يتاليانىڭ ميلان قالاسىندا ALTAI دەپ اتالاتىن دۇكەن بار. وندا ۇنەمى جۇننەن باسىلعان كيىز, تەكەمەت, سىرماق ساتىلادى ەكەن. تەكەمەتتەر كولەمىنە قاراي 11 000-43 000 اقش دوللارى اراسىندا تۇرادى. جۇننەن جاسالعان ءونىمنىڭ دەنساۋلىققا پايدالى, جىلى ەكەندىگىن ەسكەرگەن يتاليالىقتار ساتۋشىعا ءدان ريزا.
ALTAI دەپ اتالعان برەندتى راففاەلە كاريەرري (Raffaele Carrieri) ەسىمدى ازامات 1994 جىلى جاساپتى. الدىمەن كوشپەندى حالىقتاردىڭ, اسىرەسە, اۋا رايى, كليماتى سۋىق ەلدى مەكەندە ورنالاسقان قازاقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىندەگى كيىزدەن جاسالاتىن سىرماق, تەكەمەتتى زەرتتەي ءجۇرىپ, كىلەم, توسەنىش, تۇس كىلەم, كۇرد پالاسى سياقتى بۇيىمداردى ساتقان. ءسويتىپ ءجۇرىپ ول بيىلعا دەيىن قازاقى بۇيىمداردىڭ 16 ءتۇرلى كوللەكتسياسىن جاساپ ءۇلگەرگەن. 2002 جىلى ALTAI برەندى ساۋلەتشىلەرمەن جانە ديزاينەرلەرمەن اقىلداسا وتىرىپ, وزبەكستاندا دا تىگىن شەبەرحاناسىن اشقان. كاريەرري فەرعانا قالاسىنداعى كوزكورگەن ادامدارمەن بىرگە جاڭا تەكەمەتتەر توقۋمەن اينالىسادى. بۇل تازا تابيعي ءونىم, ءجۇننەن جاسالادى جانە ەشقانداي حيميا قوسىلمايدى. ول ءوزىنىڭ تاۋارلارىنىڭ برەندىنە وراي Ancient Saharan Mats, Antique Felts of Central Asia دەگەن اتپەن كورمە دە ۇيىمداستىرىپتى. بۇل كورمەلەرگە دۇنيە جۇزىندەگى عالىمدار, انتروپولوگتار قاتىسقان.
ال بىزدە ءجۇن ءوندىرىسى كەنجە قالىپ وتىر. زاماناۋي قازاقتىڭ ءۇيى تولى كىلەم, باعا جەتپەس تەكەمەت پەن سىرماقتىڭ, جۇننەن باسىلعان قالىڭ كىلەمدەردىڭ قاجەتسىز بولىپ قالعاندىعى راس. يتاليالىقتار, شىركىن ءبىر عانا قوي-ەشكىنىڭ جۇنىنەن جاسالعان تەكەمەتتى بىلەتىن شىعار-اۋ. ال بىزدە تۇيەنىڭ ءجۇنىنەن دە جاسالاتىن تەكەمەتتەر بار. ءماسەلەن, استانا قالاسىندا تۇيە ءجۇنىنەن كورپە جاساۋ ءوندىرىسى دامىپ كەلەدى. ساتىپ الۋشىلار قاتارىندا تەك قازاقستاندىقتار عانا ەمەس, شەتەلدىكتەر دە بار ەكەن. تسەح باستاپقىدا ش ۇلىق, كەيىننەن كورپە تىگۋدى قولعا العان. ەندىگى جوسپار ءجۇننىڭ قالدىعىنان ماتراستار جاساۋ ەكەن.
– تۇيە ءجۇنىنىڭ ساپاسى جاقسى, پايداسى مول. قوي جۇنىنەن ەكى ەسە جەڭىل. جىلۋدى جاقسى ساقتايدى, ىلعال جۇتقىش جانە اللەرگيا تۋعىزبايدى. ەكولوگيالىق تازا ونىمگە دەگەن سۇرانىس جوعارى. سول سەبەپتى, تاپسىرىس قاشاندا كوپ. تۇتىنۋشىلار تاۋاردىڭ ساپاسىنا عانا ەمەس, باعاسىنا دا ريزا. مىسالى, ءتۇركيا نە موڭعوليادان كەلگەن كورپە 30 مىڭ تەڭگە تۇرسا, مۇنىڭ باعاسى 3 ەسە ارزان. بۇگىندە كورپەنى ەلىمىزدەن تىس مەملەكەتتەر دە ساتىپ الىپ جاتىر. رەسەيگە جەتكىزۋ جولعا قويىلدى. الداعى ۋاقىتتا ەكسپورت كولەمى ۇلعايادى. ەندىگى جوسپار ايىنا 2 مىڭ كورپە شىعارۋ, – دەيدى «قازاق ويۋلارى» جشس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى گۇلسانات مەرقۇلوۆا.
دەسەك تە, ەكسپورتتان بۇرىن ءوز ەلىمىزدە نەگە وسىنداي باعالى بۇيىمدار سۇرانىسقا يە بولماي وتىر دەگەن ساۋال اركىمدى دە تولعاندىرادى. تەكەمەت, ءتىپتى, كىلەم توقۋ ونەرى دە ءبىزدىڭ قازاقتا ءورىس العان. ماسەلەن, اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن قازاق ايەلدەرى مەن قىزدارى توقىما توقىپ, ءجۇن ءتۇتۋ, ءجۇن ساباۋدى ۇمىتا قويعان جوق. شىعىس قازاقستان, قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل, اقتوبە وبلىستارى مەن قالالارىندا كىلەم توقۋ ونەرى ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىسىپ جاڭاشا ءتۇرلى ويۋ-ورنەكتەرمەن اسەم بەزەندىرىلۋدە. ماسەلەن, سەمەيدىڭ كيىزدەرىنە ءماسكەۋلىكتەر قاتتى قىزىعىپ وتىر. شىعىستىڭ ايازدى, بوراندى كۇنىندە دالادا ەڭبەك ەتەتىن جۇمىسكەرلەرگە, قۇرىلىسشىلارعا جۇننەن باسىلعان, كيىزدەن جاسالعان پيما اۋاداي قاجەت. سول ءۇشىن دە ولار كوبىنە «روزا» جشس جاسايتىن پيمانى ساتىپ الىپ جاتادى. بۇگىندە كاسىپورىننىڭ جاساعان پيمالارى سۇرانىسقا يە بولعان.
– ءبىز بۇرىنعىدان دا قارقىندى جۇمىس ىستەۋدى جولعا قويدىق, – دەدى كاسىپورىن ديرەكتورى حاريس سايفۋتدينوۆ. – جاڭادان ءوندىرىستىك تسەحتار اشىپ, ءجۇن وڭدەۋ, پيما باسۋ اينالىمىن ۇلعايتىپ كەلەمىز. قازىرگى كەزدە جاساپ جاتقان پيمالارىمىز جۇرتتىڭ سۇرانىسىنا, تالاپقا ساي, ءتۇرلى ساندىك ۇلگىدە. بازار ساۋداگەرلەرىنىڭ باعاسى بىرەسە شارىقتاپ, بىرەسە تومەندەپ تۇر. ءايتپەسە, ءبىزدىڭ دۇكەندەردەگى باعا الدەقايدا ارزان. پيما 2800 تەڭگە, رەزەڭكەمەن تابانداتىلعانى 3500 تەڭگە, ۋنتىلارىمىز دا وسى شامادا. بازاردا باعا شارىقتاپ وسكەنمەن, بىزدە ءوندىرىس تەحنولوگياسىنىڭ كولەمى وسكەن سايىن ءونىم باعاسى ارزانداۋ ۇستىندە. ءبىز پيما, ۋنتىلاردان باسقا اڭشىلىق باحيلداردى دا شىعارامىز. ونى ويلاپ تاپقان ءبىزدىڭ كاسىپورىن. بۇل اڭشىلارعا عانا ەمەس, شارۋالارعا, بالىقشىلار مەن ءجۇرگىزۋشىلەرگە تاپتىرمايتىن اياق كيىم. سىرتىندا سۋ وتپەيتىن ماتەريال, ءىشى كيىز, اياققا جىلى. تسەلسي باعانى بويىنشا 50 گرادۋس ايازعا توتەپ بەرە الادى.
نەگىزىندە كيىز باسۋ ەجەلدەن كەلە جاتقان ءداستۇر, بۇل ونەردىڭ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى عاسىرلاردا قازاق دالاسىنا كەڭىنەن تارالىپ كەتكەنى ءمالىم. قازىرگى ۋاقىتتا پيما كيىپ, ۇيىنە تەكەمەت توسەيتىن قازاقتار از بولعانىمەن, كيىزدەن جاسالعان بۇيىمدارعا دەگەن سۇرانىس بار. 2004 جىلى سەمەيدەگى «روزا» جشس ەلدە ەڭ ۇلكەن پيما جاساپ شىعاردى. ولشەمى – 106, قونىشىنىڭ بيىكتىگى – 178 سانتيمەتر, سالماعى – 16,5 كەلى. ال بۇل كۇندەرى «روزانىڭ» كيىزدەن باسىپ, جاساپ شىعاراتىن ءتۇرلى ونىمدەرىنە يتاليالىقتار, قىتايلىقتار مەن رەسەيلىكتەر دە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ونىمدەرى وتە ساپالى. بۇرىندارى تمد كولەمىندە ساۋداعا شىعارسا, ەندى بۇكىل الەمگە تاراتا الامىز دەيدى باسشىلىق. وسىدان ون جىل بۇرىن ءجۇن جەتپەي جاتاتىن. بۇل كۇندەرى وبلىستا مال باسى وسكەندىكتەن, شيكىزاتتان كەدەرگى جوق. بارلىق اۋداننان مال ءجۇنى اكەلىنىپ تاپسىرىلادى ەكەن. قارا قويدىڭ ءجۇنى كادەگە جارادى دەگەن وسى. تەكەمەت تە وزىمىزگە قايتا ورالسا دەرسىڭ وسىندايدا.الەم ونى قازاقتىڭ برەندى دەپ تانىسا...
راۋشان نۇعمانبەكوۆا,
جۋرناليست
سەمەي