30 قاراشا كۇنى مۇناي ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتتەر ۇيىمىنا (وپەك) مۇشە مەملەكەتتەر مەن ۇيىمعا كىرمەيتىن ەكسپورتتاۋشى ەلدەر اۆستريا استاناسى ۆەنادا كەزەكتى وتىرىسىن وتكىزەدى. وندا مۇناي ءوندىرىسىن ازايتۋ تۋرالى ماسەلە قارالادى. ەستەرىڭىزدە بولسا, قىركۇيەكتە اتالعان ۇيىم مۇشەلەرى الجيردە باس قوسىپ, مۇناي باعاسىن كوتەرۋ ءۇشىن قانداي شارالار قولدانۋ كەرەكتىگىن تالقىعا سالعان ەدى.
2013 جىلى مۇناي باعاسى باررەلىنە 100 دوللاردان 60 دوللارعا دەيىن تومەندەگەن كەزدە-اق ۆەنەسۋەلا ءبىرىنشى بولىپ ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن مۇنايدى از ءوندىرىپ, نارىقتا ادەيى تاپشىلىق جاساۋ كەرەكتىگىن ۇسىنعان ەدى. سول كەزدە باعا قايتادان بۇرىنعى دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى دەدى ۆەنەسۋەلا وكىلدەرى. الايدا, بۇل ۇسىنىس قابىلدانبادى. كەرىسىنشە, 2016 جىلدىڭ قاڭتارىندا يرانعا باتىس ەلدەرى سالعان سانكتسيا الىنىپ تاستالعان كەزدەن تاياۋ شىعىس ەلدەرى مەن اراب الەمى نارىقتاعى مۇناي ساتۋدان جارىسقا ءتۇستى. يران بۇرىنعى ەكسپورتتىق قۋاتىن قالپىنا كەلتىرۋگە ۇمتىلسا, ساۋد ارابياسى كوشباسشىلىق ورنىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ەكسپورت كولەمىن ۇلعايتا بەردى. ناتيجەسىندە باعا 30 دوللاردان تومەن ءتۇسىپ كەتتى.
الايدا ءبىر جىلدىڭ ىشىندە باعا قايتا تۇراقتالدى. كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءۇشىن داعدارىستان شىعۋعا جەتكىلىكتى دارەجەدە تابىس اكەلەتىن دەڭگەيگە كوتەرىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جىل باسىندا ايتقانداي, مۇناي قۇنى 30 دوللار بولسا دا قازاقستان "مينۋسقا" كەتپەيدى. ال 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت مۇناي باعاسىنىڭ 35 دوللار شاماسىندا بەلگىلەندى.
قازىرگى احۋالعا قارايتىن بولساق, ۇكىمەت "ارىق ايتىپ, سەمىز شىعاراتىن" سەكىلدى. الجيردەگى كەزدەسۋدە مۇناي ەكپورتتاۋشى مەملەكەتتەر ءوندىرىستى ازايتامىز دەپ ءبىراۋىزدان كەلىسكەن. وسى جاڭالىقتان كەيىن باعا بىرتىندەپ كوتەرىلە كەلىپ, قازىرگى دەڭگەيىنە جەتتى. الايدا شەشىم رەسمي تۇردە قابىلدانباعانى سەبەپتى قور بيرجاسىنداعى ساۋداگەرلەر ءالى دە ەكىۇداي كۇيدە. كەلەر جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدىعىندا باعا وپەك-ءتىڭ 30 قاراشا كۇنى وتەتىن سامميتتەگى شەشىمىنە بايلانىستى بولماق.
ءۇش جىل قاتارىنان قۇلدىراعان مۇناي باعاسى بيىل بىرتىندەپ كوتەرىلە باستادى. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى, ۆەنەسۋەلانىڭ جوعارىدا ايتىلعان ۇسىنىسىنا ۇيىمداعى وزگە مەملەكەتتەردىڭ قۇلاق اسا باستاعانى. الدىمەن ساۋد ارابياسى ءوندىرىستى ازايتۋ كەرەكتىگىن ايتتى. الەمدەگى مۇناي ەكسپورتىنىڭ ۇشتەن بىرىنە يەلىك ەتىپ وتىرعان ساۋديانىڭ بۇل باستاماسى نارىققا ايتارلىقتاي وزگەرىس اكەلدى. ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتتەر ساۋديانىڭ باستاماسىن قوس قولداپ قولدادى. دەگەنمەن, مۇناي ەكسپورتتاۋدان ءۇشىنشى ورىن الاتىن يراننىڭ پوزيتسياسى قاشاندا ساۋديامەن قايشى كەلىپ جاتادى. وسى جولى دا وپەك-ءتىڭ ءوندىرىستى ازايتۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا ءبىرىنشى قارسى شىققان وسى ەل.
يراننىڭ ولاي دەيتىن سەبەبى دە بار. باتىس ەلدەرىنىڭ سانكتسياسى كەسىرىنەن نارىقتاعى تۇتىنۋشىلارىنان ايىرىلعان بۇل ەل قازىر ەشتەڭەگە قاراماي, بۇرىنعى ەكسپورتتىق قۋاتىن قايتارماقشى. بۇعان قوسىلعان يراك تا ءوندىرىستى ازايتقىسى جوق. يراكتىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى وتكەن اپتا "سوعىس بولماعاندا ءبىز قازىرگىدەن الدەقايدا ارتىق وندىرەر ەدىك. سوندىقتان, ءوندىرىستى ازايتۋعا ءبىزدى قوسۋ – ادىلەتسىزدىك" دەدى. بۇل مەملەكەتتەردىڭ وپەك باستاماسىنا قوسىلمايتىنى تۋرالى وسىنداي مالىمدەمەلەرى قازىرگى تاڭدا مۇناي باعاسىن ءالسىن-ءالسىن كەرى تارتىپ, باعانى تومەن ۇستاپ تۇر.
وپەك ۇيىمىنا كىرمەگەنىمەن, الەمدە مۇناي ساتۋدا وزىندىك ورنى بار رەسەيدىڭ دە ۇستانىمى ازىرگە بىرجاقتى بولماي وتىر. ەلدىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ا. نوۆاك وتكەن اپتا وپەك-ءتىڭ ءوندىرىستى ازايتۋ تۋرالى باستاماسىنا تولىقتاي قوسىلاتىنىن ايتتتى. الايدا, باتىس قور نارىعىنىڭ ساراپشىلارى بۇعان سەنىمسىزدىك تانىتىپ وتىر. ولار رەسەي ۋادە بەرگەنىمەن, جەمە-جەمگە كەلگەندە ءوندىرىستى شەكتەن تىس كوبەيتىپ جىبەرۋى ىقتيمال دەپ ويلايدى.
نارىقتاعى وسىنداي مۇددە قايشىلىقتارىنا قاراماستان, قارا التىننىڭ باعاسى ۇزاقمەرزىمدى كەزەڭدە كوتەرىلىپ كەلە جاتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە تەڭگەنىڭ باعامىنا دا جايلى بولىپ تۇر. وتكەن جىلعى دەۆالۆاتسيادان كەيىن قايتادان ءوز-وزىنە كەلە باستاعان ۇلتتىق ۆاليۋتا بىرەر اپتا بۇرىنعى يران مەن يراكتىڭ جوعارىداعى مالىمەدەمەسىنەن كەيىن قايتادان ازداپ السىرەگەن. دەگەنمەن, وپەك ۇيىمىنىڭ الداعى رەسمي جيىنى قارساڭىندا تۇراقتالا باستاعانداي. مۇناي باعاسىنىڭ ءوسىمى اياسىندا قازان-قاراشا ايلارىندا تەڭگە 330-دى ماڭايلاپ, بيىلعى جىلدىڭ ماكسيمۋمىنا دەيىن نىعايدى.
جالپى, ۆەناداعى كەزدەسۋدەن ساراپشىلار نارىققا جاعىمدى جاڭالىق كۇتەدى. الجيردە ءسوز جۇزىندە كەلىسكەن وپەك مۇشەلەرى ەندى ۆەنادا ناقتى كەلىسىمشارتقا قول قويۋى ءتيىس. ەگەر مۇنداي ستسەناري جۇزەگە اسىپ جاتسا, مۇناي باعاسى 60 دوللارعا دەيىن بارۋى مۇمكىن. مۇنى تاياۋدا ساۋد ارابياسىنىڭ ەنەرگەتيكا, ونەركاسىپ جانە مينەرالدى رەسۋرستار ءمينيسترى ايتقان بولاتىن. ەگەر باعا 60 دوللارعا جەتسە, دوللار قازاقستاندا 280-300 تەڭگەگە, ياعني ەكى جىل بۇرىنعى باعامىنا ءتۇسۋى كەرەك. ال ۇيىم مۇشەلەرى كەلىسىمگە كەلە الماسا, مۇناي باعاسى باررەلىنە 35-40 دوللاردان تومەن ءتۇسىپ كەتۋى ىقتيمال. وندا بيىلعى جىلدىڭ باسىنداعى كورسەتكىشكە ساي, ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ دوللارعا شاققانداعى باعانى 370 تەڭگەگە بارىپ قالۋى دا عاجاپ ەمەس.
قالاي دەگەندە دە, ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى قازىر باعانىڭ كوتەرىلگەنىنە مۇددەلى بولىپ وتىر. ۆەنادا ۇيىم مۇشەلەرى ءوندىرىستى ناقتى قانشا باررەلگە ازايتۋ ماسەلەسىنە كەلىسپەسە دە, كەلەر جىلدىڭ باسىنان بىرتىندەپ ازايتۋعا ۋاعدالاسۋى مۇمكىن. ولاي بولعان جاعدايدا تەڭگەنىڭ باعامى كۇرت قۇبىلماۋى ءتيىس.
امانجان قوڭىراتباەۆ