دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمدەۋى بويىنشا, ادام دەنساۋلىعىنا اسەر ەتەتىن بىرنەشە فاكتورلار بار. وندا ادام دەنساۋلىعىنىڭ 20 پايىزى گەنەتيكالىق, 20 پايىزى ەكولوگيالىق فاكتورلارعا جانە 10 پايىزى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا بايلانىستى, ال 50 پايىزى ادامنىڭ ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا تىكەلەي قاتىستى دەلىنگەن. ونى كوپشىلىگىمىز بىلەمىز دە, بىراق ەسكەرە قويمايمىز. بۇگىنگى باسەكەلەستىك, نارىقتىق زامانىندا دەنساۋلىعىمىز باستى بايلىعىمىز ەكەنىن سەزىنە دە, مويىنداي دا بەرمەيمىز. وسىعان بايلانىستى سوڭعى جىلدارى قابىلدانعان دەنساۋلىق سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردا ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى تۋرالى كوپ ايتىلادى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ەڭ ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بۇل – رەپرودۋكتيۆتىك, ياعني ۇرپاق ءوربىتۋ جاعدايى. مەديتسينانىڭ وسى باعىتىندا جۇمىس ىستەگەنىمە 28 جىل بولىپتى. سوندىقتان ءوز تاجىريبەمە سۇيەنىپ, ءبىراز جايلاردى ساراپتاپ, قورىتىندىلاۋعا بولاتىن سياقتى. ەلىمىز ۇلان-بايتاق, بىراق حالىق سانى جاعىنان ءالى دە از ەكەندىگىمىز بارىمىزگە بەلگىلى. ەندەشە دەموگرافيالىق حال-احۋالدى جاقسارتۋ, بەدەۋلىكتىڭ الدىن الۋ جانە ونى ەمدەۋ مۇمكىندىكتەرىن جەتىلدىرۋ نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك. جالپى, بۇل ماسەلە دۇنيە جۇزىندە بارلىق مەملەكەتتەردە, بارلىق حالىقتاردا كەزدەسەدى.
احات ورگاندارىنىڭ مالىمەتىنشە, 2014 جىلى ەلىمىزدە 401 066 بالا تۋسا, 2015 جىلى 397 634 جاڭا تۋعان نارەستە تىركەلىپتى. وسى ەكى جىلدى سالىستىرعاندا, سوڭعى جىلدا بالا تۋ 3432-گە ازايعان. ارينە, بۇل كورسەتكىشتەرگە اسەر ەتكەن ءارتۇرلى سەبەپتەر بار. سول سەبەپتەردىڭ ءبىرى – بالا سۇيۋگە قول جەتكىزە الماۋ, ياعني بەدەۋلىك ماسەلەسى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, رەپرودۋكتيۆتىك جاستاعى ءاربىر 5-6-شى جۇپ بەدەۋلىك پروبلەماسىنا تاپ بولادى, ياعني بالا تۋ جاسىنداعى وتباسىلاردىڭ 15-20%-ى ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن بالا سۇيە المايدى.
بەدەۋلىككە الىپ كەلەتىن سەبەپتەر ءارتۇرلى. جوعارىدا ايتىلعانداي, كوبىنەسە ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ بۇل ماسەلەمەن بەتپە-بەت كەلۋىنە وزدەرىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى, مىسالى ەرتە باستالعان جانە رەتسىز جىنىستىق قاتىناستار, بايقاماي اعزاعا سۋىق تيگىزۋ سالدارىنان نەمەسە ءتۇرلى ينفەكتسيالاردان بولاتىن قابىنۋ پروتسەستەرىنىڭ ورىن الۋى, ابورتتار, دەر كەزىندە مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنبەۋ, ءتىپتى, دۇرىس تاماقتانباۋ سياقتى جايتتار اسەر ەتەدى. ودان بولەك ەكولوگيالىق جاعدايلاردىڭ, عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ اسەرى دە بارشىلىق.
باسقا اۋرۋلار سياقتى بەدەۋلىكتىڭ دە الدىن الۋدى بالا كەزدەن باستاعان ءجون. ماسەلەن, بالا كەزىنەن ۋاقتىلى قىز بالانى بالالار گينەكولوگىنا, ۇل بالانى اندرولوگ دارىگەرىنە اپارىپ, بالانىڭ اعزاسىنىڭ, جىنىستىق جۇيەسىنىڭ دۇرىس دامۋىن, دەنساۋلىعىندا اسقىنۋ اۋرۋلاردىڭ بار-جوقتىعىن تەكسەرتىپ تۇرۋ كەرەك. بالانىڭ كىشكەنتاي كەزىندە بەدەۋلىككە الىپ كەلەتىن كەيبىر اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا بولادى. اتا-انا ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاقتى جاستايىنان ءجىتى باقىلاپ, بالانىڭ دەنساۋلىعىندا قاندايدا ءبىر اۋىتقۋلار بايقاسا, بىردەن دارىگەرگە جۇگىنۋى كەرەك. قازىرگى كەزدە ەر بالالار 14-15 جاسقا تولماستان ماحاببات ءلاززاتىن تاتقىسى كەلىپ, جىنىستىق قاتىناسقا تىم ەرتە تۇسەدى. سوندىقتان, ۇلداردى وسى ۋاقىتتا ءجىتى باقىلاۋ ماڭىزدى. ەرتە جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسۋ سەبەبىنەن ءار ءتۇرلى سوزىلمالى جىنىستىق اۋرۋعا شالدىعىپ, بۇل ءوز كەزەگىندە اتالىق ۇرىقتىڭ قابىنۋىنا اكەلىپ, ۇرپاق وربىتەتىن جاسقا جەتكەندە بەلسىزدىككە تاپ بولۋى ابدەن مۇمكىن. سونىمەن قاتار, ەرلەردىڭ ۇرپاق جالعاستىرا الماۋىنىڭ تاعى باسقا ءبىرشاما سەبەپتەرى بار. وعان ەركەكتەن بولىنەتىن سپەرماتوزويدتىڭ از نەمەسە ساپاسىز بولۋى, اتالىق ۇرىق بەزىندەگى ىسىك, قانت ديابەتى, سوزىلمالى جۇقپالى اۋرۋلار مەن باسقا جاعدايلار دا اسەر ەتەدى. بىراق ەڭ باستىسى, دەر كەزىندە بالاعا دۇرىس تاربيە بەرمەگەندىكتەن دە اتا-انالار كەيىن زاردابىن شەگىپ جاتادى.
قىز بالالاردىڭ دا ەرتە جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسىپ, قۇرساق كوتەرىپ قالاتىن جاعدايلارى كوپ كەزدەسەدى. ۇياتتى بولىپ قالعانىن بىلدىرمەۋ ءۇشىن تۇسىك جاساتىپ, ءوزىن بەدەۋلىككە اپارادى. العاشقى جۇكتىلىك كەزىندە جاسالعان تۇسىكتەر كوپ جاعدايدا ايەلدىڭ اعزاسىن قاتتى جاراقاتتايدى. ارينە, بەدەۋلىكتىڭ سەبەپتەرى ءارتۇرلى. وعان تەك تۇسىك جاساتقانداردى عانا جاتقىزۋعا بولمايدى. ماسەلەن, نازىك جانداردا گورمونالدىق اۋىتقۋلار, ەندوكريندى اۋرۋلار, جاعىمسىز ەكولوگيالىق جاعدايلار, جاتىر تۇتىگىنىڭ بىتەلۋى, ەندومەتريوز, ميوما, ەتەككىردىڭ بۇزىلۋى, جاتىر مەن جاتىر تۇتىكشەلەرىندەگى پاتولوگيا تاعى باسقا كوپتەگەن فاكتورلار سەبەپ بولادى. مۇنداي اۋرۋلاردىڭ كەيبىرەۋى سۋىق ءوتۋ اسەرىنەن بولادى. كەيبىر ايەلدەردە ىشتەن تۋا بىتكەن بەدەۋلىك تە بولادى. وعان جىنىس مۇشەلەرىنىڭ, جاتىردىڭ جەتىلمەي تۋى – باستى سەبەپ. مۇنداي اۋىتقۋلاردى اسقىندىرىپ جىبەرمەۋ ءۇشىن قىز بالانى اسىرەسە كامەلەتتىك جاسقا تولعان كەزدەن باستاپ-اق قاتتى باقىلاۋعا الىپ, ۋاقىتىندا گينەكولوگ دارىگەرلەرگە تەكسەرتىپ تۇرۋ قاجەت.
كەزىندە انالارىمىز ءۇيدىڭ بەرەكەسىن سابيلەردىڭ داۋىسىمەن تولتىرىپ, 10-12 بالانى ءدۇنيەگە اكەلەتىن. ءبىزدىڭ زاماندا بۇل تاڭقالارلىق جاعداي بولسا, و زاماندا جۇرت ءۇشىن بۇل قالىپتى جاعداي بولاتىن. ال بۇگىندە مۇنداي ماسەلەنى وتە سيرەك كەزدەستىرەسىز. ءتىپتى, جوقتىڭ قاسى دەسەك بولادى. تابيعاتىنان ايەلدەردىڭ اعزاسى 6-9 بالاعا دەيىن تۋا الاتىن مۇمكىندىكتەرى بار. بىراق, ولار كوبىنە 2-3 ءسابي تۋمەن شەكتەلەدى. الايدا بۇگىندە ءبىر بالانىڭ ءوزىن كوتەرە الماي جۇرگەندەردى كورگەندە, وعان دا شۇكىر, ءححى عاسىر بەدەۋلىكتىڭ كۇش الىپ بارا جاتقان زامانى عوي دەيسىڭ. ول ەڭ الدىمەن جاس وتباسىنىڭ شايقالۋىنا, ارتىنان ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اجىراسۋىنا الىپ كەلەدى. بۇل – دەموگرافياعا كەرى اسەر ەتەتىن بيولوگيالىق جانە پسيحولوگيالىق قاسىرەت.
ىشىمدىك ءىشىپ, تەمەكى شەگۋگە, ەسىرتكى زاتتارعا اۋەس بولعان جاستار كوبىنە بالا تابۋعا, دەنى ساۋ بالا تۋعا قابىلەتسىز بولىپ كەلەدى. سوندىقتان اتا-انا باقىتىنا ءبولەنگىسى كەلەتىن جاستار جامان ادەتتەردەن قۇتىلىپ, قۇنارلى تاماق تۇتىنىپ, دەنساۋلىعىنا اسا ءمان بەرۋ كەرەك. اسىرەسە وتباسىن قۇرايىن دەپ جاتقان جاستار ءمىندەتتى تۇردە الدىن-الا ۇرپاقتى بولۋ مۇمكىندىگىنە كوز جەتكىزۋ ماقساتىندا ارنايى مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ءوتۋى قاجەت.
جالپى, «بەدەۋ» دەپ قانداي ەرلى-زايىپتىلاردى ايتۋعا بولادى؟ دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ انىقتاماسى بويىنشا, ەگەر جۇپ ۇرپاقتى بولۋعا قابىلەتتى جاستا بولسا, وتباسى قۇرعاننان باستاپ ءبىر جىل بويى ەش ساقتانۋسىز ۇنەمى جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسىپ, ناتيجەسىندە جۇكتىلىك بولماسا, وندا ولار بەدەۋ بولىپ سانالادى. ۇرپاقسىزدىق وتباسى ءۇشىن وتە اۋىر پسيحولوگيالىق قايعى بولىپ كەلەدى, ال قوعام ءۇشىن بۇل جاعداي ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالدارى بار كۇردەلى ماسەلە بولىپ تابىلادى.
بۇگىندە الەۋمەتتىك بەدەۋلىك دەگەن ءۇردىس پايدا بولۋدا. ماسەلەن, كەيبىر مانساپ قۋاتىنداردى دا وسى تىزىمگە قوسۋعا بولادى. ارينە, ءاربىر ادام ءوز بالاسىنا جاقسى ءومىر سىيلاعىسى كەلەدى. ءبىلىمى ساپالى مەكتەپكە بارسا ەكەن, لاۋازىمى جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسسە ەكەن, وزگەدەن ەش كەم بولماسا ەكەن دەيدى. سوندىقتان بولسا كەرەك, بالا تۋدى كەيىنگە شەگەرىپ قويىپ, الدىمەن اياقتان تۇرىپ الۋدى ويلايدى. بۇگىندە مۇندايلار ءبىزدىڭ قوعامدا وتە كوپ. ولار 35-40 جاستان اسقاندا بالالى بولۋدى جوسپارلاي باستايدى. بىراق ەركەك پەن ايەلدىڭ جاسى ۇلعايعان سايىن ۇرپاقتى بولۋ مۇمكىندىگى ناشارلايدى. سوندىقتان, مۇنداي جاعداي كوبىنە ايەلدەرگە العاشقى پەرزەنتىن كوتەرۋىنە قيىندىق الىپ كەلەدى. مىنە, سونىڭ سالدارىنان كوبىسى بەدەۋ, ايتپەسە ءبىر بالامەن قالىپ جاتادى. وسى ماسەلەنىڭ ءوزى دەموگرافياعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ەلدىڭ ءوسۋ سانى تەجەلەدى. تۇرمىستى رەتتەيمىز دەپ جۇرگەندە, ءبىراز جاسار ۋاقىتىن زايا وتكىزىپ الىپ, ەشقانداي التىنعا ايىرباستامايتىن بالالى بولۋ باقىتىنان قول ۇزەدى.
شاڭىراق كوتەرىپ, ارتىنان ۇرپاق قالدىرۋ – ءاربىر ادام ءۇشىن باقىت جانە ءومىردىڭ نەگىزگى ماقساتى. وكىنىشكە قاراي, ءسابيدىڭ داۋىسىن ەستۋ باقىتى بارلىق وتباسىنا بۇيىرماعان. جىلدان-جىلعا مۇنداي جۇپتاردىڭ سانى وسۋدە. بەدەۋلىك پەن بەلسىزدىك ماسەلەسى ۋشىعىپ بارادى. سوندىقتان ونىڭ الدىن الۋ وتە ماڭىزدى.
«بەدەۋلىك» دەگەن دياگنوز ءومىر بويى بالا ءسۇيۋ مۇمكىندىگى بولمايدى دەگەن ءسوز ەمەس. ونى ءتۇرلى جولدارمەن ەمدەۋگە بولادى. تەك ءبارى ۋاقىتىندا بولسا بولعانى. بەدەۋلىكتەن ەمدەلەتىن ايەلدەردىڭ تورتتەن ءۇشى بالا ءسۇيۋ باقىتىنا قول جەتكىزەدى. جۇكتى بولۋ مۇمكىندىگىنىڭ ارنايى مەرزىمى نەمەسە ءبىر ايدا بولا قويادى دەگەنگە 100 پايىز كەپىلدىك جوق. جاراتىلىستىڭ زاڭى بويىنشا 20 جاستاعى ايەلدىڭ تابيعي جۇكتى بولۋ قابىلەتى 1 ايعا شاققاندا 15-20 پايىزداي عانا بولادى. بۇل جەردە ەڭ ماڭىزدىسى, رەپرودۋكتولوگ دارىگەرگە بارىپ, دۇرىس ەم-دوم قابىلداپ, بالالى بولۋىنا سەنۋ, سول ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتى جاساۋ.
بۇگىندە بەدەۋلىكتى انىقتاۋدىڭ كوپتەگەن تاسىلدەرى بار. ەڭ الدىمەن نەسەپ-جىنىس جۇيەسىندە ينفەكتسيالاردىڭ بار جوقتىعى انىقتالادى. ەر ادام مەن ايەدىڭ قاندارىنداعى گورموندى تەكسەرۋ كەرەك. ايەلدىڭ جاتىر تۇتىگىنىڭ ۇرىقتى وتكىزۋ قابىلەتىن تەكسەرۋ, ەر ازاماتتىڭ سپەرموگرامما – ۇرىعىن جان-جاقتى زەرتتەپ تەكسەرۋ قاجەت. رەپرودۋكتيۆتى مەديتسينا سالاسىندا بەدەۋلىكتى ەمدەۋدىڭ ءتۇرلى زاماناۋي ءادىس-تاسىلدەرى پايدا بولدى. ولار ايەل مەن ەركەكتىڭ بەدەۋلىگىنىڭ سەبەبىن, ەمدەۋدىڭ جولدارىن انىقتايدى. ارنايى دارىگەردىڭ كومەگىنە جۇگىنبەي ەشبىر ادام ءوزىنىڭ بەدەۋلىگىنىڭ شەشۋ جولدارىن انىقتاي المايدى. قازىرگى تاڭدا بەدەۋلىكتەن قۇتىلۋدىڭ ءتۇرلى تاسىلدەرى بار. وعان گورموندىق تەراپيا, جالپى دارىلىك تەراپيا, جاساندى ينسەميناتسيا, حيرۋرگيالىق كومەك, ەكستراكورپورالدىق ۇرىقتاندىرۋ جاتادى.
اتام قازاق «ءبىر بالا تۋسا, ءبىر ءتۇپ جۋسان ارتىق شىعادى» دەۋشى ەدى. بالا سانىنىڭ كوپ بولۋى – ءوزىڭىز ءۇشىن دە, ەلىمىز ءۇشىن دە ۇلكەن باقىت. ادامنىڭ باستى پارىزى – دەنى ساۋ ۇرپاقتى دۇنيەگە اكەلىپ, دۇرىس تاربيەلەۋ. سوندىقتان «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە», دەگەن عوي بابالارىمىز. ەلىمىزدىڭ دەموگرافياسىن كوركەيتۋ, ۇرپاق جالعاستىرۋ ەڭ الدىمەن, جاراتقان يەمىزدىڭ, ال ودان كەيىن ءوزىمىزدىڭ قولىمىزدا.
سالتانات بايقوشقاروۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە دەموگرافيالىق
ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى,
بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, «ەكومەد» ادام ۇرپاعىن ءوربىتۋ كلينيكاسىنىڭ عىلىمي باسشىسى