بيىلعى جىلدىڭ باسىندا ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت قازاقستاندىقتاردىڭ بەيبىتشىلىك باستاماسىنا باي سىندارلى ساياساتىن جاھان جۇرتىنا تاعى پاش ەتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە ادامزات قوعامى ىقتيمال سىن-قاتەرلەر الدىندا تۇرعانىن, بۇل قاۋىپتەن اتومدى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ ارقىلى جول تابۋعا بولاتىنىن ناقتى دايەكتەمەلەرمەن ءسوز ەتتى.
ءبىز وسى ورايدا ەلىمىزدەگى اجال ارانى بولعان اتومعا قارسى كۇرەس پەن ازاماتتىق قوعامنىڭ قاتار دۇنيەگە كەلگەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. جالپى, انتيادرولىق قوزعالىس – قازاقستانداعى ازاماتتىق سەكتوردى قۇرۋداعى العاشقى قادام. «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسى قاراپايىم ەڭبەكشىلەر مەن مەملەكەتتىڭ ءبىرىنشى تۇلعالارىن بىرىكتىرە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى تۇڭعىش ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم رەتىندە تىركەلدى. ءناتيجە: قازىر مەملەكەتىمىزدە اتوم قۋاتى بەيبىت ماقساتتا پايدالانىلۋى ءتيىس دەگەندى بەرىك ۇستانعان جاڭا بۋىن قالىپتاستى. ياعني, ۇلتتىق قاسىرەت پەن سەنىم كەلەشەكتە ميلليونداعان قازاقستاندىقتاردىڭ جۇرەگىن بىرىكتىردى.
سەمەي پوليگونىنان تۋعان قايعى-كەساپات سول كەزدەگى كەڭەستىك قازاقستاننىڭ وزىندە ازاماتتىق سەكتوردىڭ قۇرىلۋىنا جانە تۇڭعىش ازاماتتىق باستامالاردىڭ پايدا بولۋىنا سەرپىن بەردى. «نەۆادا-سەمەي» انتييادرولىق قوزعالىسى ۇرانىمەن جارىلىستاردان زارداپ شەككەن تۇرعىندار يادرولىق قارۋدىڭ گەنەتيكالىق مۋتاتسياعا الىپ كەلەتىنىن ايتىپ, حالىقتىڭ كوزىن اشۋعا جانە پوليگوندى جاۋىپ, زارداپ شەككەن حالىققا كومەك كورسەتۋ تۋرالى زاڭ قابىلداۋعا جەتۋدى الدارىنا ايقىن ماقسات ەتىپ قويعان ەدى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن وعان 1991 جىلى 29 تامىزدا قول جەتكىزدىك. ءدال وسى كۇن يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى بولىپ جاريالاندى. وسىلايشا, قازاق حالقى ازاماتتىق سىلكىنىس جاساپ ماقساتىنا جەتتى جانە جاھاندىق شەشىم قابىلداۋ ارقىلى ەركىن قوعامعا العاشقى قادامىن جاسادى.
ايتا كەتەلىك, پوليگوننان زارداپ شەككەن اۋماق الاڭى 304 مىڭ شارشى شاقىرىمعا تەڭ. ونىڭ سىناق جىلدارىندا قالدىرعان گەنەتيكالىق جانە ەكولوگيالىق زاردابىن قالاي باعالاۋعا بولادى؟ پوليگون جارىلىستارى كەزىندە جەرۇستى جارىلىستارى مەن گازدى فراكتسيالارى ارقىلى اۋەگە 55 راديواكتيۆتى بۇلت جانە 169 جەراستى سىناقتارى ءجۇرگىزىلدى. وسى 224 جارىلىس قازاقستاننىڭ شىعىس بولىگىندەگى اۋماعىن تۇگەلىمەن رادياتسيالىق ۋلى قالدىقتارمەن لاستادى.
الەمدەگى يادرولىق ەيفوريانى اشكەرەلەگەن ەڭ قاۋىپتى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى چەرنوبىل اتوم ەلەكتر ستانساسىنداعى اپات بولدى. مەن اپاتتى جويۋعا قاتىسۋشى رەتىندە سول كەزدە سانامدا ۇلكەن بەتبۇرىس بولعانىن سەزدىم. بۇل جاعداي باسقا ادامدار سياقتى مەنى دە وزگەرتتى. چەرنوبىل قاسىرەتى دە ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا تۇرتكى بولدى. وسى كەزەڭدە ءوز ءومىرىمىز بەن كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ءومىرى الدىنداعى ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىن تۇسىندىك. سوندىقتان, سول ۋاقىتتا ازاماتتىق پارىز اياسىندا ەكولوگيالىق قوزعالىستار مەن قوعامدىق ۇيىمدار اشىلا باستادى. شىعىس قازاقستاندا دا ازاماتتىق بەلسەندىلىكتىڭ ۇشقىندارى پايدا بولدى. بۇكىل ەل بويىنشا ازاماتتىق بەلسەندىلەر ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە, حالىق دەنساۋلىعىنا جانە قورشاعان ورتا قاۋىپسىزدىگىنە, ازاماتتار قۇقىن قورعاۋعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
قازاقستاننىڭ باستان وتكەرگەن تاريحى انتيادرولىق ستراتەگيانىڭ كوشباسشىسى بولۋ قۇقىن سىيلادى. بۇگىندە مەملەكەت باسشىسى مەن ەلىمىزدىڭ ساياساتى ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە, بەيبىت اتومعا جانە ءاسكەري ماقساتتاعى يادرولىق جوبالاردى پايدالانۋدان باس تارتۋعا باعىتتالعان. ەلباسىمىز ۇسىنعان انتيادرولىق باستامالار كوپتەگەن ەلدەردى قامتىدى. ال قازاقستان الەمدىك قوعامداستىققا ءوزىن سەنىمدى ارىپتەس رەتىندە تانىتتى.
قازىر لاڭكەستىك شابۋىلداردان قۇتى قاشقان الەمدىك قوعامداستىق قازاقستاننىڭ, ەلباسىنىڭ بۇل ماسەلەدەگى جوسپارلارىنىڭ سۇڭعىلالىعىن ايقىن سەزىنىپ, قۇرمەتپەن قارايتىن بولدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ مانيفەسىندە يادرولىق جويقىن قارۋلاردىڭ جەكەلەگەن توپتاردىڭ قولىنا ءتۇسۋى قاۋپى تاعى دا سارالاندى. سوندىقتان, اتومدى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋدىڭ وزەكتىلىگى وسە ءتۇستى. ءححى عاسىردىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى يادرولىق تەرروريزم, سونداي-اق, يادرولىق جانە راديواكتيۆتى ماتەريالداردىڭ زاڭسىز اينالىمى بولۋى مۇمكىن. «سوعىستى جويۋ – ادامزاتتىڭ كۇردەلى وركەنيەتتىك مىندەتى. بىراق ونىڭ بالاماسى جوق», – دەپ مالىمدەگەن بولاتىن قانقۇيلى يادرولىق سالدارلارسىز الەمگە تاعى دا تاباندىلىقپەن ۇمتىلعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقستانعا دەگەن جوعارى دەڭگەيدەگى سەنىم ماگاتە جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدا دا بايقالدى. اشىق بايقاۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, قازاقستان ءوز اۋماعىندا بانكتى ورنالاستىرۋعا ۇمىتكەر بىردەن-ءبىر ەل اتاندى. 2012 جىلى مامىر ايىندا ماگاتە دەلەگاتسياسى استانا مەن وسكەمەن قالالارىنا كەلدى. دەلەگاتسيا مۇشەلەرى ۋران بانكىن ورنالاستىرۋعا ارناپ ۇسىنىلعان الاڭدارمەن تانىسقاننان كەيىن ءۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتىن تاڭدادى. ماگاتە-ءنىڭ تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى تۇجىرىمداماسى ەرەكشە جاعدايلاردا عانا پايدالانۋعا بولاتىن قوسىمشا قور قۇرۋعا نەگىزدەلگەن. ياعني, ماگاتە مۇشەسى – بەلگىلى ءبىر مەملەكەت ساياسي سەبەپ-سالدارلارمەن ءداستۇرلى تاسىمالداۋشىدان وتىن الۋعا قول جەتكىزە الماعان جاعدايدا اتالعان قور ىسكە قوسىلادى. كەز كەلگەن جاڭا باستامالار سياقتى, بۇل يدەيا دا بىرقاتار سىبىس پەن جورامالعا ارقاۋ بولدى. اتالعان ماسەلەنى بەلسەندى تۇردە تالقىلاۋعا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار دا اتسالىستى. وسى باعىتتا جۇرگىزىلگەن جەكە زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە, ازاماتتىق سەكتوردىڭ بۇل جوبانى قوعامنىڭ قابىلداۋىن ساۋاتتى نەگىزدە قالىپتاستىرۋعا ۇلەس قوسقانىن ايتقىم كەلەدى.
ولەگ چەرنىشوۆ,
شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا ازاماتتىق اليانستىڭ توراعاسى
وسكەمەن