القالى جيىندى «اتامەكەن» ۇكپ تورالقا توراعاسى تيمۋر ق ۇلىباەۆ جۇرگىزىپ وتىردى. ت.ق ۇلىباەۆ وسى ءتورت جىل ىشىندە ۇلتتىق پالاتا بيزنەس پەن بيلىك ءۇشىن وتاندىق كاسىپكەرلىكتىڭ تۇيتكىلدى دە ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋدىڭ, قولداۋ ءبىلدىرۋدىڭ ءتيىمدى ءارى سالماقتى الاڭىنا اينالعانىن اتاپ ءوتتى. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ەلباسى جۇكتەگەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ارنالعان 10 قادامدى ۇسىندى. شاعىن نەسيەلەۋ كوكجيەگىن كەڭەيتۋ, جاپپاي كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىنە وقىتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسيالارىن دامىتۋ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ وڭىرلىك كارتاسىن ازىرلەۋ, «ۇكىمەت بيزنەس ءۇشىن» سەرۆيسىن قۇرۋ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باقىلاۋ-قاداعالاۋ فۋنكتسياسىن قايتا رەتتەۋ, قىلمىستىق-اكىمشىلىك زاڭنامانى گۋمانيزاتسيالاۋ سەكىلدى بىرقاتار مىندەتتەردى قامتىدى.
«بىرنەشە كۇن بۇرىن ەلىمىزدىڭ بيزنەس-قوعامداستىعى ءۇشىن كوپتەن كۇتكەن شەشىم شىعارىلدى. «اتامەكەننىڭ» ۇسىنىسىن پارلامەنت ەكىنشى وقىلىمدا قولدادى. ۇلتتىق پالاتا ەكونوميكالىق زاڭ بۇزۋشىلىق جازاسىن گۋمانيزاتسيالاۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى جوبا بويىنشا ۇزاق جۇمىس ىستەدى. وسىلايشا, مەملەكەت جازالاۋ شارالارىنان سەرىكتەستىك قارىم-قاتىناسقا كوشىپ وتىر», دەدى ت.ق ۇلىباەۆ.
سەزدە باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى مارات احمەتجانوۆ, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اليك شپەكباەۆ, «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ, سونداي-اق, باسقارما مۇشەلەرى ر.ءجۇرسىنوۆ, ت.شوتانوۆ, ە.جۇماعازيەۆ, ن.قۇدايبەرگەنوۆ, ە.رامازانوۆ, ن.التاەۆ ءسوز سويلەپ, كاسىپكەرلىك سالاسىنداعى ماسەلەلەردى تالقىلادى. ۇلتتىق پالاتانىڭ اتقارعان جۇمىسى قارالدى. كاسىپكەرلىكتى قولداۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى قۇقىقتارى مەن مۇددەسىن قورعاۋ, ادامي كاپيتالدى دامىتۋ جانە «باستاۋ بيزنەس» جوباسى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارداعى وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ۇلەسى, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ وڭىرلىك كارتاسى جايىندا ەگجەي-تەگجەيلى باياندالدى.
باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى م.احمەتجانوۆ بيزنەستى قورعاۋ ماسەلەلەرى, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ا.شپەكباەۆ سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەلەرى بويىنشا باياندادى. باس پروكۋراتۋرا مەن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى بيزنەستى كولەڭكەلى ەكونوميكامەن كۇرەسىپ, ادال كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا شاقىردى. باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارىنىڭ مالىمدەۋىنشە, قازاقستاندا ەندى پروكۋراتۋرا ورگاندارى بيزنەستى مۇلدەم تەكسەرمەيتىن بولادى.
«تەكسەرۋ ناتيجەسىنە سايكەس, باقىلاۋ-قاداعالاۋ قىزمەتى قىسقارۋ ۇستىندە. جەتى جىلدىڭ ىشىندە تەكسەرۋلەر 5 ەسەگە ازايدى. پروكۋراتۋرا تۋرالى جاڭا زاڭعا سايكەس, بيزنەستى تەكسەرۋدەن مۇلدەم باس تارتپاقپىز. ولار مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ەرەكشە جاعدايلار بولعاندا عانا جۇرگىزىلەدى», دەپ اتاپ ءوتتى م.احمەتجانوۆ. سوڭعى 18 جىل بويى تەكسەرۋلەردى پروكۋراتۋرا ورگاندارى تىركەپ كەلگەن ەكەن. قازىرگى ۋاقىتتا تىركەۋ تاۋەكەلدەردى باعدارلاۋعا ارنالعان ءىت-جۇيەگە كوشىرىلۋدە.
«قامقور» دەپ اتالاتىن ءموبيلدى قوسىمشانى ىسكە قوستىق. كاسىپكەردىڭ ۇيالى تەلەفونىنا بارلىق مالىمەتتەرمەن بىرگە تەكسەرۋ تۋرالى سمس حاتتاما كەلىپ تۇسەدى. بارلىعىنا قولجەتىمدى تەكسەرۋ كارتاسى بار. وندا كىمنىڭ كوپ بۇزۋشىلىققا بارعانى كورسەتىلىپ تۇرادى», دەدى م.احمەتجانوۆ. ال ءوز كەزەگىندە «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ت.شوتانوۆ «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى «بيزنەستىڭ بىرىڭعاي جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىنداعى سۋبسيديانىڭ ءتيىمدى ستاۆكاسىن تومەندەتۋدى ۇسىنعانىن اتاپ ءوتتى.
«2016 جىلى ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ باستاماسىمەن «بيزنەستىڭ بىرىڭعاي جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ماقساتىندا بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى قارجىسىنان 200 ملرد تەڭگە ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان ەدى. سونىمەن قاتار, ۇكپ-نىڭ ءتيىمدى جوبالار مەن ينفراقۇرىلىمدارعا كريتەريلەردى قايتا قاراۋ ۇسىنىسىنىڭ ەسكەرىلگەندىگىن اتاپ وتكەن ورىندى», دەدى. سونىمەن قاتار, ول شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇقىقتارىن شەكتەيتىن كوپتەگەن نورمالاردىڭ دا بولعاندىعىن ايتىپ ءوتتى.
«ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى جول كارتاسىنا بايلانىستى سۋبسيديالاۋدىڭ قولدانىستاعى ءتيىمدى ستاۆكاسىن قازىرگى شىنايى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, 16 پايىزعا تومەندەتۋدى قاراستىرۋدى ۇسىنادى. بيزنەستى سەرۆيستىك قولداۋ دا كاسىپكەرلىك قوعامداستىق تاراپىنان ءوزىنىڭ تالاپ ەتىلەتىندىگىن دالەلدەپ بەردى. 2016 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قارجىلاي ەمەس قولداۋ شارالارىمەن بيزنەستىڭ 46 مىڭنان استام سۋبەكتىسى قامتىلدى. 2 مىڭنان استام جاڭا ءوندىرىس ورنى اشىلىپ, 4 مىڭنان استام جوباعا قولداۋ كورسەتىلدى. كاسىپكەرلىكتىڭ 8 مىڭ سۋبەكتىسى قارجىلاي كومەك الدى», دەدى ت.شوتانوۆ.
مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا كەلىپ تۇسەتىن ارىز-شاعىم سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى ەكەن. ماسەلەن, 2013 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ جالپى العاندا بيزنەستى قورعاۋ بويىنشا 18 623 ءوتىنىم تۇسكەن. سونىمەن قاتار, «اتامەكەن» ۇكپ كاسىپكەرلەردىڭ 81,6 ملرد تەڭگە كولەمىندە م ۇلىكتىك قۇقىعىن قورعادى. بۇل – الىنىپ تاستالىنعان ايىپپۇلدار, وسىمدەر, مەملەكەت ورگاندارىمەن قايتارىلعان قارجى, سونداي-اق, بيزنەس ءۇشىن ساقتالعان م ۇلىك قۇنى.
2016 جىلى قاناتقاقتى رەجيمدە جۇزەگە اسىرىلعان «باستاۋ بيزنەس» جوباسى «ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ەنگىزىلىپ, 2017 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلۋدا.
بيىل 80 اۋداندا 15 مىڭ جۇمىسسىز جانە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتاردى وقىتۋ ءۇشىن 1 ملرد 200 ملن تەڭگە بولىنگەن. ال 2017 جىلدىڭ سوڭىندا كەمىندە 3000 جاڭا بيزنەس سۋبەكتىسىن ىسكە قوسۋ كوزدەلۋدە.
جيىن سوڭىندا قورىتىندى ءسوز ۇكىمەت باسشىسى باقىتجان ساعىنتاەۆقا بەرىلدى. «اتامەكەن» ۇكپ جۇمىسىن جوعارى باعالاي كەلىپ, ەلىمىزدەگى بيزنەس ءۇشىن جاسالىپ جاتقان زور مۇمكىندىكتەردى تىلگە تيەك ەتتى. پرەمەر-مينيستر سونداي-اق, كاسىپكەرلەرگە ەلىمىزدىڭ اۋماعى ارقىلى وتەتىن ترانزيتتىك كولىكتەردى تاۋارلارىن ەكسپورتقا شىعارۋ ءۇشىن پايدالانۋعا كەڭەس بەردى. ۇكىمەت باسشىسى اسىرەسە, قىتاي باستاماسىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان «جىبەك جولىن جاڭعىرتۋ» باعدارلاماسىن دامىتۋدا قازاقستاننىڭ ۇلەسى زور ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. «كوپتەگەن جوبالار ءبىز ارقىلى وتەدى. سوعان بايلانىستى ءبىز ترانزيتتىك پايدا تابامىز دەپ ايتامىز. ءبىز نەلىكتەن تەك ترانزيتتەن عانا پايدا تابۋ مىندەتىن قويامىز؟ ءبىز ارقىلى وتەتىن ترانزيتكە ءوزىمىزدىڭ تاۋارلارىمىزدى نەگە تيەمەيمىز؟ سولاي جاساساق مۇنان دا كوپ پايدا تاباتىن ەدىك. ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان مىندەت وسى. جانە بۇل تۇرعىدا جەدەل جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. بۇعان قوسا, كولىكتىك لوگيستيكا, تۋريزم, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ بار. وندا دا ءبىزدىڭ الەۋەتىمىز وتە زور», دەدى ب.ساعىنتاەۆ.
پرەمەر-مينيستر ەلىمىزدەگى بولاشاعى جوق كاسىپورىنداردى جاۋىپ, وندا جۇمىس ىستەيتىن ادامداردى باسقا جاققا اۋىستىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ماسەلەن, 90-جىلدارى جەكەشەلەندىرىلگەن كاسىپورىندار اراسىندا تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتقاندارى بار ەكەنىن, الايدا بۇگىنگە دەيىن پايداسىنان گورى زيانى كوپ كاسىپورىندار سانىنىڭ ارتقاندىعىن مىسالعا كەلتىردى. «بۇل وتە قيىن پروتسەسس. ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ اياسىندا ءبىر نارسەنى انىق ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. ەگەر كاسىپورىننىڭ بولاشاعى بولماسا, ونى جابۋ قاجەت. پايداسى جوق كاسىپورىندا جۇمىس جاسايتىن ادامداردى وزگە جۇمىسقا ورنالاستىرۋ قاجەت جانە بۇل ءۇشىن ايلىقتى كەشىكتىرمەيتىن, جەتكىلىكتى جالاقى تولەيتىن, وزگە دە قيىندىقتاردى بولدىرمايتىن بازا دايىنداۋ كەرەك. ولار سوندا جۇمىس ىستەپ, وتباسىن اسىرايتىن بولادى. تۇسىنىكسىز كاسىپورىنداردى قولدا ۇستاپ, سۋبسيديالاۋدىڭ نە قاجەتى بار», دەگەن پرەمەر-مينيستر بۇل باعىتتا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگىن العا تارتتى. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ بيزنەس-قوعامداستىعىن كومەككە شاقىردى.
ۇكىمەت باسشىسى ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلىكتىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋدە ءالى تالاي جۇمىستاردىڭ اتقارىلۋى تيىستىگىن ەسكە سالىپ, كوپ جاعدايدا كاسىپكەرلەر مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ مەن جەرگىلىكتى قامتۋ جاعدايىنا عانا يەك ارتپاي, باسقا دا قاجەتتى تاۋارلار ءوڭدىرۋ جايىن قاراستىرۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى. «ەگەر ءدال وسىلاي ساتىپ الۋلارعا ۇمتىلا بەرسەك, بىزدە بيزنەستىڭ وزگە ءتۇرى بولمايدى دا. ول ءۇشىن تابىس تابۋدىڭ جاڭا جاعدايلارىن جاساۋىمىز قاجەت», دەدى ب.ساعىنتاەۆ. سونىمەن بىرگە, پرەمەر-مينيستر كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ ساپاسىنا نازار اۋداردى جانە ەلىمىزدە نەگىزىنەن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ عانا جۇمىس ىستەپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. «جەكە كاسىپكەرلىكتەردىڭ بيزنەسى ۇلعايىپ, جاڭا دەڭگەيگە وتكەندە عانا, ناعىز قاجەتتى ونىمدەردى شىعارامىز. مەنىڭ ويىمشا, اناعۇرلىم ساپالى كاسىپورىنداردىڭ, ساپالى ونىمدەردىڭ جانە ادامي كاپيتال ساپاسىنىڭ بولۋى ءۇشىن شىنداپ جۇمىسقا كىرىسۋىمىز قاجەت», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
ايتقانداي, سەزدە دەلەگاتتار تورالقا توراعاسى لاۋازىمىنا تيمۋر قۇلىباەۆتى ءبىراۋىزدان 4 جىلعا قايتا سايلادى. ەندەشە, بيزنەس سالاسىنداعى مەجەلى مىندەتتەردى يگەرۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان اۋقىمدى جۇمىستار ءوز جالعاسىن تاپپاق.
دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»