رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك ماڭىزدى مەرەيتويلىق شوۋ-قويىلىمداردىڭ قاي-قايسىسىندا دا بولسىن كوركەمدەۋشى, كوزى وتكىر الشىنباەۆتىڭ رەجيسسەرلىك قولتاڭباسى بار. ونىڭ ەسىمىنە قازاق ونەرىنىڭ اسقاق تۇلعاسى كەشەگى روزا باعلانوۆادان باستاپ, قازىرگى جاس شوعىر دارىندارعا دەيىن ءىلتيپات تانىتىپ جاتۋىنىڭ سىرى دا وسىندا. بۇگىندە استانادا وتاۋ قۇرعان «قازاق اۋەندەرى» اق پرەزيدەنتىنىڭ الماتىداعى عيماراتىندا ۇزاق جىل تابان اۋدارماي ورىنباسار قىزمەتىن اتقارعان گلازباي الشىنباەۆتىڭ جالپى «قازاقكونتسەرت» بىرلەستىگىندە شىعارماشىلىقپەن ەتكەن ەڭبەگىنە جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ءوتىپتى.
– گلازباي اعا, ءسىزدىڭ ونەردەگى جولىڭىز مەنىڭ بىلۋىمشە, رەسپۋبليكالىق ەسترادا-تسيرك ستۋدياسى, ونەر ينستيتۋتتارى (الماتى, ماسكەۋ), «قازاقكونتسەرت» بىرلەستىگى... بولىپ ءتىزىلىپ كەتە بەرەتىن سياقتى.
– جو-وق... مەن اۋىلدان شىققاندا مالدارىگەرلىك ينستيتۋتتى بەتكە الىپ ەدىم. ونى ايتپاسام بولماس. ءسادۋ ەسىمدى تۋعان اعام الماتىعا مەنى ارنايى الىپ كەلىپ, جولداستارىنا شەگەلەپ تابىستادى. بەس مينۋتسىز مال شارۋاشىلىعىنىڭ مامانى بولۋعا دايىن تۇرعانىما قاراماستان, مەن پاقىردىڭ جۇرەك قالاۋىم باسقادا ەدى. بالا كەزدەن اۋىل ساحناسىنىڭ شاڭىن شىعاردىم. بار وي-ارمانىمنىڭ تەك قانا ءبيشى بولۋ ەكەندىگى اعايىن-تۋعان, اۋىلداستارىما ءمالىم بولا تۇرا, وسىلايشا اعا «قاتىگەزدىگىنىڭ» قۇربانىنا اينالدىم. كوڭىلى جايلانعان اعام كوپ ايالداماي اۋىلعا قايتتى. سول كۇنى-اق بەيتانىس الماتىنى جاياۋ شارلاپ, سۇراي-سۇراي ەسترادا-تسيرك ستۋدياسىنىڭ عيماراتىن تاۋىپ الدىم.
– اعاسىنىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەۋگە كەلىسىم بەرگەن 17 جاستاعى اۋىل بالاسىنىڭ الىپ-ۇشقان كوڭىل كۇيىن كوز الدىما ەلەستەتىپ وتىرمىن...
– ايتپا, سودان نە كەرەك... ۇلكەن ەسىكتەن ارتىمنان يت قۋىپ كەلە جاتقانداي ەكپىندەي كىرگەندە, الدەكىممەن سوقتىعىسىپ قالدىم. ساسقالاقتاعانىم سونشا, سوقتىعىسقان ادامىمنان «قابىلداۋ كوميسسياسى قايدا؟» دەپ سۇراپپىن. العاش تىكسىنىپ قالعانىمەن, ارتىنشا ماعان سابىرمەن جول سىلتەپ, ءتىپتى قاي ماماندىقتى قالاپ كەلگەنىمە دەيىن تاپتىشتەپ سۇراعان يناباتتى سول جان... كەيىن وقۋعا تۇسكەن سوڭ ءبىلدىم, اتاقتى احمەت جۇبانوۆتىڭ ءوزى ەكەن. «جالىنداپ تۇرعان ءبىر جاس بالاعا ءجون كورسەتىپ جىبەرىپ ەدىم, سىناقتارىڭنان ءوتتى مە؟» دەگەنىن دە كەيىن ەستىپ, ول كىسىمەن كەزدەسكەن سايىن قاتتى قىسىلاتىنمىن. ۇشىپ-قونىپ ءجۇرىپ, حالقىمىزدىڭ ارداقتى دا اسىل تۋعان ازاماتىنان ونەر جولىنا العاش باتا العانىمدى بىلمەي قالىپپىن...
– سودان بىردەن بيشىلەر دايىندايتىن بولىمگە قابىلداندىڭىز با؟
– اۋىلدىڭ بي «جۇلدىزى» گلازباي ءبىرىنشى سىناقتا كۇللى كوميسسيا مەن بولاشاق بيشىلەردى كۇلكىگە قارىق قىلدى. سىناققا الماتىنىڭ بي ۇيىرمەلەرىنە بەس جاسىنان قاتىسقان, كىل بۋىنسىز قىزدار كەلەتىنىن مەن قايدان بىلەيىن؟ قارا تەرگە مالشىندىم-اي. بىراق, بار ونەرىمدى ورتاعا سالدىم. شارا جيەنقۇلوۆا اپام جىپ-جىلى جىميىپ, وڭشەڭ قىزدىڭ اراسىندا سىناققا تۇسكەن كىل ەر بالالاردىڭ ىشىنەن جالعىز مەنى شاكىرت ەتىپ قابىلدادى. ول – ومىرىمدەگى ەڭ باقىتتى كۇن ەدى...
– ءسىزدىڭ بۇل شەشىمىڭىزدى اۋىلداعى ءسادۋ اعامىز قالاي قابىلدادى؟
– ول كىسىنىڭ مىنەزى تىم قاتال بولاتىن ءارى اۋداندىق ميليتسيا بولىمىندە ىستەيتىن. جامباسىندا سالبىراپ جۇرەتىن تاپانشاسىن سۋىرىپ الىپ: «مەن ول جۇگەرمەكتى اتىپ تاستايمىن!» دەپ ابدەن اشۋعا باسىپتى. امال قانشا, انام مەن اعايىندارىمنان اسىپ تۇسە المادى. ول ول ما, سەمەستر اراسىنداعى دەمالىسقا بارعاندا اپامنىڭ نان جاياتىن ۇزىن وقتاۋىن ارقاما توسەپ, قولىمدى قايىرىپ, بويىمدى تىكتەپ تاپجىلماي بىرنەشە ساعات بويى جاتىپ الاتىنمىن. وسىنداي «ونەرىمدى» بايقاپ قالعان ءسادۋ اعام: «قاپ, كۇيدىردى-اۋ, مىناۋ, ء ا», دەپ تەرىسىنە سىيماي بۋلىعىپ, دالاعا اتىپ شىعىپ كەتەر ەدى. ول كەزدەرى اعامنىڭ مىنەزىندەگى كوڭىل كۇيى ماعان اسەر ەتپەيتىن, سەبەبى بي اتاۋىنىڭ ەرەكشە ءىلىم ەكەنىنە كوزىم جەتە باستاعان. تۇكپىردەن كەلگەن اۋىل بالاسىنا ناعىز ءبيشى بولۋ ءۇشىن 24 ساعات جاتتىعۋدىڭ ءوزى ازدىق ەتتى. كەشەگى استاناعا كەلگەن اتاقتى كينوجۇلدىز دجەككي چاننىڭ 17 جىل ءبيشى بولعانىن كوپشىلىك بىلە مە ەكەن؟ مەن دە سونداي سىناقتان ءوتتىم! ارمانىما جەتتىم. وقۋدى بىتىرگەن سوڭ ەكى جىلداي شىمكەنتتىڭ وبلىستىق فيلارمونياسىندا ءبيشى بولدىم. بىراق, مەن ءالى دە ءارتىس ەمەس ەدىم.
– قىزىق ەكەن, گلازباي اعا, نەگە ولاي دەدىڭىز؟
– ويتكەنى, 1969 جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى ونەر ينستيتۋتىنىڭ اكتەرلىك فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, العاشقى ءدارىس ساباعى باستالعاندا, حالىق ءارتىسى حاديشا بوكەەۆا اپامىز وسىلاي دەگەن. ول كىسى: «مىنا وتىرعان ءبارىڭ بىردەي ءارتىس بولمايسىڭدار. بىراق, سول سالادا جۇرەسىڭدەر», دەگەنى ءالى ەسىمدە. التىنبەك پەن تۇڭعىشباي, مەرۋەرت پەن كادىربەك شىن مانىندە حالىق ارتىستەرى اتاندى. ال مەن... ۇستاز-اپامنىڭ ايتقانى ايداي كەلدى, ەسترادا رەجيسسەرى بولدىم. العاشىندا ءوز بەتىمشە تالپىنىپ جاساعان «الداركوسە ەسترادادا», «الەمدە تالاي قىزىق بار» دەگەن ەسترادالىق قويىلىمدارىم سىنشىلار تاراپىنان دۇرىس باعا الدى. سول مەزەتتەن باستاپ رەجيسسەرلىك قىزمەتكە مويىن بۇردىم.
– بىردەن «جۇلدىز» اتاندىڭىز با؟
– ماسكەۋدەن رەجيسسەرلىك ءبىلىمىمدى ۇشتاپ, وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەن جىلى اۋەلدەن بەرى اڭسارىم اۋىپ جۇرگەن جوبام ەدى, ء«شامشى – باقىت قۇشاعىندا», ودان ىلە-شالا «كۇلكى اتاسى – وسپانحان» دەگەن ەكى بىردەي قويىلىمدى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن ساحنالاپ جىبەردىم. ولار دا شىن قۋاندى, كورەرمەن دە شات-شادىمان. رەجيسەرلىك العاشقى شىنايى تابىسقا جەتكەنىم سول شىعار. «جۇلدىزداردىڭ» جۇلدىزدارىن جارقىراتتىم!
– بالا كەزگى ارمان بولعان ءبيدىڭ قىزۋى جايىنا قالدى دەسەڭىزشى, ءبيشى بولامىن دەگەن جاستىقتىڭ بۋى-اۋ, ءسىرا؟!
– جايىنا قالدى دەپ ايتا المايمىن. ءالى كۇنگە دەيىن سۇرانىس تۋىپ جاتسا, الەم حالىقتارىنا ءتان بيلەردىڭ ءتۇبىن تۇسىرەمىن (كۇلدى). ۇلكەن ونەرگە بەكزات ونەر بي ارقىلى كەلدىم دەسەم, ارتىق ايتپايتىن شىعارمىن. ۇلىمىز فارحات ەسەنگۇل جەڭگەڭ ەكەۋمىزدىڭ جولىمىزدى قۋىپ, تسيرك ءارتىسى اتاندى. اتاعى دارداي اكروبات. وتە كۇردەلى تريۋكتەر جاسايدى. مەنىڭ بيشىلىك ونەرىم ءبىزدىڭ اۋلەتتەگى ەكىنشى ۇرپاققا وسىلاي جالعاستى. فارحات كوپ جىل امەريكادا ونەر كورسەتتى. دۇنيە جۇزىندە بارماعان ەلى دە, جەرى دە جوق. ەكى ۇل, ءبىر قىزدان 8 نەمەرەمىز بار. كوبىنىڭ كوزىنەن ونەرگە دەگەن شىنايى قۇمارلىقتى بايقايمىن. ول دا باقىت!
– ونەر ادامى, ونىڭ ىشىندە ساحنالىق قويىلىمدار شەبەرى رەتىندە ءسىزدىڭ دە الەمدە شارلاماعان جەرىڭىز جوق شىعار؟
– «جوق» دەي المايمىن. «قازاقكونتسەرتتىڭ» ارقاسىندا دۇنيە ءجۇزىنىڭ تالاي مەملەكەتتەرىن شارلادىم. قازاقستاندا تەك قانا تەلەديداردان كورەتىن پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ يسپانياداعى ءبىزدىڭ ارتىستەرىمىزدىڭ ءبىر قويىلىمىندا العىسىن ايتىپ, قولىمدى قىستى. مۇنداي توسىن ساتتەر جادىڭدا ماڭگى ساقتالادى. بىردە جاپونياعا مەملەكەتتىك دەلەگاتسيانى ول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيسترىمىز دانيال احمەتوۆ باستاپ باردى. جاز ايى ەدى, جاپوندىقتارعا كورسەتىلگەن قويىلىمنان سوڭ پرەمەر-مينيستر بىزگە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ءبىز ۇكىمەت باسشىسىن تۋعان كۇنىمەن قۇتتىقتادىق. سوندا ءبىزدىڭ روزا رىمباەۆا قاراپ تۇرماي: «بۇگىن ءبىزدىڭ رەجيسسەرىمىزدىڭ دە تۋعان كۇنى», دەمەسى بار ما. ءسويتىپ, كۇنشىعىس ەلىندە تۋعان كۇنىمدى كۇللى دەلەگاتسيا بولىپ اتاپ وتتىك.
– ءسىزدىڭ ەسىمىڭىز ماعان قازاقستاندا عانا ەمەس, جەر شارىندا دا جالعىز ءارى بىرەگەي سياقتى بولادى دا تۇرادى؟
– نەگە گلازباي دەيسىڭ عوي؟ ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ەڭ وزات كومباينشىسى, جالعىز ورىس گلازوۆ ءبىر تراكتورمەن ەكى كومباين سۇيرەپ استىق باستىرعانى ءۇشىن «لەنين» وردەنىن العان. مەن سول كۇنى تۋىپپىن. اكەم ەڭبەكتەس جولداسىنىڭ قۇرمەتىنە ىرىم جاساپ, اتىمدى گلازباي قويىپتى.
– ساحنا مەن ستاديونداعى نەمەسە ۇلكەن شارشى الاڭداعى تەاترلاندىرىلعان قويىلىمداردىڭ اۋقىمى مەن تىنىسى, كولەمى جاعىنان وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولاتىنى حاق. وسىلاردىڭ قايسىسىندا شارشايسىز, قايسىسىنا كوپ كۇش جۇمساپ, جۇيكەڭىز جۇقارادى؟
– جۇيكەسى ناشار ادامدار قانداي شارۋادا بولسىن قۇر ايقايمەن «شارشاپ» قالىپ جاتادى. مەن ونداي قاسيەتتەردەن قۇرالاقانمىن. قازاقشا ايتقاندا, كەز كەلگەن ءىستى ويناپ-ك ۇلىپ ءجۇرىپ اتقارامىن. بىزدەر – ونەر ادامدارىمىز. دەگەنمەن دە, سونشاما ادامنىڭ باسىن قۇراپ, ءان مەن بي شاشۋىن رەت-رەتىمەن مۇلتىكسىز كورەرمەنگە ۇسىنۋدىڭ رەجيسسەرلىك ءوز قۇپياسى, اجەپتاۋىر سالماعى بولادى. ساحنانىڭ سىرتىندا جۇرگەنمەن دە ۇنەمى ىسكە جاۋاپتى مەملەكەت ادامدارىنىڭ نازارىندا تۇراسىڭ, ءارى ولار ءسات سايىن بايلانىسقا شىعىپ جاتادى. جاۋاپكەرشىلىك قاشان دا زور. وسى كۇنگە دەيىن ءوز اتىما بۇل سالادا ءبىر رەت تە سىن ەستىپ كورمەپپىن.
– سونداي ىرگەلى قويىلىمداردىڭ ءوزىڭىز سەكىلدى رەجيسسەرلەرى كورەرمەنگە بەيمالىم, ءتىپتى نازاردان تىس قالىپ قويادى. وعان ناليتىن كەزدەر جوق پا؟
– جوق. قويىلىم ۇلكەن, مەيلى, كىشى بولسىن, ايتەۋىر, باسى-قاسىندا جۇرگەن سوڭ كورەرمەننىڭ ويىنان شىققانىن سەزەسىڭ عوي ەندى بىلاي... كورەرمەن قول شاپالاقتاپ, كوڭىلدى ك ۇلىپ وتىرادى عوي... سىرتتاي باقىلاپ تۇراسىڭ دا, ء«ۇھ» دەيسىڭ! رەجيسسەر ءۇشىن ماراپاتتىڭ دا, ماداقتىڭ دا ەڭ زورى سول.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت, ەڭبەگىڭىز جانسىن, گلازباي اعا.
اڭگىمەلەسكەن تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى
سۋرەتتى تۇسىرگەن نۇرمانبەت قيزات ۇلى