«قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جاسالعالى جاتىر عوي. بىزدىڭشە بولعاندا, بۇل كارتادا قارماقشىداعى قورقىت اتا كەسەنەسىنىڭ ماڭى الدىڭعى لەكتە بولۋى كەرەك. ويتكەنى, جالعىز قازاققا عانا ەمەس, تۇتاس تۇركى جۇرتىنا ورتاق تۇلعانىڭ ماڭگىلىك مەكەنىنە اينالعان جەر قالايشا قاسيەتتى بولمايدى؟! قاسيەتتىلىگى سول, قىزىلوردالىق عالىمدار بۇگىندە سول ماڭداعى سورتوبە دەگەن بەكىنىستىڭ ورنىن ىندەتىپ زەرتتەپ, ىشىنە بۇككەن سىرىن اقتارىپ جاتىر. سەنساتسيا دەپ ايعايلاماي-اق قويايىق. دەسەك تە, بەكىنىستەن قوبىز پىشىندەس تاس تابىلعان. بۇل تابيعاتتىڭ تۋىندىسى ما, الدە ادام قولىنان شىققان ەسكەرتكىش پە, ول اراسى ءالى تولىق ايىرىلماعان. ايتسە دە, ادام قولىنان شىققان تۋىندى دەۋگە كەلەتىندەي. ويتكەنى, ۇزىندىعى 40 سانتيمەتر تاس-قوبىزدىڭ ەكى شەتى مونشاقتارمەن ارلەنگەندەي اسەر قالدىرادى. مۇرا وعىزداردىڭ زامانىندا پايدا بولعان دەگەن جورامال دا ايتىلىپ قالىپ جاتىر. وعىز بەن قوبىزدىڭ ەگىزدىڭ سىڭارىنداي بولۋى دا زاڭدىلىق پا ەكەن؟
ال سورتوبە قالاشىعى ورتاعاسىرلىق تاريحي ورىنداردىڭ ساناتىنا جاتادى. قالاشىق قارماقشى اۋدانىنىڭ ورتالىعى جوسالى كەنتىنەن باتىسقا قاراي 12 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. ياعني, قورقىت اتا كەسەنەسىنە جاقىن ماڭدا. قازىر بۇل كونە قالادا ارحەولوگ ءازىلحان تاجەكەەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى «ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر.
جوعارىدا ءبىز ايتقان قوبىز پىشىندەس تاس تابىلعان دۇنيەلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ قۇندىسى بولىپ وتىر. سونىمەن بىرگە ەسكى قالاشىقتىڭ اراسى قورقىت اتا كەسەنەسىنە دەيىن تۋرا 10 شاقىرىمداي. دەمەك, بۇل جەردى دە تۋريستىك نىسانعا اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بار.
– قازىرگى كۇنى ەسكەرتكىش اپاتتى جاعدايدا. سەبەبى ونىڭ ءبىر بولىگىن سىرداريا وزەنى شايىپ, قالاشىقتىڭ ساقتالۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. سوندىقتان دا, بۇگىنگى كۇنى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ باستى ماقساتى جەدەل تۇردە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ماڭىزدى ماتەريالداردى انىقتاپ, قالا جونىندە تولىق ماعلۇمات الۋ بولىپ تابىلادى, – دەدى ارحەولوگ ءا.تاجەكەەۆ.
بۇل جەردەن قۇمىرا سىنىقتارى, نان جابۋعا ارنالعان تاندىر پەشتەر مەن مىستان جاسالعان باسقا دا زاتتار تابىلعان. قازبا جۇمىستارىنىڭ كەزىندە تابىلعان كونە زاتتاردى سارالاعان ماماندار بۇل قالانى ءىح-ح عاسىرلارداعى وعىزدار سالۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاساپ وتىر.
سورتوبەدە ارحەولوگتار جاقىندا جۇمىس ىستەگەنىنە قاراماستان ولاردىڭ جوسپارىندا تاعى ءۇش مەتر تەرەڭدىكتە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزبەك. جالپى, ايماق كولەمىندە 532 تاريحي-مادەني مۇرا مەملەكەت قورعاۋىنا الىنعان. ونىڭ 21-ءى رەسپۋبليكالىق, 274-ءى جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ مەملەكەتتىك تىزىمىنە ەنگەن. بۇدان بولەك, سوڭعى جىلدارى وبلىس اكىمىنىڭ تىكەلەي ىقپالىمەن قۇرىلعان وبلىستىق تاريحي-مادەني مۇرالارىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ جونىندەگى عىلىمي-ادىستەمەلىك كەڭەستىڭ شەشىمىمەن اتالمىش سالادا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلۋدا. سونىڭ ناتيجەسىندە 9 تاريحي نىسان يۋنەسكو-نىڭ الدىن الا تىزىمىنە ەنگىزىلدى. وتىزدان اسا ەسكەرتكىشتىڭ قورعاۋ ايماعى بەلگىلەندى. سونىمەن بىرگە, بىرنەشە جىلدان بەرى سىعاناق, جانكەنت جانە شىرىك رابات قالاشىقتارىنا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر كەشەندى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى