ەل ەرتەڭىنىڭ تىرەگى بۇگىنگى جاستارىمىز تاۋەلسىزدىك جىلدارى ومىرگە كەلىپ, ءبىلىم مەن تاربيە الدى, ازامات بولىپ شىڭدالدى. شىنايى تاۋەلسىزدىك قازاقستاندىق جاستارعا نە بەردى؟ تاۋەلسىزدىك قۇندىلىقتارىن جاستارىمىز قالاي پايدالانۋدا؟ وسى باعىتتا م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ماحمەتعالي سارىبەكوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ماحمەتعالي نۇرعالي ۇلى, ءسىز 2009-2012 جىلدارى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولا ءجۇرىپ, رەسپۋبليكامىزداعى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنا جاۋاپتى بولدىڭىز. وسىعان بايلانىستى جاستار ساياساتىنا قانداي باعا بەرە الاسىز؟
– الەمدىك تاجىريبەنى الساق, بۇگىن جاستار ساياساتىن ۇيىمداستىرۋ نەگىزگى 3 مودەل بويىنشا دامىپ كەلەدى: ليبەرالدىق, كونتينەنتالدىق, ازيالىق. ليبەرالدىق مودەلدە جاستار ساياساتى جەكە سالا رەتىندە قارالمايدى. جاستار ساياساتى نەگىزىنەن ازاماتتىق قوعام ارقىلى ىسكە اسادى. بۇل ساياسات جەكەمەنشىك كومپانيالار جانە جەكە ادامدارمەن قارجىلاندىرىلادى.
كونتينەنتالدىق مودەل بويىنشا جاستار ساياساتى جەكە سالا رەتىندە قاراستىرىلادى. ونى ارنايى مەملەكەتتىك ورگان ۇيىمداستىرادى. قارجىلاندىرۋ مەملەكەت تاراپىنان جۇرگىزىلەدى. ساياسي پارتيالار جاستار ساياساتىنا ارالاسپايدى.
ازيالىق مودەلدە جاستارمەن جۇرگىزىلەتىن جۇمىس مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ جەتەكشى باعىتى رەتىندە الىنادى. بۇل جۇمىسپەن جەكە مەملەكەتتىك ورگان اينالىسادى. قازاقستاندىق مودەل كونتينەنتالدىق جانە ازيالىق جۇيەلەردىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن پايدالانعان.
رەسپۋبليكامىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن 1999 جىلى جاستار ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى قابىلدانىپ, ول 2012 جىلعا دەيىن پايدالانىمدا بولدى. بۇل قۇجات ءوز مىندەتتەرىن ورىندادى جانە زامان تالاپتارىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى قازىرگى كۇن ۋاقىت سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرە الماي قالدى. نەگىزىنەن 1999 جىلعى تۇجىرىمداما وقۋشى جانە ستۋدەنت جاستارعا ارنالعان بولاتىن. ال ولار جالپى جاستاردىڭ تەك قانا جارتىسىن (50%) قۇرايدى. سونىمەن قاتار, ەكىنشى جارتىسى (قالعان 50%) بۇرىنعى تۇجىرىمدامادا ەسكەرىلگەن جوق: بۇل – جۇمىسشى جاستار, اۋىل جاستارى, ءوزىن-ءوزى ۇيىمداستىرعان جاستار, مارگينالدىق جاستار جانە باسقالار. سول سەبەپتەن 2012 جىلى «2020 جىلعا دەيىنگى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى «قازاقستان 2020: كەلەشەككە جول» دەپ اتالاتىن جاڭا تۇجىرىمداما قابىلداندى. تۇجىرىمدامانىڭ نەگىزگى وزگەشەلىگى ول جاستاردىڭ بارلىق كاتەگوريالارىن قامتيدى.
وسى تۇجىرىمدامانىڭ نەگىزىندە ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن 2015 جىلى «مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا زاڭى قابىلداندى.
– 2012 جىلى قابىلدانعان جاستار ساياساتى تۇجىرىمداماسىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارى قانداي؟
– بىرىنشىدەن, سوڭعى جىلدارى جاستارعا ارنالعان مىنانداي جوبالار دامىپ كەلەدى: «جاستار تاجىريبەسى», «جاسىل ەل», «ديپلوممەن – اۋىلعا!», «جاستار كادرلىق رەزەرۆى», «مەملەكەتتىك قىزمەت مەكتەبى», «جاستار – وتانعا». بۇگىن جاستاردىڭ بارلىق كاتەگوريالارىن قامتىپ, ولاردى بىرىكتىرەتىن جاڭا جوبالار قاجەت.
ەكىنشىدەن, كەيىنگى جىلدارى مىنانداي الەۋمەتتىك جاڭارۋ باعدارلامالارى ىسكە اسۋدا: «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020», «ايماقتاردىڭ دامۋ باعدارلامالارى». تۇجىرىمداما جاڭا مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن وسى الەۋمەتتىك باعدارلامالارمەن دۇرىس ۇشتاستىرۋى قاجەت. ۇشىنشىدەن, بۇگىن جاستاردىڭ ءار كاتەگورياسىنا (قالالىق جانە اۋىلدىق جاستارعا, جاستاردىڭ ەتنيكالىق توپتارىنا, فورمالدى ەمەس كوشباسشىلارىنا) ناقتى ادرەستىك تاسىلدەر پايدالانۋ قاجەت.
– جاستار ساياساتىندا قانداي ماسەلەلەردى قازىرگى كەزەڭدە وتە وزەكتى دەپ سانايسىز؟
– بۇنداي ماسەلەلەر از ەمەس. مىسالى, ەلباسى كەزىندە جاستارعا ارنالعان «الەۋمەتتىك ليفتىلەردى» قۇرۋدى تاپسىردى. ونىڭ مىسالى رەتىندە قابىلەتتى جاستاردى مەملەكەتتىك قىزمەتكە تارتۋدى جانە جاستاردىڭ ۆولونتەرلىق ورتالىقتارىن قۇرۋدى كورسەتتى. ەندىگى كەزدە ءار ايماقتا «الەۋمەتتىك ليفتىلەردى» قالاي قۇرامىز جانە ونىڭ ناقتى مەحانيزمى قانداي بولادى دەگەن ماسەلەنى شەشۋ قاجەت. بۇل ماسەلە بۇگىنگە دەيىن تولىق شەشىمىن تاپقان جوق.
ەكىنشىدەن, قازاقستاندىق قوعامداعى جاستار ساياساتىنا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋ كەرەك. جاستار ساياساتىن ءبىر كۇندىك اكتسيالارعا, شۋلى پيار-كومپانيالارعا اينالدىرۋعا بولمايدى. قازىرگى كەزدە كۇندەلىكتى, جۇيەلى جانە كەشەندى نەگىزدە ناقتى جۇمىستاردى ىسكە اسىرۋ قاجەت. سوندا عانا ءبىز جاستار ساياساتىندا كەزدەيسوق, فراگمەنتارلىق ءىس-شارالارعا جول بەرمەيمىز. سونىمەن قاتار, سان جاعىنان نەعۇرلىم كوپ جانە جاستاردىڭ بارلىق كاتەگوريالارى قامتىلاتىن بولادى.
– ءسىزدىڭ بارلىق ۋاقىتىڭىز جاستاردىڭ اراسىندا وتۋدە. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورىنىڭ جاستارمەن جۇمىس اتقارۋداعى نەگىزگى ماقساتى نەدە؟
– مەن جاستارمەن كەزدەسكەندە ءبىر ماسەلەنى ءجيى ايتامىن. قازاق حالقىنىڭ «ادام ءومىرى قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا» دەگەن تەڭەۋى بار. ال, ستۋدەنتتىك ءومىر بار بولعانى 4-اق جىل, وتە قىسقا ءسات. وسى جىلداردى ءبىزدىڭ جاستارىمىز وزدەرى ءۇشىن ءتيىمدى پايدالانۋعا ءتيىس. «بۇگىن بولماسا, ەرتەڭ بولادى» دەگەن جاستاردىڭ اراسىندا «جايباسارلىق» كوزقاراس بولماۋ كەرەك. بارلىق نارسەنى (وقۋ, عىلىممەن اينالىسۋ, سپورتپەن شۇعىلدانۋ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قوعامدىق جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسۋ, ت.ب.) بىردەي جاقسى جاساۋعا بولمايدى. بىراق ءبىر ءنارسەنى باسقالاردان جاقسى جاسايمىن دەگەن جاستاردا ۇمتىلىس بولۋى كەرەك.
قازاق جاستارىنىڭ اراسىندا دارىندى جانە تالانتتى, قابىلەتتى جانە قارىمدى جاستار كوپ. سول الەۋەتتى سىرتقا شىعارۋ ءۇشىن, حالىققا پاش ەتۋ ءۇشىن جاستارعا قاجەتتى جاعدايلار جاساۋ قاجەت. بۇل – ۋنيۆەرسيتەت رەكتورىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە جىلدان-جىلعا ستۋدەنتتىك كونتينگەنتتىڭ ساپاسى جاقسارۋدا. وعان دالەل, «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا اقش, ۇلىبريتانيا, فرانتسيانىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقيتىن جاستاردىڭ سانى كوبەيدى, ءار جىلى وبلىس اكىمىنىڭ شىعارماشىل جاستارعا ارنالعان گرانتىن جەڭىپ الۋشىلار, جاس عالىمداردىڭ مەملەكەتتىك ستيپەنديالارىن يەلەنۋشىلەر قاتارى ارتۋدا.
سونىمەن بىرگە, جىل سايىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 10-15 ستۋدەنتى سىرتقى اكادەميالىق ۇتقىرلىق باعدارلاماسى نەگىزىندە اقش, باتىس ەۋروپا, ورتالىق ازيانىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىر اكادەميالىق كەزەڭ مەرزىمىندە (4 اي) ءدارىس تىڭدايدى. بۇنداي مۇمكىندىككە ءبىزدىڭ جاستارىمىز تىكەلەي ەلباسى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا جەتىپ وتىر. بىردە-ءبىر ەلدە جاستار شەتەلگە مەملەكەتتىك بيۋدجەت ارقىلى جىبەرىلمەيدى. وسىنداي جاعداي تەك قانا قازاقستاندا جاسالعان. بۇگىنگى جاستار ونى دۇرىس پايدالانۋى قاجەت.
– جالپى ايتقاندا, ءسىزدىڭ ويىڭىزشا تاۋەلسىزدىك قۇندىلىقتارىنىڭ جاستارعا تيگىزگەن يگى ىقپالى قانداي؟
– تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا جاستارىمىز كوپتەگەن قۇندىلىقتارعا يە بولدى. مىسالى, ءبىز باسقا ساياسي جۇيەدە تاربيەلەندىك. كوپ ماسەلەلەر ورتالىققا ء(ماسكەۋگە) قاراپ شەشىلەتىن. كەڭەس وداعى كەزىندەگى قازاق جاستارىنىڭ بويىندا باسقا ۇلتتارعا جالتاقتاۋ پسيحولوگياسى, «نە بولسا دا, حالىقپەن بىرگە كورەمىز» دەگەن مەنتاليتەت قالىپتاستى. قۇدايعا شۇكىر, ەلباسىمىزدىڭ جاستارعا دەگەن شىنايى قامقورلىق ساياساتىنىڭ نەگىزىندە بۇگىنگى جاستارىمىز ونداي كوزقاراستان ارىلدى. بۇگىنگى جاستارىمىز العىر, كەلەشەككە ۇلكەن ۇمىتپەن قارايدى. ەلباسىنا سەنەدى, ەلباسىنىڭ ساياساتىن قولدايدى. وسى قۇندىلىقتاردىڭ بارلىعىن جاستارىمىزعا تاۋەلسىزدىك بەرىپ وتىر.
– اعا بۋىن وكىلى رەتىندە جاستارعا قانداي تىلەك ايتار ەدىڭىز؟
– ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ارايلى اق تاڭىنىڭ بارقىتتى پەردەسىن تەك بەلسەندى, ءبىلىمدى دە بىلىكتى جاستار عانا اشا الادى. سوندىقتان دا بولاشاعى زور ايبىندى قازاقستاننىڭ سەنىم ارتار ازاماتتارى اسقاق رۋحتى العىر دا ايبىندى جاستار دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ەلىمىزدىڭ جاستارىنا قاي ۋاقىتتا دا ۇلكەن سەنىممەن قاراعان ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوز جولداۋىندا: «مەن سىزدەر, بۇگىنگى جاستار, ەرەكشە ۇرپاق ەكەندەرىڭىزدى قايتالاۋدان جالىقپايمىن. ءسىزدەر تاۋەلسىز قازاقستاندا ومىرگە كەلدىڭىزدەر جانە سوندا ەرجەتىپ كەلەسىزدەر. سىزدەردىڭ جاستىق شاقتارىڭىزدىڭ ۋاقىتى – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كوتەرىلۋ جانە گۇلدەنۋ ۋاقىتى. سىزدەر وسى جەتىستىكتەر رۋحىن جانە تابىسقا دەگەن ۇمتىلۋشىلىقتى بويلارىڭىزعا سىڭىردىڭىزدەر», دەپ اتاپ كورسەتتى. راسىندا, ۇلتتىڭ كەمەل كەلەشەگىنە, بۇگىنگى جاس ۇرپاققا ارتىلار ەڭ ۇلكەن مىندەت – ءبىلىم مەن بىلىكتىلىك جانە شىنايى پاتريوتتىق. قازاقستاننىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوساتىن, ءتاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تامىرىن تەرەڭدەتىپ, قازاق ەلىنىڭ اتىن كۇللى الەمگە پاش ەتەتىن دە وسى – جاستار!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان»
تاراز