تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى – تاعىلىم الار تاريحىمىز

ەگەمەندىكتىڭ جەمىسى, ەلباسىنىڭ جەڭىسى

قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان دەكلاراتسيا مازمۇنى جاعىنان تەڭدەسسىز تولىققاندى قۇجات بولىپ شىققان. وندا ەلىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن كەزەڭدەرى ايقىن كورىنىس تاپقان. وقىعانىڭدى كوڭىلگە توقىعاندا, بويىڭدى ءبىر ماقتانىش سەزىمى بيلەيدى. وسىنىڭ بارلىعى ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ ساليقالى دا سالماقتى ساياساتىنىڭ ناتيجەسى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولا قويماس. قازىر شيرەك­عاسىرلىق جولدى ارتقا تاستاپ, ەرتەڭگى كۇنگە باتىل قادامدار جاساپ وتىرعان قازاق­ستاننىڭ بولاشاعى بۇدان دا ەڭسەلى بولارىنا سەنىم مول. قازاقستان ءوز بيلىگى ءوز قولىنا تيگەن بويدا-اق, ادامزاتقا اجال ارانىن اشقان يادرولىق قارۋدان باس تارتتى. حالقىنىڭ قاسىرەتىنە اينالعان سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىن جاپتى. مۇنىڭ ءبارى ەلباسىنا وڭاي ءتۇستى دەپ ەشكىم دە ايتا المايدى. بەيبىتقاتار ءومىر سۇرۋگە ۇمتىلعان ەلىنىڭ مۇددەسىن ويلاعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسىلاي بولۋى قاجەت ەكەنىن بەك ءتۇسىندى. ناتيجە ايتارلىقتاي, قازاقستاندى بەيبىتشىلىكسۇيگىش ەل رەتىندە الەم تانىدى. ودان كەيىن تاتۋلىق پەن ورتاق كەلىسىمدە ءومىر سۇرۋگە باعىتتالعان تالاي الەمدىك جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى باستامالاردىڭ دۇنيەگە كەلۋىنىڭ باستاۋىندا ءبىزدىڭ ەلدىڭ تۇرۋىندا دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ۇلىق ۇستانىمى جاتقانى بەلگىلى. جالپى, دەكلاراتسيانى وقىپ وتىرعاندا, ەلباسىنىڭ سارا ساياساتىنىڭ ساباقتاستىعى كوز الدىڭا كەلە قالادى. ەكونوميكالىق دامۋ جولدارى دا جىل وتكەن سايىن ىلگەرىلەۋدىڭ ىلكىمدى ىزدەنىستەرىمەن تولىعا تۇسەدى. بۇل دەگەنىڭ ەلباسىنىڭ ءار قادامدى الدىن الا اڭعارىپ باساتىن, ءار ءىستى «جەتى ولشەپ, ءبىر پىشەتىن» كورەگەندىگىنىڭ بەلگىسى بولسا كەرەك. ەكونوميكادا 50 ەلدىڭ قاتارىنا ەنەمىز دەپ ەدىك, ول ماقسات ورىندالدى. ەندى وتىزدىققا ەنۋدىڭ ەنشىلەس ىزدەنىستەرى جاسالۋدا. دەكلاراتسيادا مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ ءسوزدىڭ ەمەس, ءىستىڭ ادامى ەكەنى جۇيەلەنە باياندالعان. بۇدان بۇرىن بىردە-ءبىر ەلدىڭ باتىلى بارماعان اۋقىمدى شارۋالار تىندىرىلدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى مىڭداعان شاقىرىم تەمىر جول سالىندى. عاسىر جوباسى اتالعان «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك ءدالىزى پايدالانۋعا بەرىلدى. قازاقستان كوپتەگەن تىڭ ىستەردىڭ ىرگەسىن بەكىتتى, ىلگەرى كۇندەرگە وزىندىك جولمەن بارۋدىڭ باعىتتارىن ايقىندادى. بۇعان ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى, «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى جانە «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارى ناقتى دالەل. بۇل تاريحي باعدارلامالار ءبىزدى بۇرىنعىدان گورى بيىك بەلەستەرگە كوتەرەرى ءسوزسىز. دەكلاراتسيادا قازاقستاننىڭ ساياساتتاعى ءساتتى قادام­دارى باياندالعان. ەلىمىزدىڭ ەقىۇ مەن يىۇ-عا تابىستى توراعالىق ەتۋى, ەاەو, شىۇ, اوسشك قازاقستاننىڭ جالپى الەمدىك جانە ايماقتىق ماسەلەلەردى شەشۋدەگى ماڭىزدى ۇلەسى بولىپ تابىلاتىنىنا ەشكىمنىڭ تالاسى بولماۋى ءتيىس. ءتىپتى, ارىگە بارماي-اق, الداعى جىلى استانادا وتەتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ ءوزى قازاقستاندى الەم مويىنداعانىنىڭ ناقتى مىسالى دەر ەدىم. بىزدە وسى تاۋەلسىزدىك جىلدارى الىس-جاقىن شەتەلدەرگە ابىرجىماي كورسەتۋگە تۇرارلىق دۇنيەلەر قازىردىڭ وزىندە جەتەرلىك. ارقانىڭ توسىندە استانانى تۇرعىزعان ەلباسىنىڭ قاي ءىسىن الساڭ دا, حالقىمىزدىڭ بولاشاعىنا قىزمەت ەتۋدىڭ ونەگەسىن كورەسىڭ. تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلى تولاعاي تابىستارعا تولى بولدى. مىڭداعان جاڭا مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار بوي كوتەردى. قازىر قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرمىسى ادام تانىماستاي وزگەردى. الىس اۋىلدارعا دا قاتتى جامىلعىلى جولدار مەن گاز قۇبىرلارى جەتكىزىلۋدە. قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا ءومىر جاسى 72 جاسقا جەتتى, ەڭبەكاقى مەن زەينەتاقى, شاكىرتاقى جىل سايىن كوتەرىلۋدە. مادەنيەت پەن ءبىلىم سالاسىنداعى ىلگەرىلەۋ ءوز الدىنا. تاريحىمىزدى تۇگەندەۋدىڭ جارقىن جولىنا تۇستىك. مىنە, وسىنىڭ بارلىعى تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى, ەلباسىنىڭ جەڭىسى دەۋ ورىندى بولماق. داۋلەت ابەنوۆ, قازاق-ورىس حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اقتوبە  

تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىر تارتۋى – «نۇرلى جول»

ەلىمىز ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن جاڭا ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردى ورنىقتىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. بۇل ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە وسىن­داي باعىتتاعى ۇمتىلىستارعا جان بىتىرەتىن, ءارى ونى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن باعدار­لاما­لاردى جۇزەگە اسىرۋ كەرەكتىگى ايقىن كورىندى. كوپ كەشىكپەي تاۋەلسىزدىكتىڭ العاش­قى جىلدارىنان وركەنيەتتى ەلدەر كوشىنە ىلەسۋگە جاعداي جاسايتىن مەملەكەتتىك باع­دار­لامالار قابىلدانىپ, ونى ىسكە اسىرۋ تەتىگى پايدالانىلا باستادى. وسى ارقىلى ەگەمەن ەلدىڭ ۇيلەسىمدى تۇردە دامۋىنا سەپ­تى­گىن تيگىزەتىن كوپتەگەن ماڭىزدى ينفرا­قۇرى­­لىم­دىق جۇيەلەر جاساقتالدى. ءارى بۇل جوبالار تەك جوبا كۇيىندە قالىپ قويماي, قازاقستاندىقتاردىڭ ساپالى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى كوتەرىلۋىنە جول اشتى. سولاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى. مىنە, مەملەكەتكە دە, ەل-جۇرتقا دا وتە قاجەت باعدارلاما – تاۋەلسىزدىك جىل­دارى­نىڭ ءبىر جەڭىسى ەكەنى دەكلاراتسيادا كورسەتىلىپتى. ەندى وسىعان قاتىستى ەكى-ءۇش اۋىز پىكىرىمدى ورتاعا سالا كەتكەن­دى ءجون كورەمىن. وركەنيەتتىلىكتىڭ ەڭ باستى ولشەمدەرىنىڭ ءبىرى – تاق­تايداي تەگىس, ەنى مەن ارناسى كەڭ, ءساندى دە ساۋلەتتى اۆتو­موبيل جول­دارى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا ەگەمەندىك جىلدارى كەزىندە ستراتەگيالىق جوبالاردىڭ قاتارىنان ورىن الاتىن وسى ءىس جوعارىدا اتالعان «نۇرلى جول» باعدارلاماسى ارقى­لى جۇزەگە اسا باستادى. ءسويتىپ, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋە­تىن كوتەرۋگە تاعى ءبىر قادام جاسالدى. ءسوزىم جالاڭ ءارى قۇرعاق بولماۋى ءۇشىن جوعارىدا ايتىلعان وي-تۇجىرىمدارىما اقجايىق ايماعىنان بىرەر مىسال كەلتىرە كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىن. ەگەر شەگىنىس جاسار بولساق, تاۋەل­سىزدىك تاڭى اتقان كەزدە رەسپۋبلي­كامىز­داعى جول ينفراقۇرىلى­مى ەڭ ارتتا قالىپ قويعان وڭىرلەردىڭ ءبىرى – باتىس قازاقستان وبلىسى دەسەم, قاتە­لەسپەيتىن شىعارمىن. ءتىپتى مۇندا وتپەلى كەزەڭ مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ بۇدان كەيىن­گى جىل­دارىندا دا اۆتوموبيل جولدارى سالا­سىندا ۇزاق ۋاقىتتان بەرى قور­دالانىپ قالعان پروبلەمالار سەڭى سوگىل­مەي تىرەسىپ جاتتى. قازىرگى كۇنگە دەيىن وبلىس­تا جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق ما­ڭىزى بار جولداردىڭ تەك 26 پايىزى عانا قاناعا­تتانار­لىق جاعدايدا ەكەنى وسى پىكىرىمنىڭ باستى ءبىر دالەلى. وسى ەڭ تومەن كورسەتكىشتى كوتەرۋگە مەملەكەتتىك «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ شاپاعاتى تيگەنىن قالايشا ايتپاي تۇرا الامىز. ال تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىق تورقالى تويى اتالىپ وتەتىن بيىلعى مەرەكەلى جىلى وڭىردە اۆتوجولدارعا كۇردەلى جوندەۋلەر جۇرگىزۋ مەن ونى پايدالانۋ ىسىنە 16 ميلليارد تەنگەدەن استام قاراجات جۇمسالىپتى. ەلىمىزدىڭ باتىستاعى قاقپاسى ورال رەسەيدىڭ بەس بىردەي وبلىسىمەن شەكتەسەتىنىن بۇعان دەيىن ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇرمىز. شەكارالاس وڭىرلەر وزدەرىنىڭ گەوەكونوميكالىق ساياساتىن ويلاستىرعان كەزدە تاياۋ شەتەلدەرمەن تۇيىسەتىن تۇستارىنداعى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جاي-كۇيىن جاقسارتۋعا كوڭىل اۋدارماسا, مۇنىڭ ءوزى ەلدىگىمىز ءۇشىن دە, ەگەمەندىگىمىز ءۇشىن دە ۇلكەن سىن. وتپەلى كەزەڭدە مۇنى رەتتەۋدىڭ مۇمكىندىگى بولا بەرمەگەنىن دە جاسىرىپ قالعىمىز كەلمەيدى. دەگەنمەن, كەيىنگى كەزەڭدە مۇنداي مەرەيلى ءساتتىڭ كەلگەنى تاۋەلسىزدىكتىڭ سوڭعى ون جىلىنداعى قارجىلىق الەۋەتىمىزدىڭ مولايا باستاعانىن كورسەتەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە رەسەيدىڭ ساراتوۆ, ۆولگوگراد, سامارا جانە استراحان گۋبەرنيالارىمەن شەكتەسەتىن اۆتوموبيل جولدارىن جوندەۋگە مۇمكىندىك تۋدى. بۇل ىسكە دە «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ ۇلكەن كومەگى تيگەنىن باسا ايتۋ پارىز. بۇگىنگى كۇنى تاۋەلسىزدىكتىڭ اكەلگەن تارتۋلارى مەن جەمىستەرى از ەمەس ەكەندىگىنە بارشا قازاقستاندىقتار كۋا. سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدەگى اۆتوموبيل جولدارى سالاسىن­دا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ازاماتتار ءۇشىن «نۇرلى جول» باعدار­لا­ماسىنىڭ ورنى بولەك دەپ بىلەمىز. ونىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان دەكلاراتسياسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن العانى دا وسى تۇجىرىمنىڭ باستى ايعاعى. مارات قۋانشاليەۆ, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى  باسقارماسىنىڭ باسشىسى باتىس قازاقستان وبلىسى  

جاسامپاز جىلدار جەتىستىگىنە كوڭىل تولادى

پارلامەنتتىڭ قوس پالا­تا­سىنىڭ بىرلەسكەن وتىرى­سىندا قابىلدانعان دەكلارا­تسيا تاۋەلسىز ەلىمىزدە ساناۋ­لى ۋاقىتتا اتقارىلعان ۇشان-تەڭىز جۇمىستاردى ايشىق­تاي­تىن تاريحي قۇجات رەتىندە بارشانىڭ ريزاشىلىق سەزىمىن تۋعىزدى دەپ ويلايمىن. عاسىرلار بويىنا اڭساعان, ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارى مۇرات ەتكەن تاۋەلسىزدىك ءبىزدىڭ قولى­مىزعا قونىپ, ازات ەل رەتىندە الەمگە تانىلعانىمىزعا شي­رەك عاسىر تولدى. كەڭەس وداعى­نان ءبولىنىپ شىق­قان جاس مەملەكەت وسى ارا­لىق­تا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشى­لىعىمەن اسا زور جەتىستىكتەرگە جەتتى. حالىق قاشاندا تاتۋ­لىقتى, بەيبىت زاماندى مۇرات ەتكەن ەلباسى ماڭىنا توپتاستى. «تورتەۋ تۇگەل بولسا توبەدەگى كەلەدى» دەگەن قاعيدانى تۇتىندى. ال ەلباسى ەل سەنىمىن العا سۇيرەپ, مەملەكەتتى دامىتۋ ىسىندە ەش ايانىپ قالمادى. ەگەمەندىگىن ەندى الىپ, شاڭىراعىن جاڭا كوتەرگەن قازاقستاننىڭ ادامزاتتى جاپپاي قىرعىنعا ۇشىراتاتىن اتوم قارۋىنان ءوز ەركىمەن باس تارتۋى دۇنيە ءجۇزىن سەلت ەتكىزگەن سونى جاڭالىق ەدى. ەلباسىمىزدىڭ پارمەنىمەن جابىلعان سەمەي يادرولىق پوليگونى ميلليونداعان جاننىڭ كەۋدەسىنە ءۇمىت وتىن جاقتى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە «قوعامنىڭ باستى باي­لىعى – ادام» دەگەن بۇلجىماس قاعيدا قالىپ­تاستى. سونىڭ نەگىزىندە قابىلدانعان ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامالار جەمىسىن بەرۋدە. جان جادىراتاتىن كورىنىستەردى رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن, سونىڭ ىشىندە سىر وڭىرىنەن دە كوپتەپ كەزدەستىرەسىز. سۇيسىنەر­لىگى سول – مۇنداي يگىلىك­تى قادامدار تەك ءىرى قالا, وب­لىس ورتالىقتارىندا عانا ەمەس, الىس اۋداندار, شالعاي اۋىل­­داردا دا جۇزەگە اسۋدا. بۇل تۇرعىدا ەل-جۇرتىنىڭ ج­و­عىن جوقتاپ, بارىن پايىم­­دا­عان پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءسىڭىر­گەن ەڭبەگى ولشەۋسىز ەكەنى داۋسىز. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەلدىگىن كورسەتەتىن ماڭىزدى قۇجاتتا جاس مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپ­تاسۋ جانە قول جەتكىزگەن جەتىس­تىك­تەرى تولىق قامتىلعان. ارينە, بۇل كەزەڭ­دەردە ەلبا­سى­نىڭ سىندارلى سايا­ساتى ارقا­سىندا قازاق­ستان ەكونوميكاسى قار­قىندى دامى­عان, تابىسقا جەتۋدىڭ بىرەگەي تاجىريبەسى بار ساياسي تۇراقتى مەملەكەت رەتىندە قالىپ­تاستى. مەملەكەت باسشىسى قازاق­ستان حالقى بىرلىگىن نىعايتۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسى بار ايرىقشا ينستيتۋت – قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇردى. ەل­ىمىز­دە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم بارشا جۇرتشى­لىقتىڭ ادامگەرشىلىك جانە ادەپ نورماسىنا اينالدى دەسەك بولادى. سونىمەن قاتار, «ماڭگىلىك ەل» قۇندى­لىقتارى قازاقستاندىقتاردىڭ تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋعا ورتاق ماقساتىن, ورتاق مۇددەلەرى مەن بولاشاعىن بىرىكتىردى. بۇل قۇجات ءبىزدىڭ جارقىن بولاشاق جولىندا بىرلىگىمىز مەن ىنتىماعىمىزدى كورسەتكەن تاعى ءبىر ماڭىز­دى وقيعا بولدى. ءاليما ابدىحالىقوۆا, مانشۇك مامەتوۆا اتىنداعى قىزىلوردا گۋمانيتارلىق كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى   الماتى