مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋدىڭ ناقتى جولدارى كورسەتىلدى. ەلباسى تاپسىرمالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىر جاۋاپتى ۇلكەن مىندەت – جاستاردى جەكە تۇلعا, ازامات دەڭگەيىندە تاربيەلەۋ جانە ساپالى ءبىلىم بەرۋ.
جاستاردىڭ بويىندا يماندىلىق, پاتريوتتىق قاسيەتتەردى ءتيىمدى قالىپتاستىرۋعا 12 جىلدىق بىلىمگە كوشۋ فاكتورى دا قوماقتى ۇلەس قوسۋى ءتيىس. بۇل باعىتتا بۇگىندە رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە ناقتى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
وسى جوبا ىسكە اسىرىلسا, وندا ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىندەگى وقىتۋ دەڭگەيىنە جەتكىزۋ جانە مەكتەپتەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاقسارتۋ ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىلەر ەدى. 12 جىلدىق بىلىمگە كوشۋ رەفورماسىن جانە ستاندارتتارىن تاعى دا جاقسارتا تۇسۋگە جانە قوعامنىڭ, اتا-انالاردىڭ مۇمكىندىگىن وسى ءىس-شارالارعا بەلسەندى قاتىستىرۋعا بارشامىز مۇددەلى بولۋىمىز كەرەك. سوندىقتان 1-سىنىپتان 6-سىنىپقا, ياعني 6-13 جاس ارالىعىنداعى (بالانىڭ تۇلعا رەتىندە قالىپتاسا باستاۋى كەزەڭىندەگى) بالا تاربيەسىندە اتا-انا ءرولىن جانە جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى ۇسىنىستارىمىز بار.
بىرىنشىدەن, اۋىلدىق جانە قالالىق مەكتەپتەر اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى جويۋ. وسى باعىتتاعى شارالار مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن بىلىمنەن باستاۋ الۋى كەرەك. مەملەكەتتىك جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنا تومەندەگى تولىقتىرۋلاردى ەنگىزۋدى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. ياعني مەملەكەتتىك جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنىڭ قۇرىلىمىنا تاعى ءبىر ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىن – مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىن قوسۋ جانە ونى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ء«بىلىم تۋرالى» زاڭىنا رەسمي ەنگىزۋ, وسى دەڭگەيگە ساي ناقتى مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىن دايىنداۋ, بەكىتۋ جانە ونى زاڭدى تۇردە ومىرگە ەنگىزۋ كەرەك. سوندا ەلىمىزدە ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ رەسمي تۇردە ءتورت دەڭگەيى انىقتالعان جانە ەنگىزىلگەن بولار ەدى. بۇلار – مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە جانە ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيى; باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيى; نەگىزگى ورتا ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيى; جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيى. ازىرگە, ء«بىلىم تۋرالى» زاڭدا جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ ءۇش دەڭگەيى عانا كورسەتىلگەن.
مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىن (ستاندارتىن) راسىمدەگەن جانە زاڭداستىرعان جاعدايدا عانا بارلىق مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم مەكەمەلەرىنە بىردەي تالاپ قويا الاتىن بولامىز. مۇنداي تالاپ بۇگىنگى نارىق ەكونوميكاسى جاعدايىندا كەرەك-اق. سوندا عانا بارلىق بالا باستاۋىش مەكتەپكە نەگىزىنەن بىردەي تاربيە جانە ءبىلىم دەڭگەيىمەن كەلەتىن بولادى, مەكتەپتەگى باستاپقى ءبىلىم دەڭگەيلەرى نەگىزىنەن بىردەي بولادى, ال بۇل ءوز كەزەگىندە پسيحولوگيالىق تۇرعىدا بالانىڭ قاتارلارى اراسىندا ءوزىن ەمىن-ەركىن سەزىنۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى جانە ءبىلىم بەرۋدە, وقىتۋدا بالاباقشادان باستاپ ورتا مەكتەپ بىتىرگەنگە دەيىنگى دەڭگەيلەردە بىرىزدىلىك, مازمۇندى ساباقتاستىق ساقتالادى.
ەكىنشىدەن, 12 جىلدىق وقىتۋدىڭ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنا مىنا مازمۇنداعى پۋنكتتەردى قوسۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. بيىل رەسپۋبليكا مەكتەپتەرى بەس كۇندىك وقىتۋ رەگلامەنتىنە كوشە باستاۋىنا بايلانىستى سەنبى جانە جەكسەنبى كۇندەرىن تاربيەلىك باعىتتا ۇتىمدى پايدالانۋ ءىس-شارالارىن ەنگىزۋى ءتيىس. مىسالى, سەنبى كۇنىن مىندەتتى تۇردە مەكتەپ قابىرعاسىندا سالاماتتى ءومىر سالتى داستۇرلەرىن قالىپتاستىرۋعا ارناۋ. ول كۇندى «جاقسى ءداستۇر كۇنى» (باسقاشا دا اتاۋعا بولار) دەپ بەلگىلەگەن ابزال.
بۇل كۇنى باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى مەكتەپ قابىرعاسىندا ءوز تاڭداۋىمەن (ارناۋلى سپورت سەكتسيالارىنا بارىپ جۇرگەندەردەن باسقالارى) جۇزۋمەن, سپورتتىق ويىن تۇرلەرىنىڭ بىرىمەن, كلاسسيكالىق جانە ۇلتتىق مۋزىكا تىڭداۋمەن, كلاسسيكالىق جانە ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتاردا ويناۋعا ۇيرەنۋمەن, اەروبيكا نەمەسە بالەتپەن, تۋريزم ەلەمەنتتەرىنىڭ بىرىمەن, باسقا دا (مەكتەپ مۇمكىندىگىنە ساي) دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە شىنىعۋ, مادەني ساۋات دەڭگەيىن جاقسارتاتىن ءىس-شارالارىمەن مىندەتتى تۇردە اينالىسۋى ءتيىس. اراسىندا قازىرگى كومپيۋتەرلىك جانە IT-تەحنولوگيالار زامانىندا جاس جەتكىنشەكتەردى كىتاپ ء(بىرىنشى كەزەكتە كلاسسيكالىق جانە قازىرگى زامانعى ادەبي, تاريحي-ادەبي جانە عىلىمي-فانتاستيكالىق, پوەزيالىق كىتاپتاردى) وقۋعا بەت بۇرعىزۋ ءىس-شارالارى دا قامتىلسا قۇبا-قۇپ. سوندا جاس جەتكىنشەكتەردىڭ ينتەرنەتتەگى ۋاقىتىن ازايتۋعا ناقتى قادام جاسالعان بولار ەدى. بۇل شارالاردى عىلىمي-پراكتيكالىق تۇرعىدا ۇيلەستىرۋدى جانە توعىستىرۋدى نەگىزدەۋگە پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا سالاسى, باستاۋىش مەكتەپ ماماندارى تارتىلۋى ءتيىس. ال جەكسەنبى كۇنىن «مەرەيلى وتباسى كۇنى» دەپ بەلگىلەۋگە بولادى. بۇل كۇننىڭ ەڭ باستى ماقساتى – بالانىڭ اتا-انامەن, اتا-انانىڭ بالامەن مۇمكىندىگىنشە بىرگە ۋاقىت وتكىزۋىن قامتاماسىز ەتۋ, اتا-انالاردى 6-13 جاس ارالىعىنداعى بالارىمەن بىرگە دەمالۋعا جانە پايدالى ىسپەن اينالىسۋعا مىندەتتەۋ. ياعني بالامەن بىرگە ءۇي شارۋاسىمەن اينالىسۋ, بىرگە كىتاپحانا, مۋزەي, كورمە, تەاتر, كينو, سپورت زالدارى سياقتى مادەني ورىندارعا بارۋ ساباققا دايىندالۋ, بيزنەس ەلەمەنتتەرىمەن تانىستىرۋ, بىرگە قوناق كۇتۋ جانە قوناققا بارۋعا بولادى. باستىسى, اتا-انانىڭ جەتكىلىكتى كوڭىل اۋدارۋىن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل كۇنى بالانىڭ دا ۇسىنىسى, سۇرانىسى, تىلەگى, كوڭىلى ەسكەرىلۋى ءتيىس, ياعني اتا-انا ءوز بالاسىنىڭ ءتىلىن تابۋعا ءتيىستى بولادى. بۇل جەردە قاتىپ قالعان ناقتى رەتسەپت جوق, باستى مىندەت – ءار وتباسىندا بالاعا مازمۇندى ۇلتتىق ءداستۇر نەگىزىندەگى تاربيە بەرۋدى جۇيەلى جولعا قويۋ. وتباسىنداعى سىيلاستىق, ىنتىماقتاستىق جانە قامقورشى بولا ءبىلۋ مىندەتى بويىنشا ۇلگى كورسەتۋ كەرەك.
ءبىز ءۇشىن ەڭ قىمباتى – بالا. قاي اتا-انا بالاسىنىڭ جاقسى ازامات, تۇلعا بولىپ ءوسۋىن تىلەمەيدى. بىراق ءىس جۇزىندە وسى اسا جاۋاپتى مىندەتپەن – بالانى جۇيەلى تۇردە ۇلتتىق ءداستۇر نەگىزىندە تاربيەلەۋ ماسەلەسىمەن بارلىق اتا-انا بىردەي اينالىسپايدى, قىمبات ۋاقىتىن بولە بەرمەيدى. ءتىپتى بالا تاربيەسىن ءوز مىندەتى دەپ سانامايتىن اتا-انا دا كەزدەسەدى.
مىنە وسىنداي جاعدايدا اتا-انالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ەڭ بولماعاندا 6-13 جاسقا دەيىنگى ارالىقتا (بالالاردىڭ پسيحولوگيالىق تۇرعىدا قالىپتاسۋىنىڭ كۇردەلى كەزەڭىندە) قوسىمشا كۇشەيتە ءتۇسۋ ماقساتىندا 1-6 سىنىپ ارالىعىندا بۇكىل وقۋ جىلى بويىنا مىندەتتى تۇردە اپتانىڭ ءبىر كۇنىن «مەرەيلى وتباسى كۇنى» رەتىندە ء«بىلىم بەرۋ تۋرالى» زاڭعا دا, مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنىڭ مازمۇنىنا دا ەنگىزۋدى ۇسىنامىز. باستى يدەيا – بالانىڭ بويىندا كىشكەنتاي كەزىنەن وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى, جاۋاپكەرشىلىكتى قالىپتاستىرۋ. وسى كۇندى قازاقستاندىق برەندكە (وزىندىك ۇلتتىق داستۇرگە) اينالدىرۋعا دا بولادى.
اتالعان ماسەلەگە باستاۋىش مەكتەپ ماماندارى مەن پسيحولوگتاردى تارتساق, كوپشىلىك بولىپ كەڭەسسەك, زامان تالابىنا ساي ساپالى تاربيە جانە ءبىلىم بەرۋدە جاقسى ناتيجەلەرگە جەتە الاتىنىمىزعا سەنەمىز. بۇل بيىلعى وقۋ جىلىندا ورتا مەكتەپتىڭ بەس كۇندىك وقۋ رەگلامەنتىنە كوشە باستاۋىنا بايلانىستى تۋىنداعان ماسەلە. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ماڭىزدى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى – ءبىلىم بەرۋ. سوندىقتان ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ رەفورمالارىنىڭ جالپى ماقساتى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاڭا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ورتاعا بەيىمدەۋ بولىپ وتىر. مىنە, سوعان سايكەس, مەملەكەتتىك جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنىڭ مازمۇنىنا جوعارىداعى ۇسىنعان تولىقتىرۋلاردى ەنگىزۋ وتە قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. ءبىز ەلباسىنىڭ ماڭگىلىك ەل بولۋعا شاقىرعان ۇندەۋىنە بەرىك وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ ارقىلى ۇلەس قوسا الامىز.
ءبيلىباي ءمۇسىلىموۆ, تاراز مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ دوتسەنتى
جامبىل وبلىسى