2016 جىلعى 20 جەلتوقسان, استانا, ۇكىمەت ءۇيى
اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى بىرىڭعاي تالاپتاردى بەكىتۋ تۋرالى
«اقپاراتتاندىرۋ تۋرالى» 2015 جىلعى 24 قاراشاداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى 6-بابىنىڭ 3) تارماقشاسىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى قاۋلى ەتەدى:
1. قوسا بەرىلىپ وتىرعان اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى بىرىڭعاي تالاپتار (بۇدان ءارى – بىرىڭعاي تالاپتار) بەكىتىلسىن.
2. وسى قاۋلىعا قوسىمشاعا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ كەيبىر شەشىمدەرىنىڭ كۇشى جويىلدى دەپ تانىلسىن.
3. وسى قاۋلى العاشقى رەسمي جاريالانعان كۇنىنەن كەيىن كۇنتىزبەلىك ون كۇن وتكەن سوڭ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.
بىرىڭعاي تالاپتاردىڭ 140-تارماعى 2018 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن قولدانىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
پرەمەر-ءمينيسترى ب.ساعىنتاەۆ
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2016 جىلعى
20 جەلتوقسانداعى №832 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن
اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى بىرىڭعاي تالاپتار
1-تاراۋ. جالپى ەرەجەلەر
1. اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى بىرىڭعاي تالاپتار (بۇدان ءارى – بت) «اقپاراتتاندىرۋ تۋرالى» 2015 جىلعى 24 قاراشاداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى (بۇدان ءارى – زاڭ) 6-بابىنىڭ 3) تارماقشاسىنا سايكەس ازىرلەندى جانە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى ايقىندايدى.
2. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنا قاتىستى بت ەرەجەلەرىن مەملەكەتتىك ورگاندار, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار, مەملەكەتتىك زاڭدى تۇلعالار, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىمەن ينتەگراتسيالاناتىن نەمەسە مەملەكەتتىك ەلەكتروندىق اقپاراتتىق رەسۋرستاردى قالىپتاستىرۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك ەمەس اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ يەلەرى جانە يەلەنۋشىلەرى, سونداي-اق اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ وتە ماڭىزدى وبەكتىلەرىنىڭ يەلەرى مەن يەلەنۋشىلەرى مىندەتتى تۇردە قولدانۋى ءتيىس.
3. بت ەرەجەلەرى:
1) قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكى مەن ونىڭ قۇرىلىمىنا كىرەتىن ۇيىمدار «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ» اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمى وبەكتىلەرىمەن ينتەگراتسيالانبايتىن ينتەرنەت-رەسۋرستاردى, اقپاراتتىق جۇيەلەردى, لوكالدىق جەلىلەردى جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالار جەلىلەرىن قۇرۋ نەمەسە دامىتۋ, پايدالانۋ بويىنشا جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرعان كەزدە, سونداي-اق اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنداعى تاۋارلاردى, جۇمىستاردى جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋدى جۇرگىزگەن كەزدە تۋىندايتىن قاتىناستارعا;
2) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قۇپيالار تۋرالى زاڭناماسىنا سايكەس مەملەكەتتىك قۇپيالارعا جاتقىزىلعان قورعالىپ ورىندالعان اقپاراتتىق جۇيەلەرگە, سونداي-اق ارنايى ماقساتتاعى تەلەكوممۋنيكاتسيالار جانە/نەمەسە ۇكىمەتتىك, قۇپيالاندىرىلعان, شيفرلانعان جانە كودتالعان بايلانىس جەلىلەرىنە قولدانىلمايدى.
4. بت ماقساتى مەملەكەتتىك ورگاندار, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى, مەملەكەتتىك زاڭدى تۇلعالار, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىمەن ينتەگراتسيالاناتىن نەمەسە مەملەكەتتىك ەلەكتروندىق اقپاراتتىق رەسۋرستاردى قالىپتاستىرۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك ەمەس اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ يەلەرى جانە يەلەنۋشىلەرى, سونداي-اق اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ وتە ماڭىزدى وبەكتىلەرىنىڭ يەلەرى مەن يەلەنۋشىلەرى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا مىندەتتى تۇردە ورىنداۋعا ءتيىس تالاپتاردى بەلگىلەۋ بولىپ تابىلادى.
5. بت مىندەتتەرى:
1) مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ اعىمداعى جانە ستراتەگيالىق مىندەتتەرىن شەشۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردى اقپاراتتاندىرۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە باسقارۋ قاعيداتتارىن ايقىنداۋ;
2) «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ» اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرىنىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مەن باسقارۋدىڭ بىرىڭعاي قاعيداتتارىن ايقىنداۋ;
3) اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ەلەمەنتتەرىن بىرىزدەندىرۋ جونىندەگى تالاپتاردى بەلگىلەۋ;
4) سەرۆەرلىك ءۇي-جايلاردىڭ اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمىن قۇرىلىمداۋ مەن ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى تالاپتاردى بەلگىلەۋ;
5) اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرىنىڭ بارلىق ومىرشەڭدىك كەزەڭدەرىندە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ستاندارتتار ۇسىنىمدارىنىڭ مىندەتتى قولدانىلۋىن بەلگىلەۋ;
6) مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس ەلەكتروندىق اقپاراتتىق رەسۋرستاردىڭ, باعدارلامالىق قامتىلىمنىڭ, اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ جانە ولاردى قولدايتىن اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ قورعالۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى.
6. وسى بت ماقساتتارى ءۇشىن ولاردا مىناداي انىقتامالار پايدالانىلادى:
1) اقپاراتتى وڭدەۋ قۇرالدارىمەن بايلانىستى اكتيۆتى تاڭبالاۋ – اكتيۆتى الداعى ۋاقىتتا سايكەستەندىرۋ (تانىلۋى), ونىڭ ەرەكشەلىكتەرىن جانە سيپاتتامالارىن كورسەتۋ ماقساتىندا وعان شارتتى بەلگىلەر, ارىپتەر, ساندار, گرافيكالىق بەلگىلەر قويۋ نەمەسە جازبالار ەنگىزۋ;
2) اقپاراتتى كريپتوگرافيالىق قورعاۋ قۇرالى (بۇدان ءارى – اكقق) – كريپتوگرافيالىق تۇرلەندىرۋ الگوريتمدەرىن, شيفرلاۋ كىلتتەرىن قۇرۋدى, قالىپتاستىرۋدى, ءبولۋدى نەمەسە باسقارۋدى ىسكە اسىراتىن باعدارلامالىق قامتىلىم نەمەسە باعدارلامالىق- اپپاراتتىق كەشەن;
3) اقپاراتتى وڭدەۋ قۇرالدارىمەن بايلانىستى اكتيۆتەر (بۇدان ءارى – اكتيۆ) – اقپارات بولىپ تابىلاتىن نەمەسە اقپارات قامتىلعان, نەمەسە اقپاراتتى وڭدەۋگە, ساقتاۋعا, بەرۋگە قىزمەت ەتەتىن جانە ۇيىمنىڭ ماقساتتارىنا جەتۋ مەن قىزمەتىنىڭ ۇزدىكسىزدىگى مۇددەسى ءۇشىن قۇندى بولىپ تابىلاتىن ماتەريالدىق نەمەسە ماتەريالدىق ەمەس وبەكت;
4) اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى تەحنيكالىق قۇجاتتاما (بۇدان ءارى – اق تق) – اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرىنىڭ جانە (نەمەسە) ۇيىمنىڭ اق قامتاماسىز ەتۋ پروتسەستەرىنە قاتىستى ساياساتتى, قاعيدالاردى, قورعاۋ شارالارىن بەلگىلەيتىن قۇجاتتاما;
5) باعدارلامالىق روبوت – ۆەب-پاراقتاردى اۆتوماتتى تۇردە جانە/نەمەسە بەلگىلەنگەن كەستە بويىنشا قاراۋدى ورىندايتىن, ۆەب-پاراقتاردا تابىلعان سىلتەمەلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ولاردىڭ مازمۇنىن وقيتىن جانە يندەكستەۋدى جۇرگىزەتىن ىزدەستىرۋ جۇيەسىنىڭ نەمەسە مونيتورينگى جۇيەسىنىڭ باعدارلامالىق قامتىلىمى;
6) جابدىقتى جۇكتەمەسىز (ىسكە قوسۋسىز) رەزەرۆتەۋ – اقپاراتتىق جۇيەنى نەمەسە ەلەكتروندىق اقپاراتتىق رەسۋرستى جەدەل قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا جۇمىسقا ازىرلەنگەن جانە بەلسەندى ەمەس رەجيمدەگى قوسىمشا سەرۆەرلىك جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جابدىقتى, باعدارلامالىق قامتىلىمدى پايدالانۋ;
7) جابدىقتى جۇكتەمەلىك (جەدەل) رەزەرۆتەۋ – اقپاراتتىق جۇيەنىڭ, ەلەكتروندىق اقپاراتتىق رەسۋرستىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن, سەنىمدىلىگى مەن جۇمىس ىستەمەي قالۋى بولماۋشىلىعىن يكەمدى جانە جەدەل ۇلعايتۋ ماقساتىندا قوسىمشا (ارتىق) سەرۆەرلىك جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جابدىقتى, باعدارلامالىق قامتىلىمدى پايدالانۋ جانە ولاردى بەلسەندى رەجيمدە ۇستاۋ;
8) جۇمىس ستانتسياسى – قولدانبالى مىندەتتەردى ورىنداۋعا ارنالعان لوكالدىق جەلىنىڭ قۇرامىنداعى ستاتسيونارلىق كومپيۋتەر;
9) جۇيەلىك باعدارلامالىق قامتىلىم – ەسەپتەۋ جابدىعىنىڭ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان باعدارلامالىق قامتىلىم جيىنتىعى;
10) كودتالعان بايلانىس – كودتاۋ قۇجاتتارى مەن تەحنيكالارىن پايدالانا وتىرىپ قورعالعان بايلانىس;
11) كوپ فاكتورلى اۋتەنتيفيكاتسيا – پارولدەردى نەمەسە اۋتەنتيفيكاتسيالىق بەلگىلەردى (تسيفرلىق سەرتيفيكاتتاردى, توكەندەردى, سمارت-كارتالاردى, ءبىر جولعى پارولدەردىڭ گەنەراتورلارىن جانە بيومەتريالىق سايكەستەندىرۋ قۇرالدارىن) قۇرۋ مەن ەنگىزۋدى قوسا العاندا, ءتۇرلى پارامەترلەر كومبيناتسياسىنىڭ كومەگىمەن پايدالانۋشىنىڭ تولنۇسقالىعىن تەكسەرۋ ءتاسىلى;
12) قولدانبالى باعدارلامالىق قامتىلىم (بۇدان ءارى – قبق) – ناقتى سالاداعى بەلگىلى ءبىر توپتىڭ قولدانبالى مىندەتتەرىن ورىنداۋعا ارنالعان باعدارلامالىق قامتىلىم كەشەنى;
13) قۇپيالاندىرىلعان بايلانىس – قۇپيالاندىرۋشى اپپاراتۋرانى پايدالانا وتىرىپ قورعالعان بايلانىس;
14) ماسشتابتالۋ – وڭدەلەتىن اقپارات كولەمىنىڭ جانە (نەمەسە) ءبىر مەزگىلدە جۇمىس ىستەيتىن پايدالانۋشىلار سانىنىڭ وسۋىنە قاراي جۇيەنىڭ ءوز ونىمدىلىگىن ۇلعايتۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتۋ قابىلەتى;
15) وقيعالاردى جۋرنالداۋ – اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىسىمەن بولىپ جاتقان باعدارلامالىق نەمەسە اپپاراتتىق وقيعالار تۋرالى اقپاراتتى وقيعالاردى تىركەۋ جۋرنالىنا جازۋ پروتسەسى;
16) سەرۆەرلىك ءۇي-جاي – سەرۆەرلىك, اكتيۆتى جانە ءپاسسيۆتى جەلى جابدىعىن (تەلەكوممۋنيكاتسيالىق) جانە قۇرىلىمدالعان كابىلدىك جۇيەلەردىڭ جابدىعىن ورنالاستىرۋعا ارنالعان ءۇي-جاي;
17) سىرتقى شەڭبەردىڭ لوكالدىق جەلىسى (بۇدان ءارى – سىرتقى شەڭبەردىڭ لج) – مو تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جەلىسىنىڭ سىرتقى شەڭبەرىنە جاتقىزىلعان, بايلانىس وپەراتورلارى مو-عا ارنالعان ينتەرنەتكە قولجەتىمدىلىكتىڭ بىرىڭعاي ءشليۋزى ارقىلى عانا ۇسىناتىن ينتەرنەتپەن قوسىلۋى بار مو لوكالدىق جەلىسى;
18) تەرمينالدى جۇيە – قوسىمشالارمەن تەرمينالدى ورتادا نەمەسە جىڭىشكە كليەنت باعدارلامالارىمەن كليەنتتىك-سەرۆەرلىك ارحيتەكتۋرادا جۇمىس ىستەۋگە ارنالعان جىڭىشكە نەمەسە نولدىك كليەنت;
19) ۋاقىت كوزىنىڭ ينفراقۇرىلىمى – سەرۆەرلەردىڭ, جۇمىس ستانتسيالارىنىڭ جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جابدىقتىڭ ىشكى ساعاتتارىن سينحرونداۋ مىندەتتەرىن ورىندايتىن ۋاقىتتى سينحرونداۋدىڭ جەلىلىك حاتتاماسىن پايدالاناتىن يەرارحيالىق بايلانىسقان سەرۆەرلىك جابدىق;
20) ۇكىمەتتىك بايلانىس – مەملەكەتتىك باسقارۋ قاجەتتەرىنە ارنالعان ارنايى قورعالعان بايلانىس;
21) فەدەراتيۆتى سايكەستەندىرۋ – سەنىمدى قاتىناستار ورناتىلعان جۇيەلەردەگى جانە جەلىلەردەگى ەلەكتروندىق اقپاراتتىق رەسۋرستارعا قول جەتكىزۋگە ارنالعان پايدالانۋشىنىڭ بىرىڭعاي اتاۋىن جانە اۋتەنتيفيكاتسيالىق سايكەستەندىرگىشتى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنولوگيالار كەشەنى;
22) شيفرلانعان بايلانىس – قول شيفرلارىن, شيفرلاۋ ماشينالارىن, جەلىلىك شيفرلاۋ اپپاراتۋرالارىن جانە ەسەپتەۋ تەحنيكاسىنىڭ ارناۋلى قۇرالدارىن پايدالانا وتىرىپ قورعالعان بايلانىس;
23) ىشكى شەڭبەردىڭ لوكالدىق جەلىسى (بۇدان ءارى – ىشكى شەڭبەردىڭ لج) – مو تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جەلىسىنىڭ ىشكى شەڭبەرىنە جاتقىزىلعان, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بىرىڭعاي كولىكتىك ورتاسىمەن قوسىلۋى بار مو لوكالدىق جەلىسى;
24) «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ» سىرتقى ءشليۋزى (بۇدان ءارى – ەۇسش) – مو بكو ورنالاسقان اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ مو بكو-دان تىس ورنالاسقان اقپاراتتىق جۇيەلەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» ءشليۋزىنىڭ كىشى جۇيەسى;
25) ىشكى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ءاۋديتى – ۇيىم ءوزى, ءوز مۇددەلەرىندە جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمداعى اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرىنىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ اعىمداعى جاي-كۇيىنىڭ ساپالىق جانە ساندىق سيپاتتامالارىن باقىلاۋدىڭ ءادىل, قۇجاتتالعان پروتسەسى.
7. وسى بت ماقساتتارى ءۇشىن مىناداي قىسقارتۋلار پايدالانىلادى:
1) ابك – اپپاراتتىق-باعدارلامالىق كەشەن;
2) اق – اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك;
3) اج – اقپاراتتىق جۇيە;
4) اكي – اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم;
5) اكت – اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار;
6) بق – باعدارلامالىق قامتىلىم;
7) جاو – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار;
8) ەبق – ەركىن باعدارلامالىق قامتىلىم;
9) يقبش – ينتەرنەتكە قولجەتىمدىلىكتىڭ بىرىڭعاي ءشليۋزى;
10) ير – ينتەرنەت-رەسۋرس;
11) مو – ورتالىق اتقارۋشى ورگان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە تىكەلەي باعىناتىن جانە ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتىك ورگان, ورتالىق اتقارۋشى ورگان ۆەدومستۆوسىنىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرى;
12) مو بكو – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بىرىڭعاي كولىكتىك ورتاسى;
13) مو يربت – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارىنىڭ بىرىڭعاي تۇعىرناماسى;
14) ءسبو – سەرۆيستىك باعدارلامالىق ءونىم;
15) ەار – ەلەكتروندىق اقپاراتتىق رەسۋرستار;
16) ەۇ اكپ – «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ» اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق پلاتفورماسى;
17) ەتسق – ەلەكتروندىق تسيفرلىق قولتاڭبا.
2-تاراۋ. اقپاراتتاندىرۋدى جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى ۇيىمداستىرۋ مەن باسقارۋعا قويىلاتىن تالاپتار
1-پاراگراف. مەملەكەتتىك ورگاندى اقپاراتتاندىرۋعا قويىلاتىن تالاپتار
8. مو اقپاراتتاندىرۋ زاڭنىڭ 23 جانە 24-باپتارىمەن كوزدەلگەن تارتىپپەن ازىرلەنەتىن جانە بەكىتىلەتىن مو ارحيتەكتۋراسىنا, ال ول بولماعان جاعدايدا − مو قىزمەتىن اۆتوماتتاندىرۋمەن جانە وڭتايلاندىرۋمەن بايلانىستى قاجەتتىلىكتەر تۋرالى مو سۇراۋ سالۋىن قاراۋ ناتيجەلەرى بويىنشا قابىلدانعان اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنداعى ساراپشىلىق كەڭەستىڭ وڭ قورىتىندىسىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى.
9. مو:
1) مو بەكىتىلگەن ارحيتەكتۋراسىنا, ال ول بولماعان جاعدايدا − اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنداعى ساراپتاۋ كەڭەسىنىڭ شەشىمدەرىنە سايكەس اقپاراتتاندىرۋعا ارنالعان شىعىستاردى جوسپارلاۋدى;
2) مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردى اۆتوماتتاندىرۋدى جانە ولاردان تۋىندايتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى وسى بت تالاپتارىن ساقتاي وتىرىپ كورسەتۋدى;
3) زاڭنىڭ 7-بابىنىڭ 30) تارماقشاسىنا سايكەس ۋاكىلەتتى ورگان بەكىتەتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىن تىركەۋ, «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ» اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرى تۋرالى مالىمەتتەردى ەسەپكە الۋ جانە «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ» اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرى تەحنيكالىق قۇجاتتاماسىنىڭ ەلەكتروندىق كوشىرمەلەرىن ورنالاستىرۋ قاعيدالارىنا سايكەس اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرى, اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنداعى جوسپارلار, پروتسەستەر مەن بيۋدجەت تۋرالى مالىمەتتەردى «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ» ارحيتەكتۋرالىق پورتالىندا ورنالاستىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
10. «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ» ارحيتەكتۋراسىن دامىتۋ زاڭنىڭ 7-بابىنىڭ 10) تارماقشاسىنا سايكەس ۋاكىلەتتى ورگان بەكىتەتىن «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ» ارحيتەكتۋراسىن دامىتۋ جونىندەگى تالاپتارعا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى.
11. زاڭنىڭ 7-بابىنىڭ 18) تارماقشاسىنا سايكەس بەكىتىلەتىن «ەلەكتروندىق اكىمدىكتىڭ» ۇلگىلىك ارحيتەكتۋراسىن ازىرلەگەن كەزدە جاو اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمىنا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ سيپاتتاماسى بولىگىندە وسى بت تالاپتارى ەسكەرىلەدى.
12. مو-دا جانە جاو-دا اقپاراتتاندىرۋدىڭ سەرۆيستىك مودەلىن ىسكە اسىرعان كەزدە زاڭنىڭ 7-بابىنىڭ 4) جانە 10) تارماقشالارىنا سايكەس ۋاكىلەتتى ورگان بەكىتەتىن اقپاراتتاندىرۋدىڭ سەرۆيستىك مودەلىن ىسكە اسىرۋ قاعيدالارىنىڭ نورمالارى, «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ» ارحيتەكتۋراسىن دامىتۋ جونىندەگى تالاپتار مەن وسى بت تالاپتارى باسشىلىققا الىنادى.
13. مو-نى جانە جاو-نى اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنداعى تاۋارلارمەن, جۇمىستارمەن جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ:
1) اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنداعى ساراپشىلىق كەڭەستىڭ وڭ قورىتىندىسى بولعان كەزدە ساتىپ الۋ;
2) اك-ينفراقۇرىلىمنىڭ اك-قىزمەتتەر وپەراتورى كاتالوگىنان اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق كورسەتىلەتىن قىزمەتتى ساتىپ الۋ جولدارىمەن جۇزەگە اسىرىلادى.
14. مو-دا نەمەسە جاو-دا اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنداعى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدى:
1) اكت قولدانۋدىڭ مونيتورينگىن جانە تالداۋدى;
2) اكت-اكتيۆتەرىنىڭ پايدالانىلۋىن ەسەپكە الۋ مەن تالداۋ جونىندەگى ءىس-شارالارعا قاتىسۋدى;
3) مو-نىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىنا اقپاراتتاندىرۋ ماسەلەلەرى جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەۋدى;
4) «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ» اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرىن قۇرۋ, سۇيەمەلدەۋ جانە دامىتۋ بويىنشا جۇمىستاردى ۇيلەستىرۋدى;
5) ءونىم بەرۋشىلەردىڭ اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنداعى كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ شارتتاردا كوزدەلگەن ساپا دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋىن باقىلاۋدى;
6) مو-نىڭ نەمەسە جاو-نىڭ اج-سىن «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ» ارحيتەكتۋرالىق پورتالىندا تىركەۋدى;
7) مو-نى نەمەسە جاو-نى اقپاراتتاندىرۋ تۋرالى مالىمەتتەردى, بق ەتالوندىق كوشىرمەلەرىن, باستاپقى باعدارلامالىق كودتاردى (ولار بولعان كەزدە), ليتسەنزيالانعان بق-نىڭ تەڭشەۋ كەشەنىن, «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ» اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرىنىڭ تەحنيكالىق قۇجاتتاماسىنىڭ ەلەكتروندىق كوشىرمەلەرىن «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ» ارحيتەكتۋرالىق پورتالىندا ورنالاستىرۋدى, وزەكتىلەندىرۋدى جانە ولاردىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋدى;
8) مو ارحيتەكتۋراسىن قۇرعان جانە اقپاراتتاندىرۋدىڭ سەرۆيستىك مودەلىن ىسكە اسىرعان كەزدە سەرۆيستىك ينتەگراتورمەن, وپەراتورمەن, مو-مەن, جاو-مەن جانە ۇيىمدارمەن اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بولىگىندە ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋدى;
9) اق جونىندەگى تالاپتاردى ورىنداۋدى جۇزەگە اسىراتىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار بولىمشەسى قامتاماسىز ەتەدى.
15. مو-داعى جانە جاو-داعى جۇمىس كەڭىستىگى 2009 جىلعى 18 قىركۇيەكتەگى «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كودەكسىنىڭ 144-بابىنىڭ 6-تارماعىنا سايكەس تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن جانە حالىقتىڭ سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق سالاماتتىلىعىن قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان بەكىتكەن تۇرعىن جانە باسقا ءۇي-جايلاردى, قوعامدىق عيماراتتاردى ۇستاۋعا جانە پايدالانۋعا قويىلاتىن سانيتاريالىق- ەپيدەميولوگيالىق تالاپتارعا سايكەس ۇيىمداستىرىلادى.
16. مو جانە جاو قىزمەتشىسىنىڭ جۇمىس ورنى ونىڭ فۋنكتسيونالدىق مىندەتتەرىنە بايلانىستى جابدىقتالادى جانە مىنالاردى قامتيدى:
1) مو نەمەسە جاو ىشكى شەڭبەرىنىڭ لج-سى قوسىلعان جۇمىس ستانتسياسى نەمەسە ۇيلەستىرىلگەن جۇمىس ورنى نە تەرمينالدى جۇيە. قاجەت بولعان كەزدە جۇمىس ورنىن قوسىمشا مونيتورمەن جابدىقتاۋعا جول بەرىلەدى;
2) قاجەت بولعان كەزدە مۋلتيمەديالىق ەار نەمەسە بەينە-كونفەرەنتسيالىق بايلانىس جۇيەسىمەن جۇمىس ىستەۋگە ارنالعان مۋلتيمەديالىق جابدىق (قۇلاققاپتار, ميكروفون مەن ۆەب-كامەرا) جيىنتىعى;
3) تەلەفون بايلانىسى نەمەسە IP-تەلەفونيا اپپاراتى.
17. مو-نىڭ جانە جاو-نىڭ ۇيلەستىرىلگەن جۇمىس ورنىنا نەمەسە تەرمينالدى جۇيەسىنە قويىلاتىن تالاپتاردى ۋاكىلەتتى ورگان بەكىتەدى.
18. جۇمىس ستانتسيالارىنىڭ ساتىپ الىناتىن ۇلگىلەرىن تاڭداۋ كەزىندە مىناداي ەرەجەلەردى باسشىلىققا الۋ قاجەت:
1) جۇمىس ستانتسيالارىنىڭ اپپاراتتىق سيپاتتامالارى پايدالاناتىن بق ازىرلەۋشى ء(وندىرۋشى) ۇسىناتىن جۇيەلىك تالاپتارعا سايكەس نە ولاردان ارتىق;
2) كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ جالپى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جۇمىس ستانتسيالارىنىڭ كونفيگۋراتسيالارى بىرىزدەندىرىلەدى;
3) جۇمىس ستانتسيالارى ءۇشىن بق جاڭارتۋلارىن ورتالىقتاندىرىلىپ اۆتوماتتاندىرىلعان تاراتۋ ۇيىمداستىرىلادى;
4) اكىمشىلەندىرۋدىڭ ساپاسى مەن جىلدامدىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن جۇمىس ستانتسيالارىنىڭ ءارتۇرلى اپپاراتتىق-باعدارلامالىق كونفيگۋراتسيالارىنىڭ سانى ءۇش تۇرىمەن شەكتەلەدى:
قولدانبالى بق-مەن جۇمىس ىستەۋگە ارنالعان جۇمىس ستانتسياسى;
گرافيكالىق پاكەتتەرمەن, ۇلگىلەۋدىڭ بق پاكەتتەرىمەن جانە وزگەلەرمەن جۇمىس ىستەۋگە ارنالعان قۋاتى جوعارى جۇمىس ستانتسياسى. گرافيكاسى دامىعان, پروتسەسسوردىڭ ونىمدىلىگىنە, جەدەل جادى جانە كىشى بەينەجۇيەلەرىنىڭ كولەمىنە قويىلاتىن تالاپتارى جوعارى قوسىمشالار ءۇشىن قولدانىلادى;
موبيلدىك پايدالانۋشىلاردىڭ جۇمىسىنا ارنالعان نوۋتبۋك.
19. تەحنيكالىق تالاپتاردىڭ ەرەكشەلىگى ءۇشىن جۇمىس ستانتسيالارىنىڭ مىناداي باستى پارامەترلەرى بولىنەدى:
1) مىنالاردى قامتيتىن ونىمدىلىك:
پروتسەسسوردىڭ تەز ارەكەت ەتۋ پارامەترلەرى;
جەدەل جادىنىڭ قاجەتتى كولەمى;
دەرەكتەر تاراتۋدىڭ ىشكى شينالارىنىڭ جىلدامدىعى;
گرافيكالىق كىشى جۇيەنىڭ تەز ارەكەت ەتۋى;
ەنگىزۋ/شىعارۋ قۇرىلعىلارىنىڭ تەز ارەكەت ەتۋى;
مونيتور ماتريتساسىنىڭ پارامەترلەرى;
2) تۇراقتى باس تارتىلعان اپپاراتتىق قۇرالدار مەن بق پايدالانۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەتىن جانە ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋىنىڭ ورتاشا ۋاقىتىن ەسكەرە وتىرىپ انىقتالاتىن سەنىمدىلىك;
3) مىنالاردى:
پروتسەسسورلاردىڭ سانى مەن ونىمدىلىگىن;
جەدەل جانە سىرتقى جادى كولەمىن;
كىرىكتىرىلگەن جيناقتاعىشتاردىڭ سىيىمدىلىعىن ارتتىرۋ مۇمكىندىگى ەسەبىنەن دەربەس كومپيۋتەردىڭ ارحيتەكتۋراسىمەن جانە قۇرىلىمىمەن قامتاماسىز ەتىلەتىن اۋقىمداۋ.
20. اق-نى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن:
1) اق تق-دا:
مو نەمەسە جاو قىزمەتشىلەرىنىڭ جۇمىس ستانتسيالارىن ورناتۋ تاسىلدەرى;
ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىندەگى ىستەن شىعۋلاردان جانە كوممۋنالدىق قىزمەتتەر جۇمىسىنداعى كىدىرۋلەردەن تۋىندايتىن باسقا دا بۇزىلۋلاردان جۇمىس ستانتسيالارىن قورعاۋ تاسىلدەرى;
ۇزدىكسىز قولجەتىمدىلىگىن جانە تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جۇمىس ستانتسيالارىنا تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ راسىمدەرى مەن مەرزىمدىلىگى;
ءتۇرلى سىرتقى تاۋەكەلدەردى ەسكەرە وتىرىپ, مو-دان نەمەسە جاو-دان تىس ورنالاسقان موبيلدىك پايدالانۋشىلاردىڭ جۇمىس ستانتسيالارىن قورعاۋ تاسىلدەرى;
جۇمىس ستانتسيالارىن ەكىنشى رەت پايدالانعان نەمەسە اقپاراتتى تاسىعىشتاردى پايدالانۋدان شىعارعان كەزدە اقپاراتتى كەپىلدىكتى جويۋ تاسىلدەرى;
جۇمىس ستانتسيالارىن جۇمىس ورنىنان تىس شىعارۋ قاعيدالارى ايقىندالادى;
2) تۇراقتى نەگىزدە كونفيگۋراتسيالارىن تەكسەرە وتىرىپ, جۇمىس ستانتسيالارىن ەسەپكە الۋ جۇرگىزىلەدى;
3) جۇمىس ستانتسيالارىندا ىشكى شەڭبەردىڭ لج-سىندا سىرتتان قاشىقتىقتان باسقارۋدىڭ باعدارلامالىق نەمەسە اپپاراتتىق قۇرالدارىن ورناتۋعا جانە قولدانۋعا جول بەرىلمەيدى. ىشكى شەڭبەردىڭ لج-سىندا قاشىقتىقتان ىشكى باسقارۋعا مو نەمەسە جاو قۇقىقتىق اكتىسىندە تىكەلەي كوزدەلگەن جاعدايلاردا جول بەرىلەدى;
4) اق بولىمشەلەرى قىزمەتشىلەرىنىڭ جۇمىس ستانتسيالارىن قوسپاعاندا, مو جانە جاو قىزمەتشىلەرىنىڭ جۇمىس ستانتسيالارى مەن موبيلدىك كومپيۋتەرلەرىندەگى قولدانىلمايتىن ەنگىزۋ-شىعارۋ پورتتارى اجىراتىلادى نەمەسە بۇعاتتالادى.
21. مو جانە جاو قىزمەتشىلەرىنىڭ جۇمىس ستانتسيالارىنداعى سىرتقى ەلەكتروندىق تاسىعىشتاردى قولدانۋ ارقىلى اقپاراتتى ەنگىزۋ-شىعارۋ وپەراتسيالارى ماسەلەسى مو نەمەسە جاو قابىلداعان اق ساياساتىنا سايكەس رەتتەلەدى.
22. مو جانە جاو قىزمەتشىسىنىڭ جۇمىس ورنىنداعى جابدىقتى ورنالاستىرۋدى وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا بىرنەشە جۇمىس ستانتسياسى ءۇشىن جەلىلىك ينتەرفەيستەردى قولدانۋسىز مونيتوردىڭ, قول مانيپۋلياتورى ء(تىنتۋىر) مەن كلاۆياتۋرانىڭ ءبىر بىرلىگىن پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ارنايى جابدىقتى پايدالانۋعا جول بەرىلەدى.
23. ەۇ اكپ سەرۆيستەرىن پايدالانۋ ءۇشىن مو نەمەسە جاو ىشكى شەڭبەرىنىڭ لج-سىنا قوسىلعان جۇمىس ستانتسياسى ەۇ اكپ ينفراقۇرىلىمىنا جەلىلىك قوسىلۋمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
24. مو جانە جاو قىزمەتتىك اقپاراتىن وڭدەۋ مەن ساقتاۋ مو نەمەسە جاو ىشكى شەڭبەرىنىڭ لج-سىنا قوسىلعان جانە ينتەرنەتكە قوسىلماعان جۇمىس ستانتسيالارىندا جۇزەگە اسىرىلادى.
25. مو جانە جاو قىزمەتشىلەرىنە مو جانە جاو سىرتقى شەڭبەرىنىڭ لج-سىنا قوسىلعان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قۇپيالىلىق رەجيمىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى نۇسقاۋلىققا سايكەس ايقىندالاتىن رەجيمدىك ءۇي-جايلاردان تىس ورنالاسقان جۇمىس ستانتسيالارىنان ينتەرنەتكە قول جەتكىزۋگە رۇقسات بەرىلەدى.
26. تەلەفون بايلانىسىنىڭ سەرۆيسى:
1) ورتاق پايدالانۋداعى تسيفرلىق تەلەفون جەلىلەرىنىڭ بازاسىمەن قاتار IP-تەلەفونيا تەحنولوگيالارىن پايدالانۋمەن دە ىسكە اسىرىلادى;
2) پايدالانۋشىنى:
ابونەنتتەردى ىشكى جانە سىرتقى شەڭبەردىڭ قولدانىستاعى لوكالدىق ەسەپتەۋ جەلىسى مەن ۆەدومستۆولىق دەرەكتەردى بەرۋ جەلىسى ارقىلى قوسۋدى قولدانۋ;
ورتاق پايدالانۋداعى تەلەفون بايلانىسى وپەراتورىنىڭ بايلانىس قىزمەتتەرىن ە1 اعىنى بويىنشا پايدالانۋ;
ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىن پايدالانۋ;
قالاارالىق جانە حالىقارالىق قوڭىراۋ شالۋ قىزمەتىن پايدالانۋ ارنالارى ارقىلى تەلەفون جەلىسى ابونەنتتەرىمەن قوسۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
27. كونفەرەنتسيالار, تۇساۋكەسەرلەر, ماجىلىستەر, تەلەكوپىرلەر وتكىزۋ ءۇشىن مو جانە جاو كونفەرەنتس-زالى:
1) قاتىسۋشى ورنىندا ميكروفون, داۋىس كۇشەيتكىش جانە سۇراۋ سالۋ مەن قاتىسۋشىنىڭ ءسوز سويلەۋىنىڭ جارىق ينديكاتورىن ورنالاستىرۋدى قامتيتىن داۋىس كۇشەيتكىش كونفەرەنتس-جۇيەسىمەن;
2) اقپاراتتى جۇكتەۋ-كوشىرۋ قۇرىلعىسىمەن جاراقتالادى.
باسقا قالالارداعى نەمەسە ەلدەردەگى گەوگرافيالىق بولىنگەن قاتىسۋشىلارمەن «تەلەكوپىر» ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن كونفەرەنتس-جۇيە قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى ەۇ اكي وپەراتورىنىڭ اۋديو جانە بەينەكونفەرەنتسبايلانىس جۇيەسىمەن تولىقتىرىلادى.
28. باسىپ شىعارۋ سەرۆيسى:
1) مو ىشكى شەڭبەرىنىڭ لوكالدىق جەلىسىنە جەلىلىك ينتەرفەيستى نەمەسە باسىپ شىعارۋ سەرۆەرىنە تىكەلەي قوسىلۋدى پايدالانا قوسىلعان باسىپ شىعارۋ, كوشىرۋ جانە سكانەرلەۋ جابدىقتارى ارقىلى ىسكە اسىرىلادى;
2) مىنالاردى:
پايدالانۋشىلار مەن قۇرىلعىلاردى ورتالىقتان باسقارۋدى;
شىعىنداردى بولىمشەلەر مەن پايدالانۋشىلار اراسىندا ءبولۋ مۇمكىندىگىمەن پايدالانۋشىلاردىڭ سايكەستەندىرۋ نومىرلەرى بويىنشا باسىپ شىعارىلاتىن قۇجاتتاردى, سونداي-اق ەلەكتروندىق پوشتا ارقىلى جىبەرىلگەن كوشىرمەلەردى, فاكستاردى جانە سكانەرلەۋلەردى ەسەپكە الۋدى;
باسىپ شىعارۋ, كوشىرۋ جانە سكانەرلەۋ بەلسەندىلىگىن گرافيكالىق بەينەلەيتىن ەسەپتەر جۇيەسىن;
پايدالانۋشىنى باسىپ شىعارۋ سەرۆيسىن پايدالانۋدى باستاعانعا دەيىن سايكەستەندىرۋدى;
اق تق-دا رەگلامەنتتەلگەن ادىستەرمەن مو قىزمەتشىسىن باسىپ شىعارۋ قۇرىلعىسىندا اۆتورلاۋدى;
باسىپ شىعارىلعان قۇجاتتاردى قولجەتىمدى باسۋ قۇرىلعىسىنان الۋ مۇمكىندىگىمەن باسىپ شىعارۋدىڭ بىرىڭعاي كەزەگى ارقىلى باسۋدى جۇزەگە اسىراتىن باسۋ كەزەگىن قالىپتاستىرۋدى ىسكە اسىراتىن باعدارلامالىق قامتىلىممەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
2-پاراگراف. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى ۇيىمداستىرۋعا قويىلاتىن تالاپتار
29. مو-دا, جاو-دا نەمەسە ۇيىمدا اق ۇيىمداستىرۋ, قامتاماسىز ەتۋ مەن باسقارۋ كەزىندە قر ست يسو/حەك 27002-2009 «اقپاراتتىق تەحنولوگيالار. قامتاماسىز ەتۋ قۇرالدارى. اقپاراتتى قورعاۋدى باسقارۋ جونىندەگى ەرەجەلەر جيناعى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ستاندارتىنىڭ ەرەجەلەرىن باسشىلىققا الۋ قاجەت.
30. اق قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جانە فۋنكتسيالاردىڭ اراجىگىن اجىراتۋ ماقساتىندا اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرىن قۇرۋ, سۇيەمەلدەۋ جانە دامىتۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن باسقا قۇرىلىمدىق بولىمشەلەردەن وقشاۋ, مو-نىڭ نەمەسە جاو-نىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەسى بولىپ تابىلاتىن اق بولىمشەسى:
1) اق تق تالاپتارىنىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋدى;
2) اق قۇجاتپەن رەسىمدەلۋىن باقىلاۋدى;
3) اق قامتاماسىز ەتۋ بولىگىندە اكتيۆتەردىڭ باسقارىلۋىن باقىلاۋدى;
4) بق زاڭدى پايدالانىلۋىن باقىلاۋدى;
5) اكت سالاسىنداعى تاۋەكەلدەردىڭ باسقارىلۋىن باقىلاۋدى;
6) اق وقيعالارىنىڭ تىركەلۋىن باقىلاۋدى;
7) ىشكى اق ءاۋديتىن جۇرگىزۋدى;
8) سىرتقى اق ءاۋديتىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىن باقىلاۋدى;
9) اكت پايدالاناتىن بيزنەس-پروتسەستەر ۇزدىكسىزدىگىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋىن باقىلاۋدى;
10) پەرسونالدى باسقارعان كەزدە اق تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋدى;
11) «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ» اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىسى اق-سىنىڭ جاي-كۇيىن باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرادى.
31. اق تق ءوز قىزمەتىندە مو, جاو نەمەسە ۇيىم باسشىلىققا الاتىن قۇجاتتالعان قاعيدالاردىڭ, راسىمدەردىڭ, پراكتيكالىق تاسىلدەردىڭ نەمەسە باسشىلىق قاعيداتتارىنىڭ ءتورت دەڭگەيلى جۇيەسى تۇرىندە قۇرىلادى.
اق تق مو-نىڭ, جاو-نىڭ نەمەسە ۇيىمنىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنىڭ قۇقىقتىق اكتىسىمەن بەكىتىلەدى جانە مو, جاو بارلىق قىزمەتشىلەرىنىڭ نەمەسە ۇيىم جۇمىسكەرلەرىنىڭ نازارىنا جەتكىزىلەدى.
اق تق ونداعى اقپاراتتى تالداۋ جانە وزەكتىلەندىرۋ ماقساتىندا كەمىندە ەكى جىلدا ءبىر رەت قايتا قارالادى.
32. مو-نىڭ, جاو-نىڭ نەمەسە ۇيىمنىڭ اق ساياساتى ءبىرىنشى دەڭگەيدەگى قۇجات بولىپ تابىلادى جانە مو نەمەسە ۇيىم كۇندەلىكتى قىزمەتىندە باسشىلىققا الاتىن اق-نى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى ماقساتتاردى, مىندەتتەردى, باسشىلىق قاعيداتتارى مەن پراكتيكالىق تاسىلدەردى ايقىندايدى.
33. ەكىنشى دەڭگەيدەگى قۇجاتتار تىزبەسىنە مو-نىڭ, جاو-نىڭ نەمەسە ۇيىمنىڭ اق ساياساتىنىڭ تالاپتارىن ناقتىلايتىن قۇجاتتار كىرەدى, سونىڭ ىشىندە:
1) اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك تاۋەكەلدەرىن باعالاۋ ادىستەمەسى;
2) اقپاراتتى وڭدەۋ قۇرالدارىمەن بايلانىستى اكتيۆتەردى سايكەستەندىرۋ, جىكتەۋ جانە تاڭبالاۋ قاعيدالارى;
3) اقپاراتتى وڭدەۋ قۇرالدارىمەن بايلانىستى اكتيۆتەردىڭ ۇزدىكسىز جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى قاعيدالار;
4) ەسەپتەۋ تەحنيكاسى قۇرالدارىن, تەلەكوممۋنيكاتسيا جابدىعىن جانە باعدارلامالىق قامتىلىمدى تۇگەندەۋ مەن پاسپورتتاۋ قاعيدالارى;
5) ىشكى اق ءاۋديتىن جۇرگىزۋ قاعيدالارى;
6) اقپاراتتى كريپتوگرافيالىق قورعاۋ قۇرالدارىن پايدالانۋ ءتارتىبى;
7) ەلەكتروندىق اقپاراتتىق رەسۋرستارعا قول جەتكىزۋ قۇقىعىنىڭ اراجىگىن اجىراتۋ قاعيدالارى;
8) ينتەرنەت جەلىسى مەن ەلەكتروندىق پوشتانى پايدالانۋ قاعيدالارى;
9) اۋتەنتيفيكاتسيالاۋ ءراسىمىن ۇيىمداستىرۋ قاعيدالارى;
10) ۆيرۋسقا قارسى باقىلاۋدى ۇيىمداستىرۋ قاعيدالارى;
11) موبيلدىك قوندىرعىلاردى جانە اقپاراتتى تاسىعىشتاردى پايدالانۋ قاعيدالارى;
12) اقپاراتتى وڭدەۋ قۇرالدارىن ناقتى قورعاۋدى جانە اقپاراتتىق رەسۋرستاردىڭ قاۋىپسىز قىزمەت ەتۋ ورتاسىن ۇيىمداستىرۋ قاعيدالارى.
34. ءۇشىنشى دەڭگەيدەگى قۇجاتتار اق-نى قامتاماسىز ەتۋ پروتسەستەرى مەن راسىمدەرىنىڭ سيپاتتامالارىن قامتيدى, سونىڭ ىشىندە:
1) اق قاتەرلەرى (تاۋەكەلدەرى) كاتالوگى;
2) اق قاتەرلەرىن (تاۋەكەلدەرىن) وڭدەۋ جوسپارى;
3) اقپاراتتى رەزەرۆتىك كوشىرۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ رەگلامەنتى;
4) اقپاراتتى وڭدەۋ قۇرالدارىمەن بايلانىستى اكتيۆتەردىڭ ۇزدىكسىز جۇمىسىن جانە جۇمىس قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارى;
5) اكىمشىنىڭ اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىسىن سۇيەمەلدەۋ جونىندەگى باسشىلىعى;
6) پايدالانۋشىلاردىڭ اق ينتسيدەنتتەرىنە دەن قويۋ جانە شتاتتان تىس (داعدارىستى) جاعدايلاردا ارەكەت ەتۋ بويىنشا ءىس-قيمىل ءتارتىبى تۋرالى نۇسقاۋلىق.
35. ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى قۇجاتتار تىزبەسى ورىندالعان راسىمدەردى جانە جۇمىستاردى تىركەۋ مەن راستاۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن جۇمىس نىساندارىن, جۋرنالداردى, وتىنىمدەردى, حاتتامالاردى جانە ەلەكتروندىق قۇجاتتاردى قوسا العاندا, باسقا دا قۇجاتتاردى قامتيدى, سونىڭ ىشىندە:
1) اق ينتسيدەنتتەرىن تىركەۋ جۋرنالى;
2) شتاتتان تىس وقيعالاردى تىركەۋ جۋرنالى;
3) سەرۆەرلىك ءۇي-جايلارعا كىرۋ جۋرنالى;
4) جەلىلىك رەسۋرستاردىڭ وسالدىقتارىن باعالاۋدى جۇرگىزۋ تۋرالى ەسەپ;
5) بق وسالدىقتارىن تىركەۋ جانە جويۋ جۋرنالى;
6) كابىلدىك قوسىلۋلاردى ەسەپكە الۋ جۋرنالى;
7) رەزەرۆتىك كوشىرمەلەردى ەسەپكە الۋ جۋرنالى;
8) رەزەرۆتىك كوشىرمەلەردى تەستىلەۋدى ەسەپكە الۋ جۋرنالى;
9) جابدىق كونفيگۋراتسياسىن وزگەرتۋدى ەسەپكە الۋ جۋرنالى;
10) اج ەبق مەن قبق تەستىلەۋ جانە وزگەرىستەردى ەسەپكە الۋ جۋرنالى;
11) سەرۆەرلىك ءۇي-جايلارعا ارنالعان ديزەل-گەنەراتورلىق قوندىرعىلاردى جانە ۇزدىكسىز قۋاتتاۋ كوزدەرىن تەستىلەۋ جۋرنالى;
12) سەرۆەرلىك ءۇي-جايلاردىڭ ميكروكليماتىن, بەينەباقىلاۋدى, ءورت ءسوندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ جۇيەلەرىن تەستىلەۋ جۋرنالى.
ءۇشىنشى جانە ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى قۇجاتتاردىڭ مازمۇنى بويىنشا قويىلاتىن تالاپتار مو-عا جانە جاو-عا 2017 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كوزدەلەدى.
36. اكتيۆتەردى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن:
1) اكتيۆتەردى تۇگەندەۋ;
2) اكتيۆتەردى مو-دا, جاو-دا قابىلدانعان سىنىپتاۋ جۇيەسىنە سايكەس سىنىپتاۋ جانە تاڭبالاۋ;
3) اكتيۆتەردى لاۋازىمدى تۇلعالارعا بەكىتۋ مەن اكتيۆتەردىڭ اق-سىن باسقارۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىك كولەمىن بەلگىلەۋ;
4) اق تق-دا:
اكتيۆتەردى قولدانۋ مەن قايتارۋ;
اكتيۆتەردى سايكەستەندىرۋ, سىنىپتاۋ مەن تاڭبالاۋ ءتارتىبىن رەتتەۋ جۇرگىزىلەدى.
37. مو-دا نەمەسە جاو-دا اكت سالاسىنداعى تاۋەكەلدەردى باسقارۋ ماقساتىندا:
1) قر ست 31010-2010 «تاۋەكەل مەنەدجمەنتى. تاۋەكەلدى باعالاۋ ادىستەرى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ستاندارتىنىڭ ۇسىنىمدارىنا سايكەس تاۋەكەلدەردى باعالاۋ ءادىسىن تاڭداۋ جانە تاۋەكەلدەردى تالداۋ راسىمدەرىن ازىرلەۋ;
2) سايكەستەندىرىلگەن جانە سىنىپتالعان اكتيۆتەردىڭ تىزبەسىنە قاتىستى تاۋەكەلدەردى سايكەستەندىرۋ جۇزەگە اسىرىلادى, ول مىنالاردى قامتيدى:
اق قاتەرلەرىن جانە ولاردىڭ كوزدەرىن ايقىنداۋ;
قاتەرلەردىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا اكەپ سوعۋى مۇمكىن وسالدىقتاردى ايقىنداۋ;
اقپاراتتىڭ تارالۋ ارنالارىن انىقتاۋ;
بۇزۋشى مودەلىن قالىپتاستىرۋ;
3) سايكەستەندىرىلگەن تاۋەكەلدەردى قابىلداۋ ولشەمشارتتارىن تاڭداۋ;
4) مىنالاردى:
قر ست 13335-2008 «اقپاراتتىق تەحنولوگيا. قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ادىستەرى مەن قۇرالدارى. اقپاراتتىق جانە كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قورعاۋدى باسقارۋ» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ستاندارتىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس سايكەستەندىرىلگەن تاۋەكەلدەردىڭ تاۋەكەلدەرىن باعالاۋدى (قايتا باعالاۋدى);
ىقتيمال نۇقساندى ايقىنداۋدى قامتيتىن اق قاتەرلەرى (تاۋەكەلدەرى) كاتالوگىن قالىپتاستىرۋ;
5) اق قاتەرلەرىن (تاۋەكەلدەرىن) بەيتاراپتاندىرۋ نەمەسە تومەندەتۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى قامتيتىن ولاردى وڭدەۋ جوسپارىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ جۇزەگە اسىرىلادى.
38. مو-دا, جاو-دا نەمەسە ۇيىمدا اق-نىڭ بۇزىلۋ وقيعالارىن باقىلاۋ ماقساتىندا:
1) اق-نى بۇزۋعا بايلانىستى وقيعالار مونيتورينگى مەن مونيتورينگ ناتيجەلەرىن تالداۋ جۇرگىزىلەدى;
2) اق-نىڭ جاي-كۇيىنە بايلانىستى وقيعالار تىركەلىپ, وقيعالار جۋرنالدارىن, سونىڭ ىشىندە:
وپەراتسيالىق جۇيەلەردىڭ وقيعالار جۋرنالدارىن;
دەرەكقورلاردى باسقارۋ جۇيەلەرىنىڭ وقيعالار جۋرنالدارىن;
ۆيرۋسقا قارسى قورعاۋ وقيعالارىنىڭ جۋرنالدارىن;
قولدانبالى بق وقيعالار جۋرنالدارىن;
تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جابدىقتىڭ وقيعالار جۋرنالدارىن;
شابۋىلداردى انىقتاۋ جانە الدىن الۋ جۇيەلەرىنىڭ وقيعالار جۋرنالدارىن;
كونتەنتتى باسقارۋ جۇيەسى وقيعالارىنىڭ جۋرنالىن تالداۋ ارقىلى بۇزۋشىلىقتار انىقتالادى;
3) وقيعالاردى تىركەۋ جۋرنالدارىنداعى ۋاقىتتى ۋاقىت كوزىنىڭ ينفراقۇرىلىمىمەن ۇيلەسىمدى ەتۋ قامتاماسىز ەتىلەدى;
4) وقيعالاردى تىركەۋ جۋرنالدارى اق تق-دا كورسەتىلگەن, بىراق ءۇش جىلدان كەم ەمەس مەرزىم بويى ساقتالادى جانە كەم دەگەندە ءۇش اي جەدەل قولجەتىمدى بولادى;
5) ۋاكىلەتتى ورگان بەكىتەتىن «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ» اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرىنىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىن, قورعالۋى مەن قاۋىپسىز جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ مونيتورينگىن جۇرگىزۋ قاعيدالارىندا ايقىندالعان فورماتتار مەن جازبا تۇرلەرىنە سايكەس قۇرىلاتىن بق وقيعالارىن تىركەۋ جۋرنالدارى جۇرگىزىلەدى;
6) وقيعالاردى تىركەۋ جۋرنالدارىن ارالاسۋدان جانە اۆتورلانباعان قولجەتىمدىلىكتەن قورعاۋ قامتاماسىز ەتىلەدى. جۇيە اكىمشىلەرىنە جۋرنالداردى وزگەرتۋگە, جويۋعا جانە اجىراتۋعا وكىلەتتىك بەرۋگە جول بەرىلمەيدى. قۇپيا اج ءۇشىن جۋرنالداردىڭ رەزەرۆتىك قويماسىن قۇرۋ جانە ونى جۇرگىزۋ تالاپ ەتىلەدى;
7) اق ينتسيدەنتتەرى تۋرالى حاباردار ەتۋدىڭ جانە اق-نىڭ ينتسيدەنتتەرىنە ارەكەت ەتۋدىڭ ءفورمالدى ءراسىمىن ەنگىزۋ قامتاماسىز ەتىلەدى.
39. مو-نىڭ, جاو-نىڭ نەمەسە ۇيىمنىڭ وتە ماڭىزدى پروتسەستەرىن ىشكى جانە سىرتقى قاتەرلەردەن قورعاۋ ماقساتىندا:
1) اقپاراتتى وڭدەۋ قۇرالدارىمەن بايلانىستى اكتيۆتەر جۇمىسىنىڭ ۇزدىكسىزدىگىن جانە جۇمىس قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى ازىرلەنەدى, تەستىلەۋدەن وتەدى جانە ىسكە اسىرىلادى;
2) پايدالانۋشىلاردىڭ اق ينتسيدەنتتەرىنە جانە شتاتتان تىس (داعدارىستى) جاعدايلاردا ارەكەت ەتۋى بويىنشا ءىس-قيمىل ءتارتىبى تۋرالى نۇسقاۋلىق مو, جاو قىزمەتشىلەرىنىڭ نەمەسە ۇيىم جۇمىسكەرلەرىنىڭ نازارىنا جەتكىزىلەدى.
اقپاراتتى وڭدەۋ قۇرالدارىمەن بايلانىستى اكتيۆتەر جۇمىسىنىڭ ۇزدىكسىزدىگىن جانە جۇمىس قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى ۇنەمى وزەكتىلەندىرۋگە جاتادى.
40. مو, جاو قىزمەتشىلەرىنىڭ نەمەسە ۇيىم جۇمىسكەرلەرىنىڭ اق-نى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا فۋنكتسيونالدىق مىندەتتەرى مەن اق تق تالاپتارىن ورىنداۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەرى لاۋازىمدىق نۇسقاۋلىقتارعا جانە (نەمەسە) ەڭبەك شارتىنىڭ تالاپتارىنا ەنگىزىلەدى.
ەڭبەك شارتى اياقتالعاننان كەيىن كۇشىندە بولاتىن اق-نى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى مىندەتتەمەلەر مو, جاو قىزمەتشىلەرىنىڭ نەمەسە ۇيىم جۇمىسكەرلەرىنىڭ ەڭبەك شارتىندا بەلگىلەنەدى.
41. ەار, اج, اكي اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە بوگدە ۇيىمداردى تارتقان جاعدايدا ولاردىڭ يەسى نەمەسە يەلەنۋشىسى اتالعان وبەكتىلەرمەن جۇمىس ىستەۋ, ولارعا قول جەتكىزۋ نەمەسە پايدالانۋ شارتتارى, سونداي-اق ولاردى بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگى بەلگىلەنەتىن كەلىسىمدەر جاسايدى.
42. اق-نى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا مىندەتتەمەلەرى بار مو, جاو قىزمەتشىلەرىن نەمەسە ۇيىم جۇمىسكەرلەرىن جۇمىستان بوساتقان كەزدەگى راسىمدەردىڭ مازمۇنى اق تق-دا بەلگىلەنەدى.
43. جۇمىستان بوساتىلعان نەمەسە ەڭبەك شارتى تالاپتارىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن كەزدە مو, جاو قىزمەتشىسىنىڭ نەمەسە ۇيىم جۇمىسكەرىنىڭ اقپاراتقا جانە اقپاراتتى وڭدەۋ قۇرالدارىنا قول جەتكىزۋ قۇقىقتارى:
جەكە جانە لوگيكالىق قولجەتىمدىلىكتى, قول جەتكىزۋ, قول قويۋ سايكەستەندىرگىشتەرىن جانە ونى جۇمىس ىستەيتىن مو, جاو قىزمەتشىسى نەمەسە ۇيىم جۇمىسكەرى رەتىندە سايكەستەندىرەتىن قۇجاتتامانى قامتيدى;
ونىڭ ەڭبەك شارتى توقتاتىلعاننان كەيىن جويىلادى نەمەسە ەڭبەك شارتىنىڭ تالاپتارىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن كەزدە وزگەرتىلەدى.
44. كادر قىزمەتى مو, جاو قىزمەتشىلەرىن نەمەسە ۇيىم جۇمىسكەرلەرىن اقپاراتتاندىرۋ جانە اق-نى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا وقىتۋدى ۇيىمداستىرادى جانە ەسەبىن جۇرگىزەدى.
45. زاڭنىڭ 7-بابىنىڭ 11) تارماقشاسىنا سايكەس ۋاكىلەتتى ورگان بەكىتكەن اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرىنىڭ سىنىپتاۋىشىنا (بۇدان ءارى − سىنىپتاۋىش) سايكەس ءبىرىنشى جانە ەكىنشى سىنىپتاعى اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرىن, سونداي-اق قۇپيا اج قۇرۋعا جانە دامىتۋعا باستاما جاسالعان كەزدە قر مەم ست ر يسو/مەك 15408-2004 «اقپاراتتىق تەحنولوگيا. قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ادىستەرى مەن قۇرالدارى. اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن باعالاۋ ولشەمشارتتارى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ستاندارتىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس قۇرامداس كومپونەنتتەرگە ارنالعان قورعاۋ پروفيلدەرى مەن قاۋىپسىزدىك جونىندەگى تاپسىرما ازىرلەنەدى.
46. اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرىن پايدالانۋ كەزىندە اق قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا:
1) سايكەستەندىرۋ تاسىلدەرىنە;
2) قولدانىلاتىن اكقق-عا;
3) قولجەتىمدىلىكتى جانە ىستەن شىعۋىنىڭ بولماۋشىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ تاسىلدەرىنە;
4) اق-نى قامتاماسىز ەتۋ, قورعاۋدى جانە قاۋىپسىز جۇمىس ىستەۋى مونيتورينگىنە;
5) اق قامتاماسىز ەتۋ قۇرالدارى مەن جۇيەلەرىن قولدانۋعا;
6) كۋالاندىرۋشى ورتالىقتاردىڭ تىركەۋ كۋالىكتەرىنە قويىلاتىن تالاپتار بەلگىلەنەدى.
47. سىنىپتاۋىشقا سايكەس ءبىرىنشى جانە ەكىنشى سىنىپتاعى اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرىنە قول جەتكىزۋ كەزىندە سايكەستەندىرۋ ماقساتىندا كوپ فاكتورلى, سونىڭ ىشىندە ەتسق پايدالانىلاتىن اۋتەنتيفيكاتسيا قولدانىلادى.
48. قۇپيا اج, قۇپيا ەار جانە قولجەتىمدىلىگى شەكتەلگەن دەربەس دەرەكتەردى قامتيتىن ەار قىزمەتتىك اقپاراتىن قورعاۋ ماقساتىندا قر ست 1073-2007 «اقپاراتتى كريپتوگرافيالىق قورعاۋ قۇرالدارى. جالپى تەحنيكالىق تالاپتار» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ستاندارتىنا سايكەس اكقق-عا قويىلاتىن تالاپتارعا سايكەس كەلەتىن مىناداي پارامەترلەرى بار:
ءبىرىنشى سىنىپتاعى اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرى ءۇشىن سىنىپتاۋىشقا سايكەس – ءۇشىنشى قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىنىڭ;
ەكىنشى سىنىپتاعى اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرى ءۇشىن سىنىپتاۋىشقا سايكەس – ەكىنشى قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىنىڭ;
ءۇشىنشى سىنىپتاعى اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرى ءۇشىن سىنىپتاۋىشقا سايكەس – ءبىرىنشى قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىنىڭ اكقق (باعدارلامالىق جانە اپپاراتتىق) قولدانىلادى.
49. قولجەتىمدىلىكتى جانە ىستەن شىعۋىنىڭ بولماۋشىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەۇ اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرىنىڭ يەلەرى:
1) سىنىپتاۋىشقا سايكەس ءبىرىنشى جانە ەكىنشى سىنىپتاعى ەۇ اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرىنە ارنالعان مەنشىكتى نەمەسە جالعا الىنعان رەزەرۆتى سەرۆەرلىك ءۇي-جايدىڭ بولۋىن;
2) اپپاراتتىق-باعدارلامالىق دەرەكتەردى وڭدەۋ قۇرالدارىن, دەرەكتەردى ساقتاۋ جۇيەلەرىن, دەرەكتەردى ساقتاۋ جەلىلەرىنىڭ كومپونەنتتەرى مەن دەرەكتەردى بەرۋ ارنالارىن, سونىڭ ىشىندە سىنىپتاۋىشقا سايكەس:
ءبىرىنشى سىنىپتاعى