلىگىنىڭ 240 كورسەتكىشىن انىقتاۋ بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر اۋرۋلارىن سايكەستەندىرۋ جۇرگىزىلگەننەن كەيىن ءبىز الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى شەتەلدىك سەرىكتەستەرگە 34 اگروتەحنولوگيالىق ورتالىققا الىنعان قورىتىندىنىڭ دۇرىستىعىن انىقتاۋعا جىبەرەمىز. بۇل جانۋار مەن وسىمدىك اۋرۋلارىن ەمدەۋدىڭ جەدەل شەشىمىن شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 

قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگى مەن وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى اۋىل كاسىپكەرلەرىنىڭ, 145 مىڭ فەرمەردىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ ماق­ساتىندا 36 عىلىمي ورتالىق پەن سەرىكتەس جوو-لاردى قامتىعان فەرمەرلەردىڭ جو­عارى مەكتەبى مەن ەكستەنشن باعدارلاماسى جۇمىس ىستەۋدە.

ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرۋى – قازاقستان دامۋىنىڭ ەڭ باس­تى باعىتى. ال ادامي كاپيتالعا قاتىستى ساپانىڭ ارتۋى, ونىڭ ىشىندە, اگرارلىق ءوندىرىس, ءبىلىم ساپاسى مەن عىلىمي ىزدەنىس ناتيجەلەرىن جوعارىلاتۋ – پرەزيدەنت جولداۋىنىڭ باستى وزەگى. 

الەمدىك ەكونوميكاداعى تەحنو­لو­گيا­لىق ۇردىستەردەن قالىسپاي, جاڭا ەكونو­مي­كالىق رەۆوليۋتسياعا بەت بۇرۋعا ۇندەگەن جاڭا جولداۋدا ايتىلعان ءىرى مىندەت­تەر­دىڭ, تىڭ يدەيالار مەن ناقتى تاپسىر­ما­لاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا اتسالىسۋ ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ مىندەتى دەپ بىلەمىن. 

تىلەكتەس ەسپولوۆ, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ۇعا اكادەميگى الماتى