قازاقستاندى جان-جاقتى دامىتۋ, اسىرەسە ەكونوميكالىق الەۋەتتى ارتتىرۋ تەك جەكەلەگەن باعىتتارعا يەك ارتىپ قانا قويماي, قاجەتتى تەتىكتەردى تابۋدى, جوقتان بار جاساپ, جاڭاشا باعىت-باعدارلاردى, باستاما-جوبالاردى ىسكە قوسۋدى تالاپ ەتتى.
الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ 2009 جىلى وتكەن ءىىى سەزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تۇراقتى ءوزىن-ءوزى رۋحاني جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى ەكىنشى ورىنعا ىسىرىلدى. دۇنيەنى ماتەريالدىق قۇندىلىقتار – اقشا, اشقاراقتىق پەن تابىس جولىنداعى ەسالاڭ باسەكە بيلەپ-توستەپ العانىنا كوپشىلىك كوز جۇمىپ قارايتىن بولدى», دەپ ايتقان ەدى. ءبىز بۇل سوزدەن دۇنيەگە دەگەن تويىمسىزدىق بەلەڭ الىپ, قوعام قاتىگەزدەنە باستاعان قازىرگى كەزەڭدە رۋحاني قۇندىلىقتاردى العا شىعارۋ كەرەكتىگىن ۇعىنامىز.
كەيبىر جاعدايلاردا ادامنىڭ ابىرويى ماتەريالدىق جەتىستىكپەن ولشەنەتىن بولدى. بىراق ادام ءومىرىنىڭ ءمانى وسىندا ما؟ بۇل سۇراققا ابايدىڭ سوزىمەن جاۋاپ بەرگەن ابزال: «پايدا ويلاما, ار ويلا...».
بارلىق كەزەڭدە ىزگىلىكتىڭ ۋاعىزداۋشىلارى ءدىن ليدەرلەرى بولعان. قازىرگى تاڭدا دا ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ بەلسەندىلىگى قاجەت-اق. وسى ماسەلەدە پرەزيدەنت الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن وتكىزۋ باستاماسىن كوتەردى. يگىلىكتى ويدان تۋىنداعان حالىقارالىق تاريحي شارا وزگەرىستەر مەن كۇيزەلىستەرگە تولى ءححى عاسىرداعى ءدىني شەتىن ماسەلەلەرگە قاتىستى پاراساتتى پىكىر ايتا الاتىن الەمنىڭ بەدەلدى ءدىن قايراتكەرلەرىن استاناعا توپتاستىردى. 2003 جىلى باستاۋ العان فورۋم الەمدىك ارەنادا قۋاتتى دىنارالىق ينستيتۋتقا اينالدى. تىرشىلىگىندە بىرلىك پەن بەيبىتشىلىكتى تۋ ەتكەن قازاقستان ءوزىنىڭ جاڭا ەلورداسى – استانانى دىنارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ, رۋحاني كەلىسىم مەن تاتۋلىقتىڭ قالاسى ەكەندىگىن ءدۇيىم جۇرتقا تاعى دا ءماشھۇر ەتتى.
ەلباسى الەمدە ءدىني كوزقاراستار قايشىلىعى كۇن ساناپ كۇردەلەنىپ بارا جاتقانىن جاۋاپكەرشىلىكپەن سەزىنىپ, ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرىنىڭ ءبىر ۇستەل باسىندا قوعامعا قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعان ماسەلەلەر توڭىرەگىندە پىكىر الماسۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. سەزدە ايتىلعان ۇسىنىستار مەن باستامالار بۇۇ دەڭگەيىندە تالقىلاندى. القالى باسقوسۋدىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 62-سەسسياسىندا 2010 جىلدى حالىقارالىق مادەنيەتتەر جاقىنداسۋىنىڭ جىلى دەپ جاريالاۋ تۋرالى قارار قابىلداندى.
2012 جىلدىڭ 30-31 مامىرىندا وتكەن سەزدە ءيزرايلدىڭ باس سەفارد ءراۆۆينى شلومو اماردىڭ قازاقستان پرەزيدەنتىنە قاراتا تەبىرەنىسپەن ايتقان مىنا ءسوزى ەسكە ءتۇسىپ وتىر: «ويلاڭىزدارشى, دۇنيە جۇزىندەگى ۇلتتار بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن قۇردى, ال نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارلىق دىندەردىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن قۇردى. بۇل باستامانىڭ ارقاسىندا وسى جەردە ءتۇرلى ءدىننىڭ وكىلدەرى باس قوسىپ, ءبىر-بىرىمەن اشىق تا شىنايى اڭگىمە قۇرىپ, ءبىر-ءبىرىن تىڭداپ وتىر. بۇل – بۇكىل الەمدە جاسالىپ وتىرعان ۇلى قۇبىلىس. مۇنداي اۋقىمدا ءالى ەشتەڭە جاسالعان ەمەس».
ادامزات بالاسى ءححى عاسىردىڭ ەڭ وزىق تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرى مەن يگىلىكتەرىنە قول جەتكىزگەنىمەن, ۇلتتىق, ناسىلدىك جانە ءدىني كوزقاراستار قايشىلىعىنان تۋىنداعان الاۋىزدىقتاردان زارداپ شەگۋدە. وكىنىشتىسى, الاۋىزدىقتىڭ سوڭى قانتوگىسپەن اياقتالۋدا. ەشقانداي ەل ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنەن قۇتىلعان ەمەس. مۇنى مويىنداۋعا ءماجبۇرمىز.
2015 جىلى V سەزدە ءسوز العان بۇۇ-نىڭ سول كەزدەگى باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ: «بۇگىندە قاۋىمداردىڭ اراسىنا ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىق كوپىرلەرىن سالۋدان ارتىق ماڭىزدى ءىس جوق», دەپ كەسىپ ايتۋىندا ۇلكەن ءمان جاتىر.
حالىق دانالىعىندا «حالىقتاردى ءبىر-بىرىنەن بولەتىن تەڭىزدەر ەمەس, ناداندىق پەن تىلدەردىڭ بولەكتىگى دە ەمەس, ارازدىق قانا», دەگەن ناقىل بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سەزد ماقساتى – سوناۋ ادام اتادان تارالاتىن ادامزات بالاسىن بەيبەرەكەتكە ەمەس – بەيبىتشىلىككە, بولىنۋگە ەمەس – بىرىگۋگە, الاۋىزدىققا ەمەس – ادامگەرشىلىككە ۇندەۋ. ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ وسىناۋ ورتاق ماقساتپەن استانادا باسقوسۋى ەلباسى يدەياسىنىڭ ومىرشەڭدىگى, سەزدىڭ باستى جەتىستىگى دەپ اتار ەدىك.
ايرىقشا اتاپ وتەر جاعداي, يسلامنىڭ لاڭكەستىككە قارسى ءدىن ەكەنىن كۇللى الەمگە تۇسىندىرۋدە وسى حالىقارالىق فورۋم ۇلكەن مىنبەر بولا الادى.
ن.نازارباەۆ قىركۇيەك ايىندا استانادا وتكەن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ءبىرىنشى سامميتىندە دە اسىل ءدىنىمىزدىڭ جاناشىرى رەتىندە الەمدەگى مۇسىلمانداردىڭ قازىرگى جاعدايىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. وسى سامميتتەگى سوزىندە «ەكسترەميستىك جانە تەرروريستىك ۇيىمدار ارەكەتىنەن ءبىرىنشى كەزەكتە مۇسىلمان الەمى زارداپ شەگۋدە. يسلاموفوبيالىق پىكىر قوعام ىشىندە كەڭ تارالۋدا. باتىس ەلدەرىندەگى مۇسىلماندارعا قارسى قىلمىستىق ارەكەتتەر جىل سايىن كوبەيىپ كەلەدى», دەدى. ميانماداعى مۇسىلمانداردىڭ قاسىرەتتى جاعدايىن بۇۇ اياسىندا بەيبىت جولمەن رەتتەۋ قاجەتتىگىن دە ايتتى. سونداي-اق 1,5 ميللياردتان استام ادامدى بىرىكتىرەتىن يسلام الەمىندەگى اۋىزبىرشىلىكتىڭ بولماي جاتقانىن دا ءسوز ەتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ G20 سەكىلدى جەكە فورۋمىن قۇرۋدى ۇسىنۋى ۇمبەتتىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتىپ, الەۋەتىن كوتەرۋدەن تۋعان ىزگى يدەيا دەر ەدىك.
مامىلەگەر, كورەگەن ۇلتتىڭ كوسەگەسى كوگەرە بەرمەك. اللا ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن!
اعابەك قونارباي ۇلى,
قمدب ءباسپاسوز ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى