«شىقشى تاۋعا, قاراشى كەڭ دالاعا» دەپ باستالاتىن اقىننىڭ ولەڭى قاي تاۋعا ارنالعانىن بىلەسىز بە؟!

قاسىم امانجولوۆ – 100 قاسىم تۋرالى كوپ شىندىق ءبۇ­گىن­گى كۇنگە دەيىن ايتىلماي كەلەدى. اقىن تۋرالى ەلدىڭ بىلەتىنى, تەك ونىڭ ولەڭدەرى. ال ونىڭ ارعى تەگى, تۋىپ وسكەن جەرى تۋرالى ماع­لۇمات از. ومىردەرەگىندە قاسىم قىزىل كوشەن تاۋىنىڭ ەتەگىندە تۋعان دەپ جازىلعان. ال ونىڭ قاي جەردەگى تاۋ ەكەنى ايتىلمايدى. قا­سىم كەدەيدەن شىققان, جەتى اتا­سىنان جارىماعان اۋلەت ەدى دەي­تىندەر دە بار. مۇنىسى ورەس­كەل ءارى دورەكى قاتەلىك. بۇل كەڭەس­تىك يدەولوگيا وزىنە بەيىمدەپ, قول­­دان جاساپ العان اقىننىڭ ءومىر­­بايانى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قاسىمتانۋ كەنجە قالىپ كەلەدى. قوعامنىڭ قاسىم تۋراسىنداعى ويى وزگەرگەن جوق... قاسىمنىڭ اكەسى راقىمجان سەرى بولعان ادام. اۋىل بالالارى ونىڭ اتىن جەتەكتەپ اكەلۋگە قۇ­مار كورىنەدى. ويتكەنى, اتتىڭ تۇ­ساۋىنا اينالعان جىبەكتى السا, بەل­دەرىنە بەلدىك قىپ تاعىپ, ءبىر جارىپ قال­ماق. راقىمجان ەسكى سالتپەن ەكى-ءۇش ايەل العان. قا­سىم­نىڭ شەشەسى قوجانىڭ قىزى. قوجالار قىزىن قالىڭسىز بەرە مە ول كەزدە. ونىڭ ۇستىنە توقال­دىققا. ويلانىپ وتىر­ساق, قاسىم كەدەيدەن شىققان دەگەن كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ جاڭ­ساق­تىعى وسى­دان-اق كورىنىپ تۇر. بۇگىندە بۇل تۇسىنىكتى وزگەرتۋگە  ابدەن نەگىز بار. اقىن تۋراسىندا تىڭ دەرەكتەر تابىلۋدا. تاراتىپ ايتالىق. اقىننىڭ اۋىلى سارىوبا­لى­عا جول تۇسكەن. ۇزىنقۇلاقتان قا­سىمنىڭ كىندىك شەشەسىنە راقىم­جان اۋلەتى سىيلاعان كۇمىس بىلەزىك پەن جۇزىك تابىلىپتى-مىس. ەل­دىڭ ايتۋىنشا, ول وسى اۋىل­دىڭ تۇر­عى­نى داۋلەتقازى ەگىز­باەۆ­تىڭ ءۇيىن­دە. انىعىندا سولاي ەكەن. سارى­وبالىعا جەتكەسىن قۇ­لاقپەن ەستىگەندى كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇس­تا­دىق. اڭگىمەمىز ءارى­دەن باستال­دى. شەجىرەگە جەتىك, ماي­دا ءتىلدى داۋكەڭ قۇندى ءجادى­گەرلەر تۋرا­سىندا بىلاي اڭگىمەلەدى: – ءشاريا مەنىڭ ناعاشى اجەم. مىنا جادىگەرلەر انام جۇما­بي­كە­دەن قالعان. ءشاريا اجەم 1973 جىلى ءبىزدىڭ شاڭىراقتا دۇنيە­دەن وزدى. ول وسى وڭىرگە ەسىمى بەلگىلى شاشتى سىپاتاي مىرزا­نىڭ نەمەرە قارىنداسى. ء(بىزدىڭ بۇرىن سى­پا­ت­اي بولىس تۋرالى ەستىگەنىمىز بار-تىن. داۋلەتقازى ودان دا ءار­مەن تەرەڭدەتە اڭگىمە­لە­دى). سىپا­تاي بايلاردى قۋدالاۋ كەزىندە ءوز­گەلەر سياقتى جاياۋ-جالپىلاماي, پاۋەسكە جەگىپ, ءسان-سالتاناتىمەن جونەلىپتى. قۇددى ءبىر قۋعىن كور­مەگەندەي, قوناققا بارا جاتقانداي دەيتىن جۇرت. ونىڭ بۇلايشا ەركىنسۋىنە ۋگار جانىبەكوۆپەن دوستى­عى سەبەپ بولسا كەرەك. كەيىن باتىس قازاقستان جاق­قا جەر اۋدارىلعان ونى قى­زىل ۇكىمەت اقىرى سىبىرگە اي­دا­تىپ تىنىپتى. 1946 جىلى ول اقتالىپ شىعىپتى. حالىققا جاي­لى, قولى اشىق بولعان ازامات باي­لى­عى­نان ايىرىلىپ قالسا دا سول مىرزالىق ادەتىن قويماپتى. ال­دى­نان كەزدەسكەن كوڭىلى جاقىنعا ۇستىندەگى كيىمىن شەشىپ, يىعىنا جاۋىپ كەتەدى ەكەن. سىپاتايدىڭ ءدوڭماڭداي اتتى سايگ ۇلىگى وسى ءوڭىر­دە الدىنا قارا سالماعان ءجۇي­رىك بولىپتى. ءوزى باپكەر, ءوزى مىر­زا سىپاتايدىڭ ەسىمى كوپكە تانىس. ءشاريا اجەم, مىنە, وسىنداي ابزال ازاماتتىڭ قارىنداسى. قازاقتىڭ سالتى بويىنشا تەكتى مەن تەكتى قۇدا بولادى. مەنىڭ ناعاشى اتام نارمانبەت ەسەنقۇل دەگەننىڭ با­لا­سى. ەسەنقۇل بايبىشەسى (نار­مان­بەتتىڭ شەشەسى) ولگەن سوڭ ەكىنشى ايەل الىپتى. ونىسى جەتىمدى مۇيىزدەي بەرسە كەرەك. قورلىققا توزبەگەن بالا ۇيىنەن قاشىپ كەتىپ, ونى ەسەنقۇلدىڭ اتالاسى تورەباي قاجى تاۋىپ الىپتى. جاس ۇلكەن­دىگى بار قاجى ەسەنقۇلعا رەنجىپ, نارمانبەتتى ءوز باۋىرىنا سا­لىپ العان كورىنەدى. (تورەباي قا­جى راقىمجانمەن تۋىس, قارا رۋى­نىڭ ىشىندە ءبىرى اقكىسىدەن, ەكىن­شىسى اقجولدان تارايدى.) كەيىن وسى نارمانبەتكە سىپاتاي­دىڭ قارىن­داسىن ايتتىرىپ, ەكەۋىن ءبو­لەك شىعارادى. تورەباي قوسبۇلاق قىستاۋىندا, سىپاتاي قارادوڭ (سارمان) قىستاۋىندا وتىرعان. ەكەۋىنىڭ ورتاسىنداعى قىزىل كو­شەن قىستاۋى راقىمجاندىكى. 1911 جىلى دۇنيەگە قاسىم كەلگەندە اقىن كىندىگىن ءشاريا شەشەمىز كەس­كەن. راقىمجان بالاسىنىڭ كىندىگىن كەز كەلگەن بىرەۋگە كەسكىزبەسى حاق. سىپاتاي مىرزانىڭ قارىندا­سى, تورەباي قاجىنىڭ كەلىنى ءشا­ريا­نى لايىق كورىپتى. راقىمجان ۇلىنىڭ كىندىك شەشەسىنە ەكى كۇمىس بىلەزىك پەن ەكى جۇزىك سىيلاپتى. بۇ­دان دا بولەك تارتۋ-تارالعىلار بولسا كەرەك. بىزدە قالعانى وسى­لار. مەنىڭ قولىمدا قازىر ءبىر بىلەزىك پەن ءبىر جۇزىك قانا بار, – دەپ ءداۋ­كەڭ جادىگەرلەردى الدىمىزعا توستى. بىلەزىكتىڭ بەدەرى كەتە باس­تا­عان, كەي تۇستارى جۇقارىڭقىراپ قالىپتى. جۇزىكتىڭ جيەگىندەگى ويۋ­لارى انىق كورىنەدى. ءبىز داۋكەڭ ەكەۋمىز كەڭەستىك داۋىردە قاسىم تۋ­رالى جازىلعان كىتاپتارداعى ول­قى­لىقتاردى تۇزەتۋ قاجەتتىگىن ءاڭ­گى­مەلەدىك. راسىندا دا وزگەسىن ايت­پاعاندا, ولاردا اقىننىڭ تۋ­عان جەرىنىڭ اتى دا بۇرمالانىپ جازىل­عان. ول ولقىلىقتار ءالى دە تۇزەلەر ەمەس. مىسالى, قاسىم تويى سارى­وبالىدا ەمەس, قاسىم امانجولوۆ (بۇرىنعى فرۋنزە) اتىن­داعى سوۆ­حوزدا, كەنت تاۋىنىڭ ەتەگىندە ءوت­پەك. ءبىز ويعا شومامىز. قاسىم وسى كەنت تاۋىن كوردى مە ەكەن؟ ولاي دەۋىمىزگە قاسىمنىڭ اتاجۇرت­تان, ياعني سارىوبالىدان بالا جاسىندا كەتىپ, ودان كەيىنگى جىلدارىندا تۋعان جەرگە قايتىپ ورالماعان­دىعى نەگىز بولىپ وتىر. سىربايعا ايتقان ءۇش ارمانىنىڭ بىرىندە اقىن تۋعان جەرگە ءبىر با­رىپ قايت­سام دەپ قيالدايدى. ءويت­كەنى, قاي­تىپ قاسىم تۋعان جەرىنە ات ءىزىن سالماعان. قاسىم ەسىمى سارى­وبا­لى­دان 60 شاقىرىم جەردەگى فرۋنزەگە بەرىلسە, 30 شاقى­رىم جەردەگى اققورا مەكتەبى اقىن اتىن يەلەندى. ال تۋعان جەرىنە مۇن­­داي باقىت بۇيىرمادى. ەڭ بولماسا الماتى­دان كەلەتىن اقىن-جازۋشىلار را­قىم­جاننىڭ قوراسى مەن قۇدىعىن كورۋگە قىزىل كو­شەن­گە ات باسىن ءبىر بۇرسا, ول دا كوڭىلگە جۇبانىش بولار ەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وسى­نىڭ ءبارى كەزىندە دۇ­رىس جازىل­ماعان كىتاپتاردىڭ كەسىرى. جازۋ­شى­عا كەيبىر اقساقال­دار­دىڭ: «ءبىز بالا كەزىمىزدە قا­سىم­مەن بىرگە بۇ­قاتىشقاننىڭ باسىنان شانا تەۋىپ ەدىك», دەگەنى شىلعي وتىرىك. ادەبي تەرميندە ايتساق «حالتۋرا». داۋكەڭنەن اڭگىمە سوڭىندا: «جادىگەرلەردى مۇراجايعا وتكىزە­سىز بە, قايتەسىز؟» دەپ سۇرادىق. «جوق, ەشقايدا دا بەرمەيمىن. بالالارىما قالادى», دەپ ول كەسىپ ايتتى. دۇرىس-اق. ادەتتە اقىننىڭ «شىقشى تاۋعا, قاراشى كەڭ دالاعا» دەپ باس­تالاتىن ولەڭى كەنت تاۋىنا باي­لا­نىستى تۋعان شىعار دەپ ويلاي­تى­نى حاق. الايدا قاسىم تۋعان تاۋدىڭ اتى كوشەن. ول ونشا بيىك تە كەنت تاۋىنداي ادەمى دە ەمەس. ول جاققا بارۋدىڭ مەح­نا­تى دا كوپ. جولى ويقىش-وي­قىش, شاڭ قاپقان سارى دالا. ءبى­راق, اقىن ناق وسى جەردە تۋعان. «شىقشى تاۋعا, قارا­شى كەڭ دا­لا­عا» دەگەن ولەڭى دە وسى تاۋعا ارنالعان. وعان ەشكىم دە داۋ ايتا المايدى. جانات جاڭقاش ۇلى. سۋرەتتەردە: قاسىمنىڭ كىندىك شەشەسى ءشاريا اجە; ءشاريا اجەگە راقىمجان سىيلاعان كۇمىس بىلەزىك پەن ساقينا.