قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋى, الەۋمەتتىك جاعدايى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى اۋىل شارۋاشىلىعىنا تىكەلەي قاتىستى ەكەندىگى ەلباسىنىڭ قازاقستاندىقتارعا جولداۋىندا دا ەرەكشە اتاپ كورسەتىلگەن. سونىمەن بىرگە, اگروونەركاسىپتىك كەشەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ الدىنا ءتورت ت ۇلىك مال سانىن كوبەيتۋ, تابىندى ءوز تولىنەن ءوسىرۋ, باسەكەگە توتەپ بەرەتىن ءونىمدەردى كوبەيتىپ, ەكسپورتقا تاۋار شىعارۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ, ءوزىمىزدە وندىرىلەتىن ونىمدەردى باسقا ەلدەن اكەلۋگە جول بەرمەۋ, مال جانە قۇس شارۋاشىلىعىنداعى اسىلداندىرۋ جۇمىسىنىڭ دەڭگەيىن جوعارى تالاپتارعا ساي كوتەرۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار تۋعىزۋ مىندەتى قويىلعان.
وسىنداي كەلەلى شارالاردى ىسكە اسىرۋدا بىزدە جيناقتالعان تاجىريبە دە بارشىلىق. وتكەنىمىزگە ۇڭىلسەك, ءبىزدىڭ عالىمدار شارۋاشىلىق ماماندارىمەن ءبىرلەسىپ, بەس قوي مەن ەشكى تۇقىمىن (تيپتەرىن), 1 ەتتى ءىرى قارا مال تۇقىمىن, 4 زاۋىتتىق تيپتەرىن, جىلقىنىڭ 1 تۇقىمىن, 2 زاۋىتتىق ءتيپىن, سونداي-اق تاۋىق پەن ۇيرەك كروسسىن شىعارۋعا اتسالىستى. ونىڭ ىشىندە پروفەسسور ب.سادىقوۆ قازاق حالقىنىڭ تۇرمىسى جانە مادەنيەتىمەن تىعىز بايلانىستى «جابى» جىلقى تۇقىمىنىڭ بەيىمدەلۋ قابىلەتتىلىگىن, ەتى مەن ءسۇتىنىڭ ساندىق, ساپالىق ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدى زەرتتەگەنىن ايرىقشا اتار ەدىك. سونىڭ ناتيجەسىندە زامانىندا قازاقستاننىڭ سولتۇستىك-شىعىس ءوڭىرىندەگى التى شارۋاشىلىقتا مال تۇقىمى اسىلداندىرىلىپ, بىرنەشە رەت بۇكىلوداقتىق كورمەنىڭ «جىلقى شارۋاشىلىعى» پاۆيلونىندا كورسەتىلگەن بولاتىن.
عالىمدارىمىز قوي شارۋاشىلىعىندا تۇڭعىش رەت ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق قازاقتىڭ قۇيرىقتى جارتىلاي قىلشىق ءجۇندى جاڭا «بايىس» قوي تۇقىمىن شىعارىپ, ەگەمەن ەلگە تارتۋ ەتكەن ەدى. ونى رەسپۋبليكا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۇرىپتاۋ جەتىستىگى ءارى جاڭا تۇقىم دەپ باعالاپ, گ.قىدىرنيازوۆ, ز.توقاەۆ, ن.مايتقانوۆ, ب.نۇرعاليەۆ سەكىلدى عالىمداردى اۆتور ەتىپ بەكىتكەن-ءدى.
سول شاقتا پروفەسسور ۆ.فەدوسەەۆ باستاعان عالىمدار عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ اشىلۋىنا كوپ ۇلەس قوسىپ, سۇتقورەكتىلەر, قۇستار تۋبەركۋلەزىنىڭ پروبلەمالارىن زەرتتەۋدە زور ەڭبەك ءسىڭىردى. قازاقستاننىڭ سولتۇستىك-شىعىس ايماعىن وسى ىندەتتەن تولىق ارىلتىپ, جانۋارلار مەن قۇس ورگانيزمدەرىندە تۋبەركۋلەز قوزدىرعىشتارى ل-ءتۇرىنىڭ ءوزگەرۋىن تۇڭعىش زەرتتەپ, ونىڭ انىقتاۋ تاسىلدەرىن ۇسىندى. ءبىزدىڭ وقۋ ورنىمىز جانۋارلار تۋبەركۋلەزىنەن عىلىمي جۇمىستاردىڭ كەلىستىرۋشى ورتالىعى رەتىندە سانالادى. بۇل جۇمىستاردى, قازىرگى كەزدە دوتسەنتتەر ا.بايعازانوۆ, ە.وماربەكوۆ ءجانە باسقالار جالعاستىرۋدا.
سونىمەن, قۇرىلعانىنا 60 جىل تولاتىن اگرارلىق فاكۋلتەت, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك-شىعىس ايماعىنداعى اوك الدىندا تۇرعان مىندەتتەردى شەشۋگە تولىق مۇمكىندىگى بار. وسى كەزەڭدە قالىپتاسىپ, دامۋدىڭ تالاي جولدارىنان ءوتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى مەن دامۋىنا زور ۇلەس قوسىپ, 30 مىڭنان ارتىق ماماندار دايىندالدى. تۇلەكتەرىمىزدىڭ اراسىندا ءىرى ءوندىرىس ۇيىمداستىرۋشىلارى, قاراپايىم ماماندار مەن شارۋاشىلىق باسشىلارىنان, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلگەندەرى دە بار. وعان ءبۇگىنگى ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ت.سىزدىقوۆ, ت.ىبراەۆ, م.پىشەنباەۆ, سەناتور ج.نۇرعاليەۆ, قر كاسىپوداقتار كونفەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى س.مۇقاشەۆ, كۇرەستەن وليمپيادا چەمپيونى ج.ۇشكەمپىروۆ, قر ۇعا اكادەميگى ت.سايدۋلدين, قر-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مال دارىگەرلەرى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى ك.التىنبەكوۆ, ب.عيزاتوۆ, ت.جۇماحانوۆ جانە كوپتەگەن مەملەكەتتىك ناگرادالاردىڭ يەگەرلەرى – كەشەگى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ۆ.ەرەمەنكو, بۇگىنگى «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى ۆ.اكۋلوۆ, «مال دارىگەرلىگى – ماماندىعىم, ماقتانىشىم, مەحناتىم, ماحابباتىم مەنىڭ» اتتى كىتاپتىڭ اۆتورى ب.ساتاي جانە باسقا دا مىڭداعان تۇلەكتەر مىسال بولا الادى.
ەلباسى جولداۋىندا كورسەتىلگەندەگىدەي, قازىرگى جاھاندانۋ زامانىنداعى اوك دامۋىنىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى يننوۆاتسيا دەپ تانىلىپ, وعان جەتۋ ءۇشىن ەكونوميكانى يننوۆاتسيالىق دامۋ باعىتىنا كوشىرىپ, جوعارى تەحنولوگيانى قولدانۋ قاجەت. بۇل ىستە باستى ءرول ۋنيۆەرسيتەتتەرگە جۇكتەلۋدە. وسىعان وراي, ءبىزدىڭ رەكتورىمىز ە.سىدىقوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن فاكۋلتەت نەگىزىندە «اگرويننوۆاتسيالىق زەرتحانا» اشىلدى. زەرتحانادا وتە از جانە ءتىپتى جوعالۋعا تاياۋ جانۋارلار تۇرلەرىنىڭ تەك (گەن) قورىن سۇرىپتاپ پايدالانۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بيوتەحنولوگياسى, ۆەتەرينارياداعى جاڭا تەحنولوگيالار, قاۋىپسىزدىك جانە ازىق ونىمدەرىنىڭ ساپاسى, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك بولىمدەرى قاراستىرىلىپ, اشىلعان. قازىر ول تولىق زاماناۋي قۇرالدارمەن جابدىقتالىپ (تەحنولوگيالىق جابدىقتار – كريوگەندى, ارنايى اۆتوكلاۆ, جانۋارلار مەن قۇستاردى قولدان ۇرىقتاندىرۋعا قاجەت قۇرال-سايماندار, اسىل تۇقىمدى جانۋارلار, ۇرىقتار, ەمبريوندار), قۇرىلعى-جابدىقتار ارنايى ستاندارتتارعا ساي تەكسەرىلۋدە. بۇل زەرتحانا جۇمىسىنا قۇرالاقان كەلمەگەنىمىز ءتۇرلى مەنشىكتەگى شارۋاشىلىق باسشىلارىنا دا بەلگىلى. عالىمدارىمىز 30-دان ارتىق شارۋاشىلىقتاردىڭ تاپسىرىسىن كەلىسىم-شارت تۇرىندە جۇرگىزىپ, ءتورت ت ۇلىكتى اسىلداندىرۋ جۇمىسىمەن اينالىسۋدا. شىعىس قازاقستان مەن پاۆلودار وبلىستارىندا اسىل تۇقىمدى جانۋارلار سانىن كوبەيتۋگە وقىتۋشىلارمەن قاتار ستۋدەنتتەر, ماگيسترانتتار دا قاتىسىپ, تاجىريبەلەر جاساپ, عىلىمي جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە.
بۇقار جىراۋ «ولمەگەندە نە ولمەيدى, جاقسىنىڭ اتى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەندەي, جوعارىدا بۇگىنگى ماقالاعا ارقاۋ بولىپ وتىرعان ۇستاز-عالىمدار مەن باسشى ادامدار ەل-جۇرتتىڭ يگىلىگىن, بولاشاقتىڭ قامىن ويلايتىن ناعىز ەل ازاماتتارى دەپ بىلەمىن. ورتامىزدا جۇرگەن وقىتۋشى-پروفەسسورلار قاۋىمى, ولاردىڭ ىشىندە تەك قازاقستاندا عانا جىلىنا ءبىر رەت سايىسقا ءتۇسىپ, جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى اتانعان ۇستازدار دا بارشىلىق. بيىل ۋنيۆەرسيتەتتە ونى ءبىرىنشى پرورەكتورىمىز, پروفەسسور ا.ەسپەنبەتوۆ باستاعان ءتورت ۇستاز الدى. سونىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى دەپ وسى اتاقتى ەكىنشى رەت العان, قازاقستان رەسپۋبليكاسى وقۋ ورىندارى اسسوتسياتسياسىنىڭ «ۇزدىك اۆتورى», ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى مەدالمەن ماراپاتتالعان, V رەسپۋبليكالىق ونەرتاپقىش كونكۋرسى «شاپاعات–2008» جەڭىمپازى اتانعان پروفەسسور, ۆەتەريناريالىق مەديتسينا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى م.ىسقاقوۆ جانە باسقالاردىڭ ەسىمدەرى وتاندىق عىلىمنان لايىقتى ءوز ورنىن الىپ وتىر. ولاردىڭ ەسىمدەرى كەيىنگى جاس ماماندارعا ۇلگى-ونەگە دەپ بىلەمىز.
قازىر ەلىمىزدىڭ ءار وبلىسىندا مال, قۇس شارۋاشىلىقتارى ءونىمدەرىن باسەكەگە قابىلەتتى ەتىپ شىعارىپ, وڭدەۋ ءۇشىن ءىرى نىساندار جاسالۋدا. وبلىس اۋداندارىندا سالالىق مينيسترلىك تاراپىنان قازىرگى زامان تالابىنا ساي جابدىقتارمەن جابدىقتالعان ءمودۋلدى زەرتحانالار قۇرىلۋدا. بىراق, وكىنىشكە قاراي, اگروونەركاسىپ كەشەنىنە ماماندار دايىندايتىن وقۋ ورىندارىندا ول جوق, سوندىقتان بۇگىنگى ستۋدەنتتەر ونىمەن جەتە تانىس ەمەس. سول سەبەپتەن دە ەلدە جاڭادان پايدا بولعان قۇرىلعى-جابدىقتار ەڭ الدىمەن وقۋ ورىندارىنا بولىنسە دۇرىس بولار ەدى. اتالعان زەرتحانا نەگىزىندە ستۋدەنتتەرمەن قوسا اۋدان, وبلىستارداعى الگىندەي زەرتحانالار ماماندارى دا بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ وتىرسا عانيبەت ەمەس پە! راس, ول شارۋانىڭ دا ءوز قيىندىعى بار. سەبەبى, اگرارلىق ءبىلىم بەرۋدە ۆەدومستۆولىق توسقاۋىل دا جوق ەمەس. سوندىقتان بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن, ايتارى جوق, زاڭدار جيىنتىعىنا وزگەرىستەر كىرگىزۋ قاجەت سياقتى.
ەلباسى جولداۋىنداعى اوك-ءتى دامىتىپ, العا قويىلعان مىندەتتەردى ىسكە اسىراتىن, ارينە, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ماماندارى. ولار قازاقستانداعى 38 جوعارى وقۋ ورنىندا دايىندالۋدا. سويتسە دە, مالىمەتتەرگە قاراعاندا, رەسپۋبليكامىز جوعارى ءبىلىمدى 5674 مامانعا مۇقتاج ەكەن. نەگە ەكەنىن بىلمەدىم, ءوز باسىم 15 جىلعا جۋىق رەكتور بولعانىمدا, 9 عانا جوعارى وقۋ ورنىندا ماماندار دايىندالىپ, ەلىمىز ماماندارمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلەتىن. بۇگىن جانۋارلار مەن ادامعا ءتان 200-گە جۋىق اۋرۋمەن كۇرەسەتىن 1697 مال دارىگەرى, 545 اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ ينجەنەر-مەحانيگى, 531 اگرونوم, جالپى رەسپۋبليكامىزدا 15858 ادام اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى بولىپ جۇرسە, مۇقتاجدىعى 5674 ادام, قامتاماسىز ەتىلگەنى 73,6%. بۇل دەرەك كاسىپورىنداردىڭ جارتىسىندا وزىق تەحنولوگيانى قولدانۋعا قاجەت, تۇتىنۋشى قاسيەتتەرى جوعارى, باسەكەگە توتەپ بەرەتىن ونىمدەردى شىعاراتىن جوعارى بىلىكتى كادرلاردىڭ جوقتىعى ەمەس پە؟ مەنىڭشە, مەملەكەتتىك گرانتتاردى ساپالى دايىندايتىن تەك قانا مەملەكەتتىك, يننوۆاتسيالىق قىزمەتكە كوشىپ, وقۋ ساپاسىن ارتتىرا الاتىن وقۋ ورىندارىنا ءبولىپ بەرگەن ءجون سياقتى. سوندا ەلىمىزدەگى قاپتاعان ارتىق وقۋ ورىندارى ازايماس پا ەدى؟
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى 2011-2020 جىلدارعا ارناپ ەلىمىزدە ءبىلىمدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ازىرلەدى. وسى ماسەلە ەلباسى جولداۋىندا ودان ءارى ناقتىلانعانى قۋانتادى. شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى سونى الدىن الا سەزگەندەي-اق 2 ماماندىق جونىنەن ۇلتتىق اككرەديتتەۋدەن ءوتتى. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى 2004 جىلعى كرەديتتىك تەحنولوگيا بويىنشا 3 دەڭگەيدە جۇرگىزىلۋدە. يركۋتسك مەملەكەتتىك اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىمەن ۇتقىرلىق جولمەن ستۋدەنتتەر, ماگيسترانتتار جانە پروفەسسور-وقىتۋشىلار قاۋىمى تاجىريبە الماسىپ, قاشىقتىقتان ءبىلىم بەرۋ ءىسى ۇيىمداستىرىلۋدا. مۇنىڭ سىرتىندا شەتەلدىك عالىم-ۇستازدار ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە كەلىپ ءدارىس وتكىزىپ, زەرتحانالىق ساباقتار جۇرگىزۋدە.
سونىمەن, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆ قازاقستاندىقتارعا ارناعان جولداۋىندا ايتقانداي, «ءبىز ۋنيۆەرسيتەت ءبىلىمى مەن عىلىمى دامۋىنىڭ جاڭا دەڭگەيگە جەتۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتىمىز».
زەينوللا توقاەۆ, ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. سەمەي.