جىلاعاناتا… گۇرiلدەپ تاۋدان قۇلاي اققان سۋ كەيدە توقتاپ قالادى. سوسىن اراعا ۋاقىت سالا قايتا اعادى. توقتاپ, قايتا اعادى, توقتاپ, قايتا اعادى… تاس قابىرعادان تامشىلاعان مونشاق-مونشاق اق تامشى تاس بولىپ قالعان شاشتى انانىڭ كوز جاسى ما؟! تابيعاتتىڭ توسىن قۇبىلىسى بiزدi تاۋ باسىنا جەتەلەدi.
قاراتاۋعا قارا شالدى ەرتiپ ءوزiم-اق كەتiپ قالعىم كەلدi.
قارا شالدىڭ اڭگiمەسi تولقىتتى ما, ايتەۋiر قاراتاۋدى, سىرتتان قاراساڭ قۇجىر-قۇجىر تاستان باسقا ەشتەڭەسi جوقتاي كورىنەتىن ءوڭىردى ساعىناتىن بولدىم. اتتەڭ, ويلاعاننىڭ بارiنە مۇمكiندiك جەتە بەرمەيدi, ايتپەسە, قارا شال كۇندە اڭگiمەلەيتiن, اڭگiمەلەپ تاۋىسا المايتىن جىلاعاناتا, جۇمباق سىرى مول جەر بەيجاي قالدىرماس ەدi-اۋ. ءۇنسiز وتىرىپ جىلاعاناتانى ەسكە العاندا جانارىنا جاس كەلەتiن قارا شال نەگە ەكەنiن قايدام, تولقىپ-تولقىپ ايتقان اڭگiمەدەن كەيiن يىعىن بiر قومداپ الادى دا, ورنىنان سەرگەك تۇرعان بويى الىستان قاراۋىتقان كونە كiندiك قاراتاۋعا ۇز-ا-ا-اق قارار ەدi.
مەنiڭ كوز الدىما سوندا جىلاعاناتا ەلەستەيدi. جىلاعاناتا… ءاربiر جارتى ساعات كولەمiندە تاۋدان قۇلاپ اعىپ, قايتا توقتاپ قالاتىن جۇمباق سارقىراما… جىلاعاناتا… اڭىز بەن اقيقاتى استاسا باستالعان اڭگiمەنi الدىمەن قارا شال ماڭدايى تەرشي باياندايدى.
قارا شال ساعىنعان, سول قارا شالدىڭ اڭگiمەسiنەن كەيiن اڭساي تۇسەتiن جىلاعاناتانى بەتكە الىپ جول تارتتىق. جىلاعاناتاعا جىل سايىن بارىپ جۇرەتiن جiگiتتەردiڭ ساپارلاس بولعانىنا قۋاندىق. قاراتاۋعا باستاعان وزەن اڭعارىنداعى تاس جول الدىمەن مەس دەگەن جەرگە, ارتىنان شاشتى انانىڭ بۇلاعىنا الىپ باردى. بۇلك-بۇلك قايناپ جاتقان شاشتى انانىڭ بۇلاعىنان سۋ iشتiك. جول, تاۋعا ورمەلەگەن قارا جول وزەن اراسىن جيەكتەي العا باستادى. سول ءسات قارا شال سامبىرلاي سويلەپ كەتتi: «شاشتى انا بiر پەرزەنتكە زار بولدى. قۇدايدان جالبارىنا سۇراعانى دا, اڭىراي وتىرىپ ارمانداعانى دا قارا دومالاق بالا ەدi. ەڭiرەگەندە ەتەگi تولا جىلاعان شاشتى انانىڭ كوز جاسىن كورگەندەي, اياعى اۋىرلادى. – ە, قۇداي, نە بولعاندا دا امان بولسىن, جامان بولسىن, – دەدi ول. تiلەۋiن بەرگەنiنە اللاعا مىڭ دا بiر راحمەت, العىسىن جاۋدىرىپ تاڭدى اتىردى. مىڭ دا بiر راحمەتiن جاۋدىرىپ كۇندi باتىردى. ءسويتiپ, كۇن تۇنگە الماستى, ءتۇن كۇنگە الماستى. اي ايعا ۇلاستى. ۇزاق كۇتكەن توعىز اي ءوتتi. ۇمiتپەن ءجۇرiپ ون ايدى دا ارتقا تاستادى. قايتادان سارى ۋايىمعا سالىنعان شاشتى انا ون بiر ايدى ساناپ وتكiزدi. سودان, بالا كوتەرگەنiنە ون ەكi اي دەگەندە تولعاق كەلدi. تولعاق كەلگەندە توعىز كۇن قينالا تولعاتتى. شاشتى انا ون ەكi اي كوتەرiپ بوساندى. قۇداي-اۋ, ون ەكi اي كوتەرiپ, توعىز كۇن تولعاتقاندا تۋعانى مەس ەكەن. شوشىپ كەتتi, كادiمگi ۇلكەن مەس, اينالدىرىپ كورەدi, بىلق-بىلق مەس بiتەۋ كۇيi جاتا بەرەدi. شوشىپ كەتكەن شاشتى انا قايعىسىن قۋانىش جۋار دەپ ەدi, قايتا ونىڭ ۇستiنە باتپانداپ جامىلعانى ما؟! ون ەكi اي كوتەرiپ, جىلاپ جۇرگەندەگi كورگەنi ءدوپ-دوڭگەلەك مەس بولىپ شىقتى. ونى كورگەن شالىنىڭ دا كوكىرەگى قارس ايىرىلدى. نە iستەرiن بiلمەي ابدىراپ وتىرعاندا قاپالانعان شالى شاشتى اناعا جاقىنداپ كەلiپ:
– قوي, بولماس ەندi, ماڭدايدى توقپاقتاپ جىلاعانمەن نە پايدا. ودان دا ادام كورمەيتiن جەرگە كومiپ تاستا, – دەيدi.
سولق-سولق جىلاعان انا مەستi ارقالاپ تاۋ ەتەگiنە جەتەدi. Iشتەن شىققان جالعىزى – مەستi قيماي قينالادى. تاۋعا جەتە بەرە مەستi اقىرىن جەرگە قويىپ, ازداپ تىنىستاپ الادى. ەكi كوزگە ەرiك بەرگەن انا مەستi كومۋگە قيمايدى, جىلايدى, قۇدايعا جالبارىنا ەگiلەدi. كوز جاسى بۇلاق بولىپ اعادى.
شاشتى انا جىلاپ وتىرىپ بۇلكiلدەگەن مەسكە كوزi تۇسەدi. سالدەن سوڭ مەس وزiنەن ءوزi جارىلىپ iشiنەن التىن ايدارلى بالا قاشا جونەلەدi. مىنا توسىن جايدان ابدىراپ قانا قالعان انا ەتەگiنە ورالا ورنىنان تۇرادى. ءوز كوزiنە ءوزi سەنبەگەن بەيمالiم كورiنiس: قۇيىنداي ەسكەن بالانىڭ التىن ايدارى كۇنگە جالت-جۇلت شاعىلىسىپ كەتiپ بارادى. جەتiپ كور, جۇگiرگەنiڭمەن جەتە الار ما ەكەنسiڭ.
– ءاي, بالاقانىم, قاراعىم, توقتا. مەن… مەن… مەن… شاشتى انامىن عوي, قاراعىم, توقتا, توقتاشى…
قۋانعان مەن قورىققان بiردەي, شاشتى انا بالانىڭ ارتىنان ەكi وكپەسiن قولىنا الا جۇگiرەدi. ەكi جانارىنان پارلاپ جاس اعادى دەيسiز…».
بيiك جوتادان اسىپ تاباقبۇلاققا جەتتiك. تاباقبۇلاقتى جيەكتەي تاۋ باسىنا كوتەرiلگەن جول كولiككە قيىن تيدi. قيىرشىق تاس پەن قۇم زىر اينالعان دوڭگەلەكتi iلگەرi قوزعالتقان جوق. جاپ-جاڭا «ماز-دىڭ» ۇلكەن دوڭگەلەكتەرi زىرىلداعان كۇيi كوك تۇتiنگە ورانىپ قۇمدى تاس كومiلدi دە كەتتi. قىزاراقتاعان قالدىباي شوفەر ماشينادان ءتۇستi دە سىلق-سىلق كۇلگەن تاباقبۇلاقتىڭ سۋىنا بەتىن جۋدى.
– تاڭعى جاڭبىر عوي, جەر بوس ەكەن, دوڭگەلەك الماي تۇر.
بۇل ونىڭ اقتالعانى. دەگەنمەن, اۋىر ماشينانىڭ مىنا تاۋ جولىمەن قوزعالا المايتىنى بەلگiلi بولدى. قالداربەك اعا, قىدىربەك ۇشەۋمiز جۇك ماشيناسىنىڭ قورابىنان جەرگە تۇستiك.
– ە-ە, بۇل جول كەيiن توسەلدi, ايتپەسە, جونعا تەك تۇيەمەن عانا كوشەتiن ەدiك. تاۋ باسىنداعى جوننان كەن شىعىپ, بiر جىلدارى بۇرعىشىلار مەن سولاردىڭ تەمiر-تەرسەك ارتقان كولiكتەرi وسى وڭiرگە تولىپ كەتتi. سودان وسى جەردەن جونعا كوتەرiلەتiن جول سالعان.
تاۋ باسىنا بۇرالاڭ-بۇرالاڭ قالپى ون اينالىپ كوتەرiلەتiن قۇمشاۋىت تاس جولدا قولىن ايقاستىرىپ ارقاسىنا العان قالداربەك اعا اڭگiمە باستادى دا قايتا ءۇزدi. سەبەبi, جاياۋ ادامعا اۋىر سوعاتىن تاۋ جولى ول كiسiنi دە دەمiكتiرگەندەي, تىنىستى الۋ قيىنداعان كەزدە مەن دە مازالاي قويمادىم. ءۇنسiز العا قوزعالدىق. تىم تومەندە, تاباقبۇلاقتىڭ اۋزىندا دابىر-دۇبىر سويلەگەن كiسiلەردiڭ داۋىسى, ىڭىرانا قوزعالعان ماشينا ءۇنi تالىپ جەتتi.
اسۋ دا اسۋ بەل. بiز جون باسىنا تەرلەپ-تەپشiپ كوتەرiلدiك. ارتىمىزدان ىڭىرانا ازەر قوزعالعان «گاز-531» تە جەتتi. جون باسىندا توقايلاسقان جولدا ماشينا توقتادى. رولدە وتىرعان مۇرات جiگiت قارا تەرگە مالشىنىپتى. قولىنىڭ سىرتىمەن ماڭدايىنداعى مونشاق تەردi ءسۇرتتى.
كوكقۇدىققا دەيiن جاياۋ باردىق. قۇدىق باسىندا تiگiلگەن قوس قاراشا ۇيدەن بالالار جۇگiرە شىقتى. جىلقىشىلاردىڭ قوسى ەكەن. ەلدەن بۇرىن بەرگi ۇيگە سالەم بەرiپ شىققان قۇرمانبەك تەز ورالدى.
– جىلقىشىلار كەشە عانا كەلiپ قونىپتى, سۋسىن جوق جiگiتتەر, – دەگەن.
قارا شالدىڭ قاباعى قاتۋلاندى:
– كiمنiڭ بالالارى ەكەن, بۇگiنگi جاستار وسى. جوقتان باسقانى بiلمەيدi.
بيiك تاۋ باسىندا تەپ-تەگiس جون جاتىر دەگەنگە ەكiنiڭ بiرi سەنە دە بەرمەس. كوكپەڭبەك جوننىڭ ورتاسىندا تاقتايداي قارا جولمەن اسىعىپ زىمىراعان ماشينا جۇيتكiپ كەلەدi. قۇزار شىڭنىڭ قۇج-قۇج تاستارى مەن كوك مايسالى جوننىڭ بوياۋى بiرiنە بiرi ءسان بەرگەندەي, بiرiن بiرi اسپەتتەي تۇسكەندەي ەكەن.
– ە, ە, جارىقتىق اتالارىمىز كەشەگە دەيiن بۇل جونعا بيداي ەكتi, ارپا ءوسiردi. نەبiر جۇت جىلدارى وسى ءوڭiردiڭ ارقاسىندا, ەگiنشiلiگiنiڭ ارقاسىندا قابى بيدايدان قۇرعاعان جوق.
قالداربەك اعانىڭ اڭگiمەسiن قارا شال باس شۇلعي ماقۇلداپ وتىر. تەرەزەدەن كوكوراي جوننىڭ ادەمi اسپەتiنە تامسانعان مەن الىستان قاراۋىتقان قاراشا ءۇيدi كوردiم. ءۇي جانىندا بiرەۋلەر ارلى-بەرلi قوزعالادى.
– بايقاشى, – دەدi جۇمابەك. – تاسقۇدىق كورiنبەي مە؟
– كيiز ءۇي عانا كوزگە شالىنادى.
– سول تاسقۇدىق ەندەشە.
تەمiر قوراپتى ماشينانىڭ جالعىز تەرەزەسiنەن قاراپ وتىرعان ماعان ءبارi تاڭسىق. ال قوراپقا توسەلگەن كيiز ۇستiندە شىنتاقتاپ جاتقان جۇمەكەڭە ءاربiر قادام بەلگiلi. جىل سايىن ەكi-ءۇش كەلiپ جۇرگەن كiسiگە جەر جاعدايى الاقاندا, وي-شۇڭقىردى جاتقا ايتادى.
سالدەن سوڭ كولiك تە توقتادى. بۇل ەندi – تاسقۇدىق. مۇرات ەسiكتi اشتى. سوسىن شەلەگiن الىپ قۇدىققا بەتتەدi. ورنىنان كوتەرiلە بەرگەن تولەبەك ماعان بۇرىلدى.
– ءجۇر, مەن ساعان اۋليەنiڭ iزiن كورسەتەيiن, قايتاردا كۇن كەشكiرiپ قالادى.
تاسقۇدىق. اينالاسىنىڭ ءبارi شەگەندەلگەن قۇدىق سۋى تاستاي ەكەن. شىنجىرعا بايلانعان شەلەكتi قۇدىققا قايتا تاستادى. مۇپ-مۇزداي سۋعا بەت شايىپ, تاعى دا بiر-بiردەن ۇرتتادىق. كوكپەڭبەك جوننىڭ ورتاسىنداعى تاسقۇدىقتىڭ اينالاسىندا تەپ-تەگiس تاس جاتىر. ادەيi توسەپ تاستاعانداي. سول تاس بەتiنەن تولەبەك الدەنە iزدەپ ءجۇر. ەڭكەيiپ, ءار جەر-ءار جەردi سيپالاپ تا قويادى.
– كەلمەگەنiمە بiراز بولىپ ەدi, – دەپ كۇبiرلەي تiل قاتتى. ماناعى ەكپiندەگەن مiنەزi جوق, كۇبiرلەگەنi مەنiڭ الدىمدا اقتالعانىنداي. «ا, وسى تاستىڭ ۇستiندە سياقتى ەدi, بۇنىسى نەسi, ا», – سيپالاپ iزدەپ ءجۇر. ماشينانىڭ iشiندەگiلەر بiزدi اسىقتىردى. تولەبەك ابiگەرلەنە ءتۇستi. كيiز ءۇي جاقتان قاراپ تۇرعان كiسi داۋىستادى:
– قۇدىق بەتتەگi ۇلكەن تاستى قاراڭدار.
تولەبەك تابا المادى, شەلەگiنە سۋ تولتىرىپ العان مۇرات مەنiڭ قاسىما كەلiپ ول دا ءۇڭiلدi, تابىلمادى. بiزدiڭ iزدەپ تابا المايتىنىمىزدى سەزدi مە, داۋىستاعان كiسi ءوزi كەلدi. «كوممۋنا» شارۋا قوجالىعىنىڭ باقتاشىسى عاني دەگەن اقساقال ەكەن. كەلگەن بەتتەن جالپاق تاستىڭ بەتiن بiردەن كورسەتتi.
– مىنا جەر, مiنە, ءوزi لاي تولىپ قالىپتى عوي, – دەگەن. ول كiسi كورسەتكەن جەردi مەن مۇراتتىڭ شەلەگiندەگi سۋمەن تازالاپ جۋدىم. قۇداي-اۋ, قارا تاستىڭ بەتiندە ادامنىڭ iزi جاتىر. ۇلكەن كiسiنiڭ الاقانى سيىپ كەتەتiن iز, تەك ءسال جiڭiشكەلەۋ. قاراڭىزشى, باس بارماعى, ساۋساقتارى, وكشەسi… ءبارi-ءبارi بار.
تەرiسكەيدi بەتكە الىپ ماشينا قايتا جۇيتكiدi. كولiكتەگiنiڭ ءبارi ءۇنسiز. كوزiن جۇمىپ الىپ ويعا شومعان قارا شال اڭگiمەسiن جالعادى:
«شاشتى انا ەڭiرەگەن كۇيi بالاسىنىڭ ارتىنان قۋىپتى. ايتسە دە, التىن ايدارلى الىپ بالا جۇگiرiپ وتىرىپ كوز ۇشىندا نوقاتتاي بولىپ كورiنبەي كەتەدi. باعاناعى بiز جۇرگەن جەرلەرمەن ءوتiپ, بiر كەزدەرi بالا وسى جونعا كەلگەن دەيدi. كۇن ىستىق, مەنi iزدەپ وكپەسi وشكەن انام ەڭ بولماسا تاڭدايى كەۋiپ شولدەمەسە ەكەن دەپ قولىنداعى تاياعىمەن جەردi شۇقىپ كەتiپتi. سول تاياق قاتتىلاۋ تيگەن تاستىڭ اراسىنان قۇدىق پايدا بولىپتى. جاڭا سەندەر سۋ iشكەن قۇدىق سول كەزدەن بار ەكەن. ال تاس بەتiندەگi ادام iزiن كوردiڭiزدەر عوي, تاۋعا قاراي جۇگiرە قاشقان التىن ايدارلى بالانىڭ iزi دەيدi. شاشتى انا جىلاپ وتىرىپ تاسقۇدىقتان سۋ iشiپ, iلگەرi قاراي بالاسىن iزدەپ جولعا شىققان دەسەدi…».
قارا شال ءۇنسiز قالدى, كوزiن قايتا جۇمىپ ويعا شومدى. ماشينا تەرiسكەي بەتتi باعىتقا الىپ, قۇزار شىڭدارعا قاراي اسىعىپ زۋلايدى.
كەلەسi كەزەكتە كەزگە ايالدادىق. بۇل – اۋليەنiڭ كەزi دەپ اتالاتىن جوتا باسى. ءبارiمiز جاپىرلاي كولiكتەن تۇستiك. كەز باسىندا جالعىز «ۋازيك» تۇر. ونىڭ جانىندا جۇرگەن قاراتورى جiگiت سالەمدەستi. تورتپاق كەلگەن ول قازاقى داستۇرمەن امانداسىپ جاتىر. ءجون سۇراستىق. شىمكەنتتiڭ ارعى جاعىنان, قازىعۇرت اۋدانىنداعى سابىر راحىموۆ اۋىلىنان بولىپ شىقتى. اپپاز ءادiلباي ۇلى دەپ تانىستىردى.
– جول بولسىن, – دەيمiز بiز.
– اۋليەگە نيەت قىلعان ءۇش كiسiنi الىپ كەلiپ ەدiم, – دەيدi ول. سول تۇستا اڭگiمەنi تولەبەكتiڭ داۋىسى بۇزدى. مەنi شاقىرىپ جاتىر.
– بەرi كەل, – دەيدi, – بەرi كەل, سەنi بiر كورەيiن, – دەيدi. جiگiتتەردiڭ ءبارi سولاي قاراي بۇرىلدى. تولەبەك تiزەرلەي ۇلكەن تاستى سيپالاپ وتىر. «بۇل پالۋان تاس, مۇنى كەزiندە سەنiڭ اتاڭ كوتەرiپ, دەنەسiنiڭ قۇرىسىن جازادى ەكەن». ول وسىنى ايتتى دا پالۋان تاستى اينالىپ بiر شىقتى.
پارمانقۇل كوتەرگەن پالۋان تاس. ۇزىندىعى شامامەن بiر مەتر كولەمiندە, ال ەنi وتىز سانتيمەتردەي, بيiكتiگi 50-60 سانتيمەتر شاماسىندا عانا. كiرپiش iسپەتتەس كەلگەن وزەننiڭ شوي تاسى. اتاڭنىڭ تاسى دەپ جۇرگەنi بiزدiڭ اتامىز پارمانقۇل كۇنiگە ەكi-ءۇش رەت كوتەرiپ, سول كەزدە قاتارلارىمەن كۇش سىناسادى ەكەن.
– مەن قايبiر جىلى كوتەرگەنمiن, – دەدi ءابيبوللا اعا جاقىنداي كەلiپ, بiراق بۇل جولى كوتەرگەن جوق. – قازiر باياعى ورنىندا تۇر عوي, بiرەۋلەر وسى پالۋان تاستى سايعا دومالاتىپ جiبەرiپتi. جiگiتتەر جابىلىپ ءجۇرiپ اكەلىپ قويدىق. وزiنشە ەسكەرتكiش ەمەس پە؟! جارىقتىق, پالۋان تاس.
پالۋان تاسقا ءۇڭiلiپ قاراپ قويدىم. تاسقا الدەكiمدەر اتتارىن ويىپ جازىپتى… ەسiمدەرiن قالدىرعىسى كەلگەن ارى-بەرi وتكەن جولاۋشىلاردىڭ iسi. اڭگiمە جازعاندا, جازباعاندا ەمەس ەكەن. ايتپەسە, ونىڭ ەش جەرiندە «پارمانقۇل» دەگەن جازۋ جوق. تەك ەلدiڭ ەسiندە, اۋىزدان-اۋىزعا جەتكەن ءسوز. پارمانقۇل كوتەرگەن پالۋان تاس. اتام كوتەرگەن تاستى الاقانىممەن سيپالاپ, ءتاۋ ەتتiم. كوتەرۋ مۇمكiن ەمەس شىعار. جiگiتتەردiڭ بiرازى نيەت قىلدى. اۋىر قارا تاس مىڭق ەتپەدi عوي. سوسىن جايلاپ ەكi باسىنان ۇستاپ كوتەرگiم كەلدi. كiشكەنە تىنىستاپ الىپ, «ءاۋپ» دەپ بار كۇشiمدi سالدىم, جوق, قاسيەتتi تاستى كوتەرە العان جوقپىن, تەك ەكi باسى كەزەك-كەزەك قيمىلداعانى بولماسا, ورنىنان قوزعالمادى. زiل باتپان ورتاسى تومەن تارتتى دا تۇردى.
– الدىڭعى جىلى تۇركiستاندىق ءپiرالi دەگەن پالۋان جiگiت تiزەگە دەيiن كوتەرگەن, – دەپ قىدىربەك قايراي ءتۇستi.
اۋليەنiڭ كەزiندە كوكپەڭبەك جوننىڭ ۇستiندە جالعىز تاس جاتىر, اتالارىمىزدىڭ قولى تيگەن قاسيەتتi پالۋان تاس.
قۇزار شىڭدى بۇيiرلەي اينالعان جالعىز اياق جول بۇرالاڭ قالپى قورجىن تاۋىنا باستادى. قورجىننىڭ الاباجاق بەتكەيiنە قاراپ ات بەردi مە ەكەن دەپ تە قويامىن. ادەمi ويۋ iسپەتتەس بiر سۋرەت. تەرەڭ اڭعاردىڭ تابانىندا گۇرiلدەپ وزەن اعىپ جاتىر. اسپانداعى اق شاربى بۇلتپەن استاسا كورiنگەن تاۋ كەلبەتتەنە تۇسكەن. جالعىز اياق جولمەن قاتارلاسا قوزعالعان جولاۋشىلاردىڭ دابىر-دۇبىر اڭگiمەسi جاڭعىرىعا تاۋ اسىپ كەتەدi. بۇلدiرگەننiڭ اراسىنان بودەنەنiڭ بىتپىلدىق-بىتپىلدىق ءۇنi اسەم اۋەزiمەن دابىر-دۇبىر جاڭعىرىققا ۇزدiكسiز ءۇن قوسادى. ەكi شاقىرىمداي قاشىقتىقتى العان جالعىز اياق تاۋ جول تومەن تۇسۋگە وڭاي, ال قايتاردا جونعا كوتەرiلۋ قيىن-اۋ. مەن الدىمدا كەلە جاتقان قارا شالدى ويلادىم. ءالi دە تىڭ, دەمiكپەگەن كۇيi اياڭداپ كەلەدi. الگiندە كوز ۇشىندا كورiنگەن قورجىننىڭ ەتەگiندە اعىپ جاتقان وزەن جيەگiندە تاستان قالاعان جالعىز ءۇي تۇر. وعان ءسال جاقىنداۋ قارا اعاشتىڭ تۇبiنە ادەمiلەپ ءورiپ ساكi جاساعان. ەرتەلەۋ جەتكەندەر كيiز توسەپ, كورپەشە سالىپ ءجۇر.
– قارا اعاشتاردى بيىل سۋىق ۇرىپ كەتiپتi-اۋ؟ – قالداربەك اعا اسپانعا قاراي سويلەدi. – جارىقتىق, جىل سايىن كەلگەندە كوكپەڭبەك بولىپ تۇرار ەدi. بيىل ءوزi اۋا رايى قۇبىلىپ, مازانى الدى عوي.
– اڭعاردىڭ تابانىنداعى قالىڭ قارا اعاش بيىل قۋراپ قالىپتى. ەرتە كوكتەمدەگi قارا سۋىق ەندi بۇرشiك العاندا ۇرعان عوي, – دەستi جۇرت.
سودان, ءسال تىنىستاپ الىپ گۇرiلدەگەن تاۋ وزەنiن كەشiپ ارى وتتiك. بيiك قۇزدىڭ تاس جاقتاۋىن جاعالاي ءجۇرiپ وزەن ورتاسىندا جاتقان قوي تاستاردى باسىپ, بەرگi بەتكە كەرi وتتiك. سول ساتتە الدىمىزدان تولەبەك شىقتى. ءۇستi مالمانداي سۋ.
– كەشiگiپ قالدىڭدار عوي, جاڭا عانا كەلiپ كەتتi, – دەيدi, – ەندi 25-30 مينۋتتان كەيiن كەلەدi.
وزەن جيەگiندەگi قوي تاستارعا وتىردىق. قارا شال قۇران وقىدى. قۇزار شىڭنىڭ بەتكەيiن ويدىم-ويدىم ەتكەن كۇيi بيiكتەن قۇلاعان تاۋ وزەنiنiڭ اڭعارى سەزiلدi, توبەگە قاراساڭ دوعا iسپەتتەنگەن تاۋ باسى ۇستiنەن تونە تۇسەردەي. قارسى الدىمىزداعى تاس قابىرعا ەكi جارىم مەتردەي بيiكتiكتەن كەيiن الاڭقاي سياقتى جەر بولىپ جالعاسادى. ونىڭ بiر شەتiندە تاستان قالاپ جاتىن ورىن iستەلiپتi. جارقاباقتىڭ بەتiندە جالعىز ءتۇپ اعاش اپپاق گۇل شاشىپ تۇرعانداي ەكەن. كەلگەن-كەتكەندەردiڭ ءتاۋ ەتiپ بايلاعان اق شۇبەرەكتەرi اپپاق گۇلدەرi دەرسiڭ. ال الدىمىزداعى تاس قابىرعادان اققان سۋدىڭ ورنى بiلiنەدi – قارايىپ تۇر. تىم بيiكتە, دوعا iسپەتتەنگەن تاۋ بەتكەيiندە ەكi ۇڭگiر, جوعارى-تومەن ۇڭiرەيگەن كۇيi الىپ تۇلعانىڭ قوس جانارىنداي ەلەستەدi.
قارا شال قۇران وقىپ بولدى. سوسىن ءۇنسiز قالدى. قارا شال وتىرعان قوي تاستىڭ تۇبiندە شۇبەرەك بايلانعان قارا اعاش تۇر. سونىڭ جانىمەن ءوتiپ سولعا بۇرىلساڭ, قىزىق جايدى كورەسiڭ. جiڭiشكە وزەننiڭ ارعى بەتi تiپ-تiك تاس قابىرعا, سول قابىرعانىڭ بەتiنەن سۋ مونشاقتاپ تامشىلايدى, قارا تاس ەگiلە جىلاپ جاتقانداي, جىلاپ-جىلاپ-جىلاپ جاتقانداي… ساعاتىما قارادىم, 25 مينۋت ءوتiپتi. مانا ازiردە بەلگiلەنگەن ۋاقىت – 11 ساعات 06 مينۋتتان بەرi 25 مينۋت دەپ ساناپ تۇرمىز. مينۋتتاپ ساناعان ۋاقىت ءوتiپ بولسايشى. قازiر مىنا بيiك تاس قابىرعانىڭ ۇستiندەگi ۇڭگiردەن سۋ اعادى دەۋ ماعان سەنiمسiزدەۋ كورiنەدi.
اندا-ساندا اڭگiمەسiن جالعايتىن قارا شال تاماعىن قىرناپ الدى. سوسىن ماعان بۇرىلا بiر قارادى دا سويلەپ كەتتi.
«التىن ايدارلى بالا باعاناعى تاسبۇلاقتان ءوتiپ, جۇگiرگەن قالپى قۇلدىراڭداپ كەتە بارادى. ەنتiگە ەكi وكپەسiن قولىنا الا شاشتى انا دا ۇلىنىڭ ارتىنان قالماي بiردە جۇگiرiپ, بiردە ەتەگiنە ءسۇرiنiپ, بiردە اياڭداپ جۇرە بەرگەن دەيدi. بالا التىن ايدارى كۇنگە جالت-جۇلت شاعىلىسىپ وسى تاۋعا جەتكەن ەكەن. سوسىن, الدەن ۋاقىتتا زورعا دەمالىپ, ەنتiگە جەتكەن اناسىنا قاراماي تاۋداعى ۇڭگiرگە كiرiپ كەتiپتi. سالدەن كەيiن ۇڭگiردەن بالانىڭ داۋسى ەستiلiپتi.
– اپا, ۇيگە قايتىڭىز, مەنi iزدەمەي-اق قويىڭىزدار. مەن ەندi سiزدەرگە جوقپىن, ۇيگە قايتىپ بارا جاتقاندا ارتىڭىزعا قارايلاماڭىز, ۇلكەن ءوتiنiشiم, – دەپ ەسكەرتەدi. شاشتى انا بالادان كۇدەر ءۇزiپ ۇيiنە قايتادى. ايتسە دە, ارتىنا بۇرىلىپ, قيماستىقپەن بiر قارايدى. سول ءسات كوز الدىندا الاپات تولقىن تاۋدان قۇلاپ كەلە جاتادى. جۇرەگi اۋزىنا تىعىلعان شاشتى انا قورىققانىمەن, سەلت ەتپەگەن قالپى بiر ورنىندا قاتادى دا قالادى. جانارىن جاس جۋعان انا بالام كورiنەر مە ەكەن دەگەن ويمەن ەگiلە جىلايدى. گۇرiلدەي قۇلاپ بۇكiل ءوڭiردi ءوز ىعىنا كوندiرە ءتونiپ, ەكپiندi بۇيرا تولقىندانىپ اققان سۋ باسىپ كەتەردەي. اپاتتان قايمىقپاعان انا جىلاپ تۇر ەدi. الاپات اعىن شاشتى اناعا جەتە بەرە جەرگە سiڭiپ جوعالىپتى. ەگiلە جىلاعان انا تۇرعان ورنىندا تاس بولىپ قالعان دەسەدi…».
قارا شال اڭگiمەسiن اياقتاي انتەك باسىن كوتەردi. سوسىن تاعى بiر قايتارا قۇران وقىدى. سالدەن سوڭ قاسىمىزداعى جiگiتتەر «سۋ كەلە جاتىر», دەپ قوسارلانا ءۇن قاتقان. مەن ساعاتىما قارادىم. 11 ساعات 37 مينۋت. جىلىمشىلاپ جوعارىدان سۋ اعىپ كەلەدi. ءسات ساناپ كوبەيە باستادى. كوز الماي تۇرمىن. اعىن ۇلعايا بەردi. جانىمداعى كiسiلەردiڭ ءبارi سۋعا قول سوزىپ جارقاباق تاسقا جاقىنداي ءتۇستi. بiر مەزگiلدە الگi اعىن سۋ قاتتى ەكپiنمەن اپپاق مونشاقتانىپ كەتتi. سۋ ەمەس, قۇددى, اپپاق-اپپاق مونشاقتار. كيiمiمiزگە قاراماي اپپاق مونشاقتار – اق نوسەردiڭ استىندا تۇردىق. جۇرت قولىنداعى ىدىستارىنا سۋ تولتىرىپ جاتىر. مەن دە قاراپ قالمادىم, قوس الاقانىمدى كوسiپ الدىم دا ۇرتتاپ كوردiم. بۇلاق سۋىنداي سالقىن ەكەن. تاعى دا كوسiپ الىپ iشiپ جاتىرمىن. قۇداي-اۋ, اپپاق-اپپاق مونشاقتار – اق نوسەردiڭ استىندا – تاۋدان قۇلاي اققان سۋ استىندا مالشىندىق. مالشىنعانىمىز سول, الگi اق نوسەر سۋ بiرتە-بiرتە ازايا بەردi, ازايا بەردi… ءسويتتi دە جوق بولىپ كەتتi. تاس قابىرعادا قايتادان الگi مول سۋدىڭ جىلىمشىلاپ اققان iزi قالدى. كوپ وتپەي ول دا توقتادى. قۇددى ماناعىداي قارايىپ ورنى جاتتى. اڭ-تاڭ بولىپ مەن تۇرمىن. ءۇستi-باسىم مالمانداي سۋ. شاشىمداعى سۋ بەتiمدi جۋا سورعالايدى. كيiمiم لەزدە كەبە باستادى. اياعىمىزدىڭ استىنداعى تولا سۋ دا عايىپ بولدى.
– ەكi ءمينوت اقتى, جاقسى كەلدi, – دەدi جۇمابەك ساعاتقا قاراپ. – سوندا ارالىعى 31 مينۋتتا كەلگەن سۋ ەكi مينۋت اققانى عوي.
بۇل سەكiلدi توسىنداۋ جايتتىڭ بiرنەشە رەت كۋاسi بولدىق. ماسەلەن, وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسى, تولە بي اۋدانىنداعى قاينار اۋىلىندا «جىلاق اتا اۋليەنiڭ قاينارى» دەگەن جەر بار. «جىلاق اتا» قاينارىنداعى ەرەكشەلiك, تاس ۇڭگiردiڭ iشiنە كiرسەڭiز توبەڭiزدەن تامشىلاي قۇيىلعان سۋدى كورەسiز. ۇڭگiر iشiندە تۇرىپ وتاۋعا كiرگەندەي اسەر الاسىز, ويتكەنi, ورتادا تاستان قاشالعان قازان-وشاق, ءۇي-جيھازدارىن كورiپ تاڭداي قاعاتىنىڭىز انىق. كيiمiڭiز سۋعا قانشا مالىنسا دا توڭبايسىز, ۇڭگiردەن شىققان بويدا قۇرعاپ سالا بەرەدi. جەرگiلiكتi تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جىلاق اتانىڭ كiندiگiنەن تاراعان ۇرپاق بولماي, اللا تاعالادان بالا سۇراپ, جالبارىنادى. جىلاق اتانىڭ كوز جاسى كول كۇيi قۇدايدان قانشاما بالا سۇراعانىمەن ارمانى ورىندالمايدى. «ومiردەن تۇلدىر وتكەنشە قۇداي نەگە تاس بولىپ قاتىرىپ تاستامايدى ەكەن» دەپ جالبارىنادى.
ال ەكiنشiسi ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى تامشىلى ەدi. اتى ايتىپ تۇرعانداي, ءوز جۇمباق سىرىمەن قىزىقتىرا تۇسەرi انىق. مۇنداي قۇپياعا تولى تامشى سەبەلەپ تۇراتىن تاس ۇڭگiرلەر از ەمەس. بۇلاردىڭ قاتارىنا الماتى وبلىسىنىڭ جاركەنت اۋدانىنداعى ۇڭگiردi قوسىڭىز…
جىلاعاناتانىڭ ولاردان ەرەكشەلiگi, ۇڭگiر ەمەس, تامشىلاپ تۇرعان جالپاق تاس قابىرعا, سوسىن, اۋىق-اۋىق اعىپ, توقتاپ قالاتىن سارقىراماسى بولسا كەرەك. قازىعۇرتتان كەلگەن اپپاز ەكەۋمiز سۋ اعىپ, قايتا شەگiنگەن جاققا كوتەرiلدiك. كiشكەنە الاڭقاي بiتكەن تۇستا كىشكەنتاي ۇڭگiر بار. ۇڭگiردiڭ اۋزى لىقا تولعان سۋ, بۇل جەردە دە تومەن شەگiنiپ بارا جاتقانىن بايقادىق. قيالاۋ تاستى بەتكەيمەن ارەڭ دەگەندە ورلەپ جوعارىداعى ۇڭگiرگە كiردiك. ۇڭعىل-شۇڭعىلى كوپ ۇڭگiر. Iشi ءارi قاراي جۇرۋگە تىم قورقىنىشتى ەدi. ويدىم-ويدىم iرi تاس جۇرۋگە وتە ىڭعايسىز, بۇرالاڭ-بۇرالاڭ كۇيi بەيمالiم الەمگە باستارداي ىنتىقتىرادى. توبەدەگi سۇستى تاستىڭ قاتۋلى قاباعى قورقىنىش بولىپ كەۋدەدەن يتەرەردەي. كەرi شىقتىق. جوعارىدا تاعى بiر ۇڭگiر بار.
– باعزى زامانداردا سۋ وسى جوعارعى ۇڭگiردەن اققان دەيدi. كەيiندەرi ورتاداعىدان, ال سوڭعى كەزدە تومەنگi, ۇشiنشiسiنەن قۇلاپ اعادى ەكەن. قارا شال بiز تومەن تۇسكەندە ءمان-جايدى ءتۇسiندiرiپ جاتتى. بالكiم, شاشتى انانىڭ كوز الدىنا توپان سۋ بولىپ كورiنەتiن كەزi سول ەڭ جوعارعى ۇڭگiردەن قۇلاعان اعىن شىعار. بۇل – مەنiڭ ويلاعانىم. ءبارi دە تۇپ-تۋرا اڭىزداعىداي, وسى جەردەن بiر شاقىرىمداي قاشىقتىقتا جىلاعاناتانىڭ قادام عارىسى بار. كادiمگi ءۇي iسپەتتەس تاس ۇڭگiر. قۇزار شىڭنىڭ باسىندا بولعاندىقتان, وعان شىعۋ دا قيىن. تاس-تاستىڭ اراسىمەن ورمەلەپ ارەڭ كوتەرiلدiك. ۇڭگiر اۋزىنا ەنگەنiمiز سول, جاڭبىر جاۋىپ كەپ بەردi. ءسويتiپ, سەلدەتكەن نوسەردەن جىلاعاناتانىڭ قادام عارىسى – ۇيiنە كiرiپ پانالادىق. ۇڭگiر بولمە-بولمە بولىپ جالعاسا بەرەدi. بiز ءۇشiنشi ءۇيدiڭ بوساعاسىنان قايتتىق...
ساپارباي پارمانقۇلوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
تۇركىستان اۋدانى,
بوزبۇتاق