بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمى سالاسىندا يننوۆاتسيالىق تىڭ جاڭالىقتارعا جول اشىلىپ جانە ولاردىڭ ناقتى ومىردە قولدانىس تابۋى قۋانتادى. ماسەلەن, بارشاعا بەلگىلى قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسى 2016 جىلى الماتى قالاسىندا بيە ءسۇتى نەگىزىندە ونىمدەر شىعاراتىن « ۇلىتاۋ» سالاماتتى تاعامتانۋ ورتالىعىن اشىپ, دەنساۋلىققا اسا پايدالى, الەمدە تۇڭعىش رەت بيە ءسۇتى نەگىزىندە ازىرلەنەتىن يننوۆاتسيالىق ونىمدەردى جاپپاي تۇتىنۋعا ۇسىندى. وسىنداي اسا تىڭ جاڭالىقتىڭ اۆتورى, بيە ءسۇتىنىڭ پايداسى جونىندە اسا قىزىقتى, جاڭا عىلىمي ماعلۇماتتار بەرۋدەن جالىقپايتىن, جالپى, جىلقى ەتى مەن بيە ءسۇتىن دارىپتەۋدى ناعىز پاتريوتتىق رۋحقا بالايتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ مايتالمانى, قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى تورەگەلدى شارمانوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– تورەگەلدى شارمان ۇلى, ءسىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قوسقان ۇلەسىڭىز وراسان. 1978 جىلى الماتىدا العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق جاردەم بويىنشا ددۇ حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىن وتكىزۋدەگى ەرەن ەڭبەگىڭىز بارشا ادامزاتقا ايان. ءسىز قوعامدا ۇدايى تىڭ عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ جارشىسى بولىپ كەلەسىز. قازىرگى تاڭداعى وسىنداي ونەگەلى ءىسىڭىزدىڭ ءبىرى – بيە ءسۇتى نەگىزىندەگى ونىمدەردى شىعارۋ. سونىمەن قاتار, بۇل ەلىمىزدە جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا سەرپىن بەرەتىن بەرەكەلى ءىس بولماق. اڭگىمەمىزدى وسى تۇستان باستاپ وربىتسەك.
– كەڭ دالامىزدا 1917 جىلدارعا دەيىن 10 ميلليوننان استام جىلقى باسى جايىلىپ, ءوسىپ-ونگەن. كەڭەس ۋاقىتىندا جىلقى شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كولحوز-سوۆحوزدار بولدى, بىراق, سوندا دا حالىقتى جاپپاي وسى ت ۇلىك ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ايتارلىقتاي بولمادى. كوبىنەسە جىلقىنى اركىم جەكە شارۋاشىلىعىندا ءوسىرىپ, ءونىمىن ءوز سۇرانىسىنا عانا جاراتىپ, تۇتىندى.
وكىنىشكە قاراي, قازىر ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا 2 ميلليونداي جىلقى باسى قالعان, ونىڭ ءوزى كوبىنەسە شاعىن فەرمەرلىك قوجالىقتاردىڭ ۇلەسىندە. سوندىقتان, قازىرگى تاڭدا جىلقى باسىن مولايتۋ ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ۇكىمەتىمىز جۋىردا قولعا الۋعا ءتيىس ماڭىزدى ءىس بولماق. سەبەبى, بيە ءسۇتىنىڭ ۇلتىمىزدىڭ الەۋەتىنە قوساتىن ۇلەسى وراسان, وعان ءبىزدىڭ قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ كوپ جىلدار بويى ءجۇرگىزگەن عىلىمي زەرتتەۋلەرى دالەل. وسى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا ءبىز بيە ءسۇتىنىڭ تەرەڭ سىرلارىنا بويلاپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن قۇپيا بولىپ كەلگەن تۇستارىن زەرتتەپ, تىڭ جاڭالىقتار اشىپ, بيە ءسۇتىنىڭ نەگىزىندە تاريحتا تۇڭعىش رەت جاڭا ونىمدەردى ومىرگە اكەلدىك.
بۇل ءىستىڭ ەل اۋقىمىندا ءورىس الۋى ءۇشىن اسىل شيكىزات – بيە ءسۇتىنىڭ كولەمى مول بولۋى شارت, دەمەك, ەلىمىزدەگى جىلقى شارۋاشىلىعىن وركەندەتىپ, قانات جايعىزۋ ارقىلى, اۋىلداعى ىسكەر ازاماتتاردىڭ, مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن بيە ءسۇتىن ءوندىرۋ ءىسى, سونىمەن قاتار, بيە سۇتىنەن وندىرەتىن ونىمدەرىمىزدىڭ كولەمى ايتارلىقتاي دارەجەگە جەتەدى دەگەن سەنىمدەمىن.
ارينە, بيە ءسۇتىن ءوندىرۋ – كۇردەلى ءۇردىس, بيە ءسۇتىنىڭ نازىك تابيعاتىنا ساي ساقتاۋ ءتارتىبىن قاتاڭ قاداعالاۋ قاجەت, سوندىقتان, ونىڭ ساپاسىنا قويىلاتىن تالاپتىڭ دەڭگەيى بيىك. ءبىز بۇگىندە الماتى ماڭىنداعى فەرمەرلىك قوجالىقتاردا مەحانيكالىق ساۋ تاسىلىمەن الىناتىن, ساپالى بيە ءسۇتىن زەرتحانا جاعدايىندا تەكسەرۋدەن وتكىزۋ ارقىلى ىرىكتەدىك, وسى فەرمەرلىك قوجالىقتارمەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, جان-جاقتى جۇمىستار اتقارۋدامىز.
– ءيا, ءسىزدىڭ ۇلتتىق ونىمدەردى سوناۋ كەڭەستىك كەزەڭنەن بەرى ءدارىپتەپ, اينالىسىپ كەلە جاتقانىڭىز بارشاعا بەلگىلى عوي...
– ونىڭ دۇرىس. ماسەلەن, وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىندا ءبىز اسقازان-ىشەك جولدارىنىڭ اۋرۋلارىنا شالدىققان ناۋقاستاردى قىمىزبەن, ساۋمالمەن, شۇباتپەن ەمدەۋ ءۇشىن ارنايى كلينيكا ۇيىمداستىرىپ, ولار جاقسى ناتيجەلەر بەرىپ ەدى. كەڭەس زامانىنىڭ قاتال زاڭى بۇل ەڭبەگىمىزگە «ۇلتشىلدىق» ايىبىن تاعىپ, كلينيكامىزدى جاۋىپ, ءوزىمدى جۇمىستان قۋدالادى. بۇل ەلدەن جىراق كەتۋىمە تۋرا كەلىپ, ءۇش جىل بويى ماسكەۋدە تۇرۋعا ءماجبۇر بولعان كەزىم ەدى. سول سەبەپتى باستاعان يگى ءىسىمىز ىلگەرى باسپادى. ەندى قازىرگى ەگەمەندىك العان ەلىمىزدە, ەركىندىككە يە بولىپ وتىرعان شاعىمىزدا ارمانداپ جۇرگەن ءارى بارشاعا پايدالى, كوپتەگەن اۋرۋلارعا شيپالى ءىسىمىزدى قولعا الىپ, كوزدەگەن ماقساتىمىزعا جەتپەك ويىمىز بار.
بۇگىندە بيە ءسۇتى مەن قىمىزدى اسقازان-ىشەك جولدارى مەن وكپە اۋرۋلارىن ەمدەۋدە تابىستى قولدانۋدىڭ كوپتەگەن مىسالدارى بار, جەكە شارۋاشىلىقتاردا ازىرلەنەتىن قىمىز بەن ساۋمالدى شيپاجايلاردا ۇسىنۋ ءجيى كەزدەسەدى. دەگەنمەن, بيە ءسۇتىن قولدانۋدىڭ كوپ عاسىرلىق تاريحىنان بايقالاتىنداي, وسى كۇنگە دەيىن قىمىزدان باسقا ونىمدەر ءازىرلەنبەگەن ەدى, مىسالى, سيىر سۇتىنەن دايىندالاتىن ايران, پروستوكۆاشا, يوگۋرت, سۇزبە سەكىلدى.
– بيە ءسۇتى نەگىزىندەگى ونىمدەردى ءازىرلەۋگە سەبەپ بولعان قانداي العىشارتتاردى اتار ەدىڭىز؟
– بۇگىندە پلانەتامىز قارتايۋ ۇستىندە دەپ ايتۋعا بولادى. تۋ كورسەتكىشتەرى ازايعان. حالىقتىڭ قارتايۋى ءتۇرلى جىلدامدىقپەن وتۋدە, وسىعان بايلانىستى اۋرۋشاڭدىق ارتۋ ۇستىندە. جاس ۇلعايعان سايىن سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ سانى ارتادى. كارىلىك – الەمدەگى ءولىم-ءجىتىمنىڭ ەڭ ءجيى سەبەبى. ەگەر 50 جاسقا قاراي ادامدا 2 سوزىلمالى اۋرۋى بولسا, 70 جاسقا تامان 7 نەمەسە ودان دا كوپ اۋرۋ بولادى. بۇكىل الەمدە تاۋلىگىنە 150 مىڭ ادام كوز جۇماتىن بولسا, ولاردىڭ 100 مىڭى – كارىلىكتەن (سەكۋندىنا – 2 ادام).
قارتايۋ بارىسىندا پايدا بولاتىن بارلىق اۋرۋلار: جۇرەك-قان تامىرى جۇيەسىنىڭ, قاتەرلى ىسىكتەر, ديابەت, وستەوپوروز, التسگەيمەر, پاركينسون اۋرۋلارىنىڭ شىعۋ سەبەپتەرى ءارتۇرلى بولۋىنا ساي ەمدەۋ مەن الدىن الۋدا دا ءتۇرلى تاسىلدەردى تالاپ ەتەدى. كارىلىك ماسەلەسىن زەرتتەۋشى عالىمدار – گەرونتولوگتار انتيوكسيدانتتار توبىنان فارماتسەۆتيكالىق پرەپاراتتاردىڭ ءبىرىگۋىن ويلاپ شىعاردى, ولار جەكە تۇرگە قاراعاندا كەشەندى تۇردە ءتيىمدى ارەكەت ەتەدى. الايدا, فارماتسەۆتيكالىق پرەپاراتتاردىڭ جاناما اسەرلەرى بولۋىنا بايلانىستى, ولاردى ۇزاق قولدانۋعا بولمايدى. كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, كارىلىكتىڭ تۇپكى سەبەبى – قابىنۋ ۇردىستەرى, دەمەك, ولاردى قارتايۋ ءۇردىسىن تەجەۋ ارقىلى عانا ايتارلىقتاي باسەڭدەتۋگە بولادى.
وسىنداي تىعىرىقتان شىعۋ جولىن ىزدەۋ بارىسىندا تاعام ءماسەلەسىنە نازار اۋدارىلدى, سەبەبى, وسىدان ون جىل ۋاقىت بۇرىن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ءوزىنىڭ اسسامبلەياسىندا پلانەتا حالقى ءولىم-ءجىتىمىنىڭ 60 پايىزىنىڭ ساپاسى تومەن تاعامداردى تۇتىنۋعا تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگىن قورىتىندىلاعان بولاتىن. وسىعان وراي, ءححى عاسىرداعى زاماناۋي مەديتسينا جانە دەنساۋلىقتى قورعاۋ سالاسى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ماسەلەسىنە ءتۇبەگەيلى بەتبۇرىس جاساۋدا جانە بۇل باعىتتاعى اسا ماڭىزدى شارالار – ساپالى تاعام جانە سالاماتتى ءومىر سالتى ارقىلى حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتۋ, وسى ارقىلى ساپالى ءومىر جاسىنىڭ ۇزاقتىعىن ارتتىرۋ. ونىڭ ۇستىنە, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋ قاۋپى قاتەرلى سيپات الۋدا جانە حالىقتىڭ ۇزدىكسىز ءوسۋ ۇستىندەگى سانىن قاۋىپسىز تاعامدارمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگى ءححى عاسىردىڭ باستى ماسەلەسى.
– ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشىلەتىن ماڭىزى زور شارا. حالىقتىڭ تاماقتانۋىندا بۇگىنگى تاڭدا عىلىمي تۇرعىدان ورىن الىپ وتىرعان قانداي ولقىلىقتاردى اتار ەدىڭىز؟
– قازاقستان حالقى تاعامىنىڭ قۇرامىنا كوپ قانىقپاعان ماي قىشقىلدارىنىڭ (كقمق) تاپشىلىعىمەن قاتار ترانسمايلاردىڭ جوعارى دەڭگەيى ءتان, بۇل قازىرگى ۋاقىتتاعى جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردىڭ ءوسۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى ەكەندىگى انىق. سوڭعى كەزدە جاريالانعان ماتەريالداردى تالداپ ءوتسەك, ءسۇت ونىمدەرى 60 پايىزعا, ال سارى ماي سەكىلدى جەكە تۇرلەرى, كوبىنەسە, رەسەيدە وندىرىلگەن ءتۇرلەرى, قۇرامىندا 80-90 پايىزعا دەيىن پالما مايى, 10-40 پايىزعا دەيىن ترانسمايلار بولاتىن جالعان ءونىمدەر ەكەندىگى انىقتالعان, ترانسمايلار 8 پايىزعا دەيىن تابيعي سيىر ءسۇتىنىڭ قۇرامىندا بولادى.
ترانسمايلار جۇرەك-قان تامىرى جانە ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ, قانت ديابەتىنىڭ قاۋپىن ارتتىرادى, ينسۋلينگە سەزىمتالدىقتى تومەندەتەدى, سەمىزدىككە ىقپال ەتەدى. بۇل ورايدا ءومىر سالتى (تەمەكى شەگۋ, الكوگول تۇتىنۋ, از قيمىلداۋ) ترانسيزومەرلەرگە قاراعاندا ازىراق اسەر ەتەدى. ولار ورگانيزمدە جيناقتالىپ, ايەلدەردە – ءسۇت بەزدەرى, ەرلەردە جىنىستىق بەزدەرى ارقىلى شىعارىلىپ, قاتەرلى ىسىكتەرگە دۋشار ەتۋى ىقتيمال. سونداي-اق, قانداعى حولەستەرين دەڭگەيى قالىپتى شاماسىنان ەكى ەسە جوعارى – 10-12 ممول/ل بولاتىن ادامداردىڭ امان-ساۋ كۇيىندە 100 جاسايتىن جاعدايلارىنىڭ ءبىرشاما كەزدەسۋى وسى ۋاقىتقا دەيىن كوپتەگەن عالىمدارعا تۇسىنىكسىز بولىپ كەلگەن ەدى. اقش جانە ەۋروپا ەلدەرىندە وتكىزىلگەن كەڭ اۋقىمدى, كوپ فاكتورلى زەرتتەۋلەردە سەنىمدى دالەلدەنگەندەي, حولەستەرين تەك ترانسمايلاردىڭ تىكەلەي اسەرىمەن عانا اتەروسكلەروز دامۋىنىڭ قاۋىپتى فاكتورىنا اينالادى.
–بيە ءسۇتىنىڭ تاريح قويناۋىنان ورالىپ, جاڭا يننوۆاتسيالىق ونىمدەرگە نەگىز بولۋىنىڭ عىلىمي تۇرعىداعى سىرى نەدە ەكەندىگىن ايتىپ وتسەڭىز؟
–تاعامداعى ترانسيزومەرلەر ءمولشەرىن ازايتۋ ءۇشىن حالىقارالىق ۇيىمدار مايلاردى ەنزيمدىك جولمەن وڭدەۋدى ۇسىنادى, بۇل اسا قىمبات, وتە كۇردەلى جانە وعان قوسا, ۋىتتى ءتاسىل. بارلىق تابيعي مايلاردى تالداۋدان وتكىزە وتىرىپ, جوعارىدا اتالعان تالاپتارعا بارىنشا ساي كەلەتىن جالعىز مايلى ءونىم – بيە ءسۇتى, سونداي-اق, جىلقى مايى ەكەندىگىن ايتۋعا بولادى, سەبەبى, ولاردىڭ قۇرامى ماي قىشقىلدارى بويىنشا ۇيلەسىمدى, كقمق قاتىناسى وڭتايلى, باستىسى, قۇرامىندا ماي قىشقىلدارىنىڭ ترانسيزومەرلەرى جوق جانە قازاقستان حالقىنىڭ تاماقتانۋىندا ءداستۇرلى قولدانىس تاپقان. ەسكەرەتىن جايت, ترانسماي قىشقىلىنىڭ سيىر, تۇيە, ەشكى سۇتتەرىندە بولۋى تابيعي كورىنىس.
تاعام ونىمدەرىن ءداستۇرلى قولدانۋ جولدارى تالاپتارعا ساي كەلمەگەندىكتەن, ءبىز باسقا تاعام كوزدەرىن ىزدەستىرگەن ەدىك. كوپ جىلدار بويى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىمىزدىڭ بارىسىندا اشىتىلعان بيە ءسۇتىنىڭ تەرەڭ قاسيەتتەرى ونىڭ قارتايۋ ءۇردىسىن باسەڭدەتۋ ءۇشىن ناقتى فاكتور رەتىندە جاڭا ونىمدەر ازىرلەۋگە نەگىز بولا الاتىندىعىن كورسەتتى. بيە ءسۇتىنىڭ تابيعاتى باسقا سۇتتەرگە, ونىڭ ىشىندە, سيىر سۇتىنە قاراعاندا, ەرەكشە الەم ەكەندىگى انىقتالدى. قايناتۋ, ستەريلدەۋ سەكىلدى بيە ءسۇتىنىڭ ىشكى الەمىنە كەز كەلگەن تەحنيكالىق تۇرعىدان ارالاسۋ ونىڭ تابيعي قاسيەتتەرىن جويادى. بيە ءسۇتى تابيعاتىنىڭ انا سۇتىنە جاقىن بولۋى ونىڭ عاجايىپ جاراتىلىسىن بىلدىرەتىندەي. سيىر, ەشكى, تۇيە سۇتتەرىنە قاراعاندا, بيە ءسۇتىنىڭ جوعارى بيولوگيالىق قۇندىلىعى الدىمەن, ونىڭ اقۋىزىنىڭ ەرەكشە سيپاتىنا (كوبىنەسە, البۋميندىك-گلوبۋليندىك تابيعاتى), ماي قىشقىلى قۇرامىنا (تومەن مولەكۋليارلىق كقمق, ولاردان پروستاگلانديندەر تۇزىلەدى), س دارۋمەنى مەن ءليزوتسيمنىڭ ايرىقشا جوعارى دەڭگەيلەرىنە بايلانىستى, ولاردىڭ بارلىعى اعزانىڭ يممۋندىق-انتيوكسيدانتتىق قورعانىسىن قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان, بيە ءسۇتى اعزا تىرشىلىگىندە وزەكتى ءرول اتقارادى, جۇرەك-قان تامىرى جانە جۇيكە جۇيەلەرىنىڭ جۇمىستارىن رەتتەۋگە قاتىسادى, قابىنۋعا قارسى ارەكەت ەتەدى, جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردىڭ دامۋىنا توسقاۋىل بولادى.
– تورەگەلدى شارمان ۇلى, بيە ءسۇتى نەگىزىندە يننوۆاتسيالىق جاڭا تاعام ءونىمدەرىن ازىرلەۋ جونىندەگى اڭگىمەمىزدىڭ باستى تاقىرىبىنا جەتكەندەيمىز...
– قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ زاماناۋي قۇرال-جابدىقپەن جاساقتالعان, لايىقتى زەرتحاناسى بار, وعان حالىقارالىق ۇيىمدار جوعارى دارەجەلى دالدىگى جانە سەنىمدىلىگى ءۇشىن رەفەرەنستىك اتاعىن بەرگەن, ال اكادەميانىڭ ءوزى ددۇ بىرلەسكەن ىنتىماقتاستىقتا قىزمەت ەتەتىن ۇيىم, بۇۇ بق سۇيەنەتىن ورتالىعى رەتىندە مويىندالعان مەكەمە. بۇل تاعام تەحنولوگياسىمەن اينالىساتىن باسقا زەرتحانالار مەن ۇيىمداردىڭ الدىنداعى ءبىزدىڭ بيىك دارەجەمىز بەن ارتىقشىلىعىمىز. قولىمىزداعى وسىنداي ايرىقشا ءمۇمكىندىكتەرگە ساي بيە ءسۇتىنىڭ تەرەڭ قاسيەتتەرىنە بويلاپ, عاجايىپ جاراتىلىسىن اشۋعا قول جەتكىزدىك.
اكادەميانىڭ عىلىمي-ءتاجىريبەلىك قولداۋىمەن, بۇگىنگى زاماننىڭ تالابىنا ساي تەوريالىق عىلىمنىڭ ناتيجەلەرىن ناقتى ءتاجىريبەگە ۇشتاستىرۋ ماقساتىندا, كەزدەسكەن ءتۇرلى باعىتتاعى وراسان قيىندىقتاردى جەڭۋ ناتيجەسىندە بيىل الماتىدا « ۇلىتاۋ» سالاماتتى تاعامتانۋ ورتالىعىن اشىپ, ونىڭ اياسىندا بيە ءسۇتى نەگىزىندەگى جاپپاي تۇتىناتىن جانە ارنايى ەمدىك-پروفيلاكتيكالىق باعىتتاعى يننوۆاتسيالىق ونىمدەردى شىعاراتىن زاۋىتتى ىسكە قوستىق.
بۇل زاۋىتتا ءبىز الەمدە تۇڭعىش رەت بيە ءسۇتى نەگىزىندەگى ابسوليۋتتىك يننوۆاتسيالىق سانالاتىن جاڭا ءونىمدەردى: يوگۋرتتاردى, اشىتىلعان ءسۇت سۋسىندارىن, سۇزبەلەردى, ارنايى تسەحتاردا بالمۇزداق پەن شوكولادتى ازىرلەپ شىعارىپ, حالىقتىڭ جاپپاي تۇتىنۋىنا ۇسىنۋىمىزدى ەرەكشە ماقتانىش سەزىمىمەن ايتامىز. مەن زاۋىت قۇرىلىسىن باستاۋدا ءتيىمدى قولداۋ كورسەتكەنى جانە ەرەكشە ءتۇسىنىستىك تانىتقانى ءۇشىن ەلباسىنا ءوزىمنىڭ زور العىسىمدى ءبىلدىرەمىن.
بيە ءسۇتىنىڭ ەرەكشە قاسيەتتەرى جاپپاي تۇتىناتىن جانە ەمدىك-پروفيلاكتيكالىق باعىتتاعى, قۇرامىندا ترانسمايلار مەن قانت بولمايتىن, بولاشاق ونىمدەرىن ازىرلەۋدە شەكسىز مۇمكىندىكتەر سىيلايدى. بيە ءسۇتى نەگىزىندە ءبىزدىڭ بالالارعا, ەم-دامدىك جانە جاپپاي تۇتىنۋعا ارنالعان جاڭا ءونىمدەرىمىز ۇلتتىق داستۇرلەردى جاڭعىرتۋمەن قاتار, تاعامدىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە, حالىقتىڭ اسا ءالجۋاز توپتارى اراسىندا – سابيلەردى, جۇكتى جانە بالا ەمىزەتىن ايەلدەردى, قارتايعان ادامداردى قوسا, اۋرۋشاڭدىق پەن ءولىم-ءجىتىم قاۋپىن ازايتۋعا, جالپى, بارشا حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا, ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى.
مىسالى, بيىل الماتى قالاسىنداعى ارداگەرلەر ۇيىندە 200 ەگدە جاستاعى ادامدار وسى بيە ءسۇتى نەگىزىندەگى 5 ءتۇرلى ءونىمدى ەكى اي بويى قابىلدادى جانە وتكىزىلگەن زەرتتەۋلەرگە ساي ولاردىڭ دەنساۋلىق كورسەتكىشتەرى جاقسارعانى ءدالەلدەندى. بۇل – ءبىزدىڭ ازىرلەگەن ءونىمدەرىمىزدىڭ پايدالى اسەرىنىڭ قۋانتارلىق دالەلى. امەريكالىق ساياساتكەر جانە تەلەجۋرناليست ەنتوني بۋردەننىڭ «ەڭ ماڭىزدى ساياسات – تەك تاعاممەن بايلانىستى ساياسات», دەگەن ءسوزىن ءبىزدىڭ بۇگىنگى جاعدايىمىزعا بالاما رەتىندە ايتۋعا بولادى.
– ەندى كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندەگى سۇراققا جاۋاپ بەرسەك. سوڭعى كەزدە ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندە بيە ءسۇتىنەن بالمۇزداق شىعارىلدى دەگەندى ەستىپ ءجۇرمىز, سىزدەر شىعاراتىن ءونىمدەردىڭ ولاردان قانداي ايىرماشىلىعى بار؟
– اتالعان بالمۇزداقتاردى شىعارعان اۆتورلاردىڭ ءمالىمدەمەسىنە جانە ونەرتابىسقا العان پاتەنتتەرىنە تىكەلەي جۇگىنگەن ءجون بولار. ولار شىعارعان بالمۇزداقتىڭ نەگىزى سيىر ءسۇتى, ال قانت مىندەتتى ءتۇردە قوسىلادى, ترانسمايدىڭ بولۋى ونىڭ سيىر ءسۇتى نەگىزىندە ەكەندىگىنىڭ قوسىمشا دالەلى. ال بيە ءسۇتى دايىن ونىمگە جيدەك, ۆانيل, شوكولاد قوسىلعان سياقتى, تەك ۇستەمە رەتىندە عانا پايدالانىلعان. ال ءبىزدىڭ بالمۇزداعىمىز تەك بيە ءسۇتىنەن عانا تۇرادى, سوندىقتان دا قۇرامىندا سيىر سۇتىندە عانا بولاتىن ترانسمايلار جوق. بريتاندىق نۋتريتسيولوگ اتكينس ايتقانداي, ونىڭ قۇرامىندا «ءوزى اپپاق, تاپ-تازا, ولىمگە اپاراتىن قانت» جوق.
مەنىڭ ارمانىم – بيە ءسۇتى نەگىزىندەگى ونىمدەردى ۇلتتىق برەند رەتىندە تانىمال ەتۋ. ونى وتان الدىنداعى, حالىق الدىنداعى بورىشىم دەپ سانايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»