2011 جىل – قازىرگى قازاقستان تاريحىنداعى ەرەكشە بەلەس. بيىلعى جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەدى. بۇل تاريحي وقيعانى مەرەكەلەۋ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن جالپىحالىقتىق ءىس دەپ جاريالاندى, ول «بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىقتىڭ 20 جىلى» ۇرانىمەن وتۋدە.
ەگەمەن ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى جارقىن جولى جيىرما جىل بۇرىن بەلگىسىزدىك بەلەڭ العان ب ۇلىڭعىر كۇندەردەن باستاۋ الدى. تاريحي تۇرعىدان قاراعاندا كۇرمەۋگە كەلمەيتىن قىسقا مەرزىم ىشىندە قازاقستان دامىعان, نارىقتىق ەكونوميكاسى, ورنىقتى ساياسي جۇيەسى بار, ءوز ازاماتتارىنىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن جاقسى جولعا قويا العان وسى زامانعى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستى. ەلىمىز حالىقارالىق قوعامداستىق الدىندا جوعارى قۇرمەت پەن بەدەلگە يە بولا وتىرىپ, الەمدىك كوورديناتالار جۇيەسىندە لايىقتى ورنىن بەلگىلەدى. «قازاقستاندىق دامۋ جولى» دەپ اتالعان تابىستى ساياسي-ەكونوميكالىق وزگەرىستەردىڭ بۇل وڭ سيپاتى, ءبىرىنشى كەزەكتە, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ تەرەڭ بايىپتى, سارابدال ساياساتىنىڭ, ونىڭ ايرىقشا ساياسي دارىنى مەن ستراتەگيالىق كورەگەندىگىنىڭ ارقاسىندا ءمۇمكىن بولعانى بارشاعا ءمالىم.
ەلباسى تالاي رەت اتاپ كورسەتكەندەي, قازاقستاننىڭ ەڭ باستى بايلىعى دا, يگىلىگى دە – ونىڭ تاۋەلسىزدىگى. ەركىن ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىنا قازاق حالقى كوپ عاسىرلار بويى ازاتتىق كۇرەس بارىسىندا كوپ قيىندىق كورىپ, قان مەن تەر توگىپ, قول جەتكىزدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەتاسىن نىعايتۋدان اسقان ساياسي باسىمدىق جوق.
وسى ماقساتقا جەتۋ جولىندا قازاقستانعا كەز بولعان كۇردەلى ماسەلەلەر از بولعان جوق. الدا وتپەلى كەزەڭ تالاپتارىنا ساي كەلەتىن ءتيىمدى ساتىلاس باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋ, ەكونوميكادا تۇبەگەيلى رەفورمالار جۇرگىزۋ, ينفلياتسيانى اۋىزدىقتاۋ, الەۋمەتتىك جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن, ونىڭ ىشىندە زاڭدىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇردى. ونىڭ ۇستىنە بۇل ماسەلەلەردى ءىس جۇزىندە ءبىر مەزگىلدە شەشۋگە تۋرا كەلدى.
وسىنداي ەلەڭ-الاڭ جاعدايدا ءبىتىمى بولەك قايراتكەرگە عانا ءتان قايسارلىق پەن باتىلدىقتىڭ, ساياسي ەرىك-جىگەر مەن ورشىلدىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ قازاقستان تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الدى. تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋدى, ساياسي دەموكراتيالاندىرۋدى, نارىقتى ەكونوميكاعا كوشۋدى, ۇلتارالىق كەلىسىم مەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋدى ستراتەگيالىق مىندەت رەتىندە بەلگىلەگەن باعىت جۇرتشىلىق تاراپىنان ءبىراۋىزدان قولداۋ تاپتى. قازاقستان حالقىنىڭ اينىماس قۇندىلىعىنا اينالعان بۇل ساياسات بۇگىندە سەنىمدى جانە تابىستى بولعانىن تاريح دالەلدەپ وتىر.
پرەزيدەنتتىڭ ستراتەگيالىق باعىت-باعدارىن ىلگەرىلەتە وتىرىپ, رەسپۋبليكامىز ەگەمەن مەملەكەتتىلىك قۇرىلىسىنىڭ بارلىق مىندەتتەرىن بىرتە-بىرتە جۇزەگە اسىردى. 1992 جىلعى ناۋرىزدا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەلدەرى قازاقستاندى حالىقارالىق تۇرعىدا تانىدى. بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالار شەگىندە شەكارالاردىڭ بۇلجىماستىعىن تانۋ تۋرالى 1991 جىلعى 21 جەلتوقسانداعى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرىنىڭ الماتى دەكلاراتسياسىمەن ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى بەكىتىلدى. كەيىنىرەك قحر-مەن شەكارالىق ماسەلەلەردەگى وزەكتى پروبلەمالاردى شەشۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ, قىرعىزستانمەن, رەسەيمەن, وزبەكستانمەن جانە تاجىكستانمەن اراداعى مەملەكەتتىك شەكارالاردى ناقتى بەلگىلەۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلدى.
ەلىمىزدىڭ سىرتقى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە ەلەۋلى تابىستارعا قول جەتكىزىلدى. رەسەيمەن, قحر-مەن, ورتالىق ازياداعى كورشى ەلدەرمەن كوپتاراپتى جانە ەكىجاقتى كەلىسىمدەر جاسالدى. سونداي-اق, ەقىۇ, ۇقشۇ, شىۇ, اوسشك سەكىلدى وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىنە قاتىسۋ قازاقستانعا ءوز توڭىرەگىندە اسكەري قاۋىپتى بولدىرماۋعا جانە مەملەكەتارالىق ماسەلەلەردى بەيبىت رەتتەۋگە كەپىلدىك بەرەتىن «دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق بەلدەۋىن» قالىپتاستىرۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزدى. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ جانە قۋاتى جاعىنان الەمدە ءتورتىنشى ورىن الاتىن اتوم قارۋى ارسەنالدارى مەن ولاردى جەتكىزۋ قۇرالدارىنان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ تۋرالى تاريحي شەشىمى الەم تاريحىندا تەڭدەسى جوق وقيعا بولدى. «يادرولىق كلۋبتىڭ» مۇشەلەرى – رەسەي, اقش, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا جانە قحر تاراپىنان قازاقستانعا يادرولىق قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىنىڭ بەرىلۋى جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا قوسىلعان قوماقتى ۇلەس بولدى.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قازىرگى كەزدە حالىقارالىق تۇرعىدا تانىلعان ەۋرازيالىق يدەياسى مەن تمد, كەدەن وداعى, ەۋرازەق پىشىنىندەگى قازاقستاننىڭ ينتەگراتسيالىق كۇش-جىگەرى مەن باستامالارى بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماقتاستىق الەۋەتىن ەلەۋلى تۇردە نىعايتۋعا ىقپال ەتتى. مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەگەن قازاقستاننىڭ كوپ بەلدەۋلى ساياساتى اياسىندا اقش-پەن, ەۋروپا ەلدەرىمەن, ناتو-مەن, مۇسىلمان الەمى, وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى جانە بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتىلدى.
ەكونوميكادا دا ساپالىق تۇرعىدا قۇرىلىمدىق ءوزگەرىستەر جاسالدى. جەكە كاسىپكەرلىك قىزمەتىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارۋاشىلىقتىڭ دامۋىنا ىقپال ەتتى, جۇزدەگەن ازامات ءوز ءىسىن اشا باستادى. سولاردىڭ ءىسكەر بەلسەندىلىگىنىڭ ارقاسىندا 1995 جىلدىڭ وزىندە «تاۋار تاپشىلىعى» دەگەن ۇعىم ءىس ءجۇزىندە كەلمەسكە كەتتى – ازىق-ت ۇلىك سورەلەرى تاۋارلارعا لىق تولدى, زات ساتاتىن بازارلار مەن كوممەرتسيالىق دۇكەندەر ۇسىناتىن حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ ءتۇر-ءتۇرى كەڭەستىك ۋاقىت كەزەڭىندەگىدەن ءالدەقايدا اسىپ ءتۇستى.
1993 جىلدىڭ قاراشاسىندا ءوز ۆاليۋتامىز – تەڭگەنىڭ ەنگىزىلۋى اسا ماڭىزدى وقيعا بولدى, بۇل ەگەمەن اقشا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. قازاقستانداعى ماكروەكونوميكالىق جانە قارجىلىق تۇراقتىلىق ءوزىنىڭ دامۋى دەڭگەيى بويىنشا قىسقا مەرزىمدە تمد-دا كوشباسشىعا اينالعان وتاندىق بانك جۇيەسىن قۇرۋعا ىقپال ەتتى.
مەملەكەت ءوزىنىڭ كەلىسىم-شارتتىق ءمىندەتتەمەلەرىنىڭ بەرىك ساقتالاتىندىعىنا كەپىلدىك بەرە وتىرىپ, تارتىمدى ينۆەستيتسيالىق احۋال جاساۋ ءجونىندە بەلسەندى ساياسات جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە, رەفورمالاردىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار اعىنى ميللياردتاعان دوللارعا جەتتى, ونەركاسىپكە ەڭ جاڭا تەحنولوگيالار مەن وسى زامانعى وندىرىستىك-باسقارۋ ءتاجىريبەسى كەلدى.
ەكونوميكانى قايتا قۇرىلىمداۋ ماسەلەلەرىمەن ءبىر مەزگىلدە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى شۇعىل شەشىمدەر قابىلداۋدى تالاپ ەتتى. 90-شى جىلداردىڭ داعدارىستى كەزىندە قيراعان حالىقتى قولداۋدىڭ ءداستۇرلى تەتىكتەرىنىڭ ورنىنا الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ جاڭا مودەلدەرى قۇرىلدى. وسى سالادا ۋاقتىلى قولدانىلعان شارالار قازاقستاندىقتاردىڭ وتپەلى كەزەڭنىڭ بولماي قويمايتىن قيىندىقتارىنا توتەپ بەرۋىنە, حالىقتىڭ مەملەكەتتىك ساياساتقا دەگەن سەنىمىن ساقتاۋىنا كومەكتەستى.
قوعامدىق-ساياسي سالادا دا وراسان زور وزگەرىستەر بولىپ جاتتى. ەلدە كوپ پارتيالىلىق بەلسەندى تۇردە دامىدى, دەموكراتيالىق قۇقىقتار مەن بوستاندىقتار زاڭنامامەن بەكەمدەلدى, تاۋەلسىز باق-تار پايدا بولدى, ازاماتتىق قوعام ورنىعا باستادى. بىراق, سول كەزەڭنىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى ءدىلدىڭ «قايتا قۇرىلۋى» بولدى – ادامدار ءوزىن ەركىن سەزىنەتىن دارەجەگە جەتتى, مەملەكەتتىڭ قامقورشىلىعىنا ەمەس, ءوز كۇشىنە كوبىرەك سەنە باستادى.
قايتا قۇرۋدىڭ تابىستى بولۋىنا ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى نىعايتۋدا مەملەكەت جۇرگىزىپ وتىرعان ساياسات ۇلكەن ءرول اتقاردى. ۇلت پەن ۇلىستار وكىلدەرىنىڭ ىنتىماعىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, قازاقستان ۇلتارالىق جانجالدار مەن قاقتىعىستاردى بولدىرماۋعا قول جەتكىزىپ قانا قويماي, قوعامنىڭ الۋان ەتنوستىق جانە پوليكونفەسسيالىق سيپاتىن ءوزىنىڭ مادەني بايۋى مەن ىلگەرىلەۋىنىڭ وڭ فاكتورىنا اينالدىرا ءبىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن 1995 جىلى قۇرىلعان الەمدىك پراكتيكادا بىرەگەي ورگان – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بۇل ۇدەرىسكە قوماقتى ۇلەس قوستى.
ەلوردانى استاناعا كوشىرۋ ەل ءومىرىندە وزەكتى وقيعاعا اينالدى. ۇلت كوشباسشىسى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق كەۋدەلى جوبانى – ەلدىڭ جاڭا اكىمشىلىك ورتالىعىن سالۋدى ۇسىندى. مۇنىڭ ءوزى ونىڭ قازاقستاندى باتىس پەن شىعىستى جاقىنداستىرىپ, جالعاستىرىپ تۇراتىن ارالىق دانەكەر كۇش رەتىندە كورگىسى كەلەتىن ويىمەن ۇشتاسىپ جاتتى.
مەرزىمى مەن اۋقىمى جونىنەن بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۇرىلىستى نەبارى ون جىل ىشىندە جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, قازاقستان سارىارقا توسىندە بۇكىل ەۋرازيالىق كەڭىستىكتىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني «ورتالىعىنا» اينالعان ءوزىنىڭ جاڭا استاناسىن سالدى. استانا حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىنىڭ ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن تالقىلايتىن, بارشا جۇرت مويىنداعان ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالدى. مۇندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءۇش سەزى بولىپ ءوتتى, كەلەسى جىلى ءدىنباسىلاردىڭ ءتورتىنشى سەزى بولادى. استانا ىقپالدى وڭىرلىك ۇيىمداردىڭ – ەقىۇ-نىڭ, تمد-نىڭ, شىۇ-نىڭ سامميتتەرىن قابىلدادى, ەلدىڭ ەڭ باستى قالاسىندا جوعارى دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسيالار مەن كەڭەستەر, حالىقارالىق ەكونوميكالىق فورۋمدار ءوتىپ ءجۇر.
مەملەكەت قۇرۋ جانە رەفورمالار جۇرگىزۋ جونىندەگى قىزمەتتىڭ كەنەتتەن پايدا بولماعانىن, ولاردىڭ ويلاستىرىلعان جوسپارلار نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلعانىن جانە جۇيەلى سيپاتقا يە ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن ءجون. قازاقستان پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەر اراسىندا ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ مودەلىنە كوشكەن العاشقى ەلدەردىڭ ءبىرى بولدى. ن.نازارباەۆتىڭ 1992 جىلى جارىق كورگەن «تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ ستراتەگياسى» اتتى باعدارلامالىق جۇمىسى ونىڭ يدەولوگيالىق ىرگەتاسىن قۇرادى. 1997 جىلى وسى كىتاپتىڭ ەرەجەلەرى مەن يدەيالارىن پرەزيدەنت مەملەكەتتىڭ تاياۋداعى وتىز جىلداعى دامۋىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى باسىم باعىتتارىن ايقىنداپ بەرگەن «قازاقستان-2030» تۇجىرىمدامالىق ەڭبەگىندە ودان ءارى دامىتا ءتۇستى. وسى ەڭبەكتەردە ايتىلعان ماقساتتاردى دايەكتىلىكپەن ىسكە اسىرا وتىرىپ, قازاقستان ودان كەيىنگى جىلدارى ايتارلىقتاي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى.
رەسەيدىڭ بەلگىلى ساياساتتانۋشىسى يۋ.سولوزوبوۆ بىلاي دەپ اتاپ كورسەتەدى: «حالىق از ورنالاسقان كوپەتنوستى ۇلكەن اۋماقتا قازاقستان جاڭا ۇلتتىق مەملەكەت قۇردى. جانە ەڭ ماڭىزدىسى, ويداعىداي جۇمىس ىستەپ جاتقان وسى مەملەكەتتىلىك مۇنايدىڭ باعاسى جوعارى بولعان جاعدايدا ەمەس, كەرىسىنشە, 90-جىلداردىڭ باس كەزىندەگى ەكونوميكانىڭ تولىق دەرلىك تۇرالاعان جاعدايىندا قۇرىلۋى كەڭەستىك كەزەڭنەن كەيىنگى نەعۇرلىم تابىستى مەملەكەتتىلىكتىڭ جارقىن ۇلگىسى بولىپ تابىلادى».
2000 جىلدان باستاپ ەل جاڭا كەزەڭگە اياق باستى. 90-جىلداردىڭ اياعىنداعى ەكونوميكالىق كۇيزەلىس قازاقستاننىڭ كۇرت ءوسۋ كەزەڭىمەن الماستى. ەلگە شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ اعىلۋى قايتا جانداندى, ونەركاسىپ ءوندىرىسى جەدەل قارقىنمەن ۇلعايدى, قارجى جۇيەسى نىعايدى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىگى ايتارلىقتاي كەڭەيدى.
2008-2009 جىلدارى الەمدىك داعدارىسقا الىپ كەلگەن ەكونوميكالىق دابىرا ورلەۋ كەزىندە قازاقستانداعى ءىجو-ءنىڭ جىل سايىنعى ءوسىمىنىڭ قارقىنى 8-10 پايىزدى قۇرادى. سونىمەن قاتار, 90-جىلداردىڭ سوڭىنداعى تاجىريبە قولايسىز ەكونوميكالىق جاعدايلارعا دەر كەزىندە دايىندىق قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. وسىلارعا بايلانىستى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋى مەن قۇلدىراۋىنىڭ قايتالانىپ وتىراتىندىعىن, ەلىمىز ونىمەن تىعىز بىتە قايناسقانىن ەسكەرىپ, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ كورەگەندىك شەشىمىمەن 2001 جىلدىڭ مامىرىندا ۇلتتىق قور قۇرىلدى.
پرەزيدەنتتىڭ كورەگەن ستراتەگياسى 2008-2009 جىلدارداعى جاڭا ەكونوميكالىق داعدارىستان وتۋدە شەشۋشى ءرول اتقاردى. 2007 جىلى جاقىنداپ كەلە جاتقان جاھاندىق ەكونوميكالىق داۋىلدىڭ العاشقى بەلگىلەرىن سەزىپ, مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ بارلىق تەتىكتەرىن قاتىستىرىپ, الدىن الا قۇرىلعان «قاۋىپسىزدىك جاستىعى» – ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىن ىسكە قوسا وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى داعدارىسقا قارسى ۇلتتىق باعدارلامانى جەدەل دايىنداۋعا تاپسىرما بەردى.
قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك قارجى داعدارىسىنان العاشقى بولىپ وتكەندەردىڭ ءبىرى جانە بۇگىنگى كۇنى ورنىقتى ەكونوميكالىق ءوسۋ تراەكتورياسىنا تاعى دا شىقتى. ۇكىمەتتىڭ باعالاۋى بويىنشا ەكونوميكالىق ءوسۋ تاياۋداعى 5 جىلدا جىل سايىن 7%-دى قۇرايدى. ەلدىڭ الدىندا قازاقستاندىقتاردىڭ قارقىندى ەڭبەك ەتۋىن تالاپ ەتەتىن اۋقىمدى جاڭا مىندەتتەر تۇر. پرەزيدەنت «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ XIII سەزىندە سويلەگەن سوزىندە «الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ تۋرالى ماقساتىمىزدى ەستەن شىعارماۋعا ءتيىستىمىز», – دەگەن بولاتىن. الداعى ەكونوميكالىق قۇرىلىستىڭ كەڭ قۇلاش جايۋىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋگە بولادى دەپ ايتۋعا نەگىز بار.
ەكونوميكالىق وزگەرىستەرگە بايلانىستى ۇدەرىستەر قازاقستاننىڭ ساياسي سالالارىن دا شارپىدى. ءوزىنىڭ «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» دەگەن قاعيداتى بويىنشا پرەزيدەنت 2004 جىلى وتكەن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ VII سەزىندە پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋدى, ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولىن كوتەرۋدى, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ, سوت جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ قىزمەتتەرىن جەتىلدىرۋ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن ودان ءارى دامىتۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋدى كوزدەيتىن كەڭ كولەمدى ساياسي رەفورماعا باستاماشىلىق جاسادى.
دەموكراتيالاندىرۋ جانە ازاماتتىق قوعام ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا جانە ونى الماستىراتىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ باسشىلىعىمەن جۇمىس ىستەيتىن دەموكراتيالاندىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا 2007-2008 جىلدارداعى ساياسي رەفورمانىڭ نەگىزىن قالايتىن باعدارلاما ءازىرلەدى. كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا وپپوزيتسيانى قوسا العاندا, ەلدىڭ بارلىق نەگىزگى ساياسي كۇشتەرى قاتىستى, ونىڭ باستى ماقساتى ەلدەگى حالىقتىڭ بىرلىگىنە, قوعامدىق تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىققا, پروگرەستى قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتەتىندەي بولسا, بارلىق مۇددەلى تاراپتارمەن كەز كەلگەن ماسەلەلەر بويىنشا تالقىلاۋعا ەلباسىنىڭ اشىق جانە دايىن ەكەندىگىن دالەلدەدى.
قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىندەگى جۇزەگە اسىرىلعان رەفورما دەموكراتيا جولىنداعى ەلدىڭ تۇراقتى العا جىلجۋىنىڭ ايشىقتى كۋاسى بولدى. پارلامەنت 2007 جىلى قابىلداعان قولدانىستاعى زاڭناماعا جاسالعان تۇزەتۋلەر ەلدىڭ رەپرەزەنتاتيۆتi ورگاندارىنىڭ ءتۇرلى دەڭگەيلەردەگى بيۋدجەتتەردى قالىپتاستىرۋى مەن باقىلاۋى, اتقارۋشى بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋشىلار الدىندا ەسەپ بەرۋى, جوعارى مەملەكەتتىك لاۋازىمدارعا تاعايىنداۋ كەزىندە كانديداتۋرالاردى كەلىسۋ بولىگىندەگى وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتتى. سونداي-اق, پارلامەنتتەگى ساياسي پارتيالاردىڭ ۇكىمەتتى قالىپتاستىرۋداعى ءرولى نىعايتىلدى. كوپتەگەن بەدەلدى حالىقارالىق ساراپشىلار بۇل تۇزەتۋلەردى دەموكراتيالىق جولمەن «جوعارىدان جاسالعان رەۆوليۋتسيا» دەپ اتادى.
مەملەكەت باسشىسى باسىم كوڭىل ءبولىپ كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك سالاداعى سوڭعى ون جىلدىقتاعى قول جەتكىزگەن تابىستارى بارشاعا ءمالىم. بۇۇ ءدۇنيەجۇزىلىك سامميتىندە 2000 جىلى قابىلدانعان مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارى مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالدى. ەلدە جۇمىسسىزدىقتى 2000 جىلعى 12,8 پايىزدان 2010 جىلى 5,5 پايىزعا دەيىن قىسقارتۋعا قول جەتتى.
پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» اتتى جولداۋىندا, ونىڭ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ XIII سەزىندە سويلەگەن سوزىندە جانە ۇلىقتاۋ راسىمىندەگى ءسوزىندە ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ودان ءارى جاقسارتۋ جونىندە مىندەتتەر قويدى. جاڭا الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى ماقسات, مىندەتى قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن, ولاردىڭ دەنساۋلىعىن, قولايلى تۇرعىن ۇيگە قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
ول ءۇشىن بەرىك نەگىز جاسالدى. 1994 جىلى جان باسىنا شاققانداعى ءىجو 700 دوللاردان ءسال استام عانا بولدى. 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا ول 12 ەسەدەن استام ءوسىپ, 9 مىڭ اقش دوللارىنان اسىپ ءتۇستى. تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى 20 جىلدىعىندا ءبىردە-ءبىر ەل وسىنداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە الماعانىن الەمدىك ءتاجىريبە كورسەتىپ وتىر.
ستراتەگيالىق جوسپارلار شەڭبەرىندە تاياۋداعى ونجىلدىقتا ءىجو-ءنى 2020 جىلعا دەيىن 2009 جىلعى كورسەتكىشتەرى نەگىزىندە ەكونوميكانىڭ 30 پايىزدىق وسىمىنە قول جەتكىزۋ, ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىن ءىجو-ءنىڭ 30 پايىزىنا دەيىن, ال ءىجو-دەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسىن كەمىندە 40 پايىزعا جەتكىزۋ مىندەتى العا قويىلدى.
قازاقستاننىڭ سوڭعى ونجىلدىقتاعى سىرتقى ساياسي قىزمەتى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن قول جەتكىزىلگەن ءىرى تابىستارمەن ايشىقتالادى. ءىرى, ەڭ ءبىر ىقپالدى وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك جۇيەسى – ەقىۇ-عا 2010 جىلعى ءساتتى توراعالىق ەتۋ ەلىمىزدىڭ داۋىرلىك جەتىستىگى بولىپ تابىلادى.
ۇيىمنىڭ 1999 جىلعى ىستامبۇلداعى سامميتىنەن بەرى ەقىۇ-عا باسشىلىق ەتكەن ەشبىر ەل توراعالىقتىڭ قازاقستان ۇسىنىپ, ىسكە اسىرعانداي باعدارلاماسىن ازىرلەي العان ەمەس. ۇيىمنىڭ استانادا وتكىزىلگەن سوڭعى 11 جىل ىشىندەگى ءبىرىنشى ءسامميتى ەقىۇ-عا قازاقستاننىڭ باسشىلىق ەتۋىنىڭ ءناتيجەلەرىنە ەرەكشە ماعىنا قوستى. وسى ءىس-شارانىڭ شارىقتاعان تابىسى ەڭ اۋەلى قازاقستان باسشىسىنىڭ ءسامميتتى وتكىزۋگە ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ كەلىسىمىن الۋىنا, سونداي-اق فورۋمنىڭ قورىتىندى قۇجاتى – استانا دەكلاراتسياسىنا قول قويۋ كەزىندە بىتىمگەرشىلىككە قول جەتكىزۋدىڭ شەشۋشى فاكتورى بولعان حالىقارالىق بەدەلىنىڭ جوعارىلىعىنا جانە ەلباسىنىڭ وسى ىستەرگە تىكەلەي قاتىسۋىنا بايلانىستى بولدى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ دەكلاراتسيادا كورىنىس تاپقان يدەيالارىنىڭ ارقاسىندا ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى بۇكىل كەڭىستىكتە بەيبىت ءومىر ورناتۋ ءۇردىسىنىڭ زاماناۋي تۇسىنىگىن بەينەلەگەن «استانا رۋحى» جانە «ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك» ۇعىمدارى حالىقارالىق ساياسي لەكسيكونعا بەرىك ورنىقتى.
ۇستىمىزدەگى جىلى قازاقستاننىڭ بەدەلدى ءارى ىقپالدى مەملەكەت رەتىندە حالىقارالىق تۇرعىدان تانىلعان ابىرويى ارتا ءتۇستى. ەلىمىز شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى ءبىر جىلدىق توراعالىق فۋنكتسيالارىن تابىستى ءجۇزەگە اسىرسا, 1 شىلدەدەن باستاپ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنداعى توراعالىعىنا كىرىستى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن وسى الەمدىك ۇيىمنىڭ اتى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى بولىپ وزگەرتىلدى. ىنتىماقتاستىق ءسوزى بۇكىل مۇسىلمان جۇرتىن ورتاقتاستىرا تۇسەتىنىنە سەنەمىز. ال استانادا وتكەن شىۇ-نىڭ 10-شى مەرەيتويلىق ءسامميتى ساياسي كۇنتىزبەنىڭ ەلەۋلى وقيعاسى بولدى.
قازاقستاننىڭ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى ءجونىندەگى كەڭەستى (اوسشك) شاقىرۋ تۋرالى حالىقارالىق ۇندەۋى جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە قوسقان قوماقتى ۇلەس بولىپ تابىلادى. وسى باستامالاردىڭ تابىستى ىسكە اسىرىلۋىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ وركەنيەتتەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋ, بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك جانە بىرگە وركەندەۋ ءۇشىن جاھاندىق ىنتىماقتاستىق يدەياسىن ىلگەرىلەتۋ ءجونىندەگى سىرتقى ساياسي مۇمكىندىكتەرى الەمدىك قوعامداستىققا پاش ەتىلدى.
ەلىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تابىستارى مەن ساياسي كۇش-قۋاتى, ەلەۋلى گەوساياسي ءرولى كوپتەگەن شەت مەملەكەتتەر مويىندايتىن وڭىرلىك كوشباسشىلىعىنا ارقاۋ بولدى. ماسەلەن, وسىنداي پىكىردى اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ح.كلينتون استانا سامميتىندەگى سوزىندە ايتتى. بۇل – وتە دۇرىس پىكىر. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ءىجو-ءسى ورتالىق ازيانىڭ باسقا مەملەكەتتەرىنىڭ جيىنتىق ءىجو-سىنەن ەكى ەسە ارتىق, قازاقستان نارىقتىق قايتا قۇرۋلار قارقىنى مەن تەرەڭدىگى, تارتىلعان ينۆەستيتسيالار كولەمى, جان باسىنا شاققانداعى كىرىس مولشەرى جاعىنان كورشى ەلدەردەن اسىپ ءتۇستى. مەملەكەتتىك باسقارۋ تيىمدىلىگىنىڭ دارەجەسى, ساياسي ىرىقتاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ سەرپىنى وڭىردەگى ەڭ ۇزدىك دەپ سانالادى. قازاقستان قىرعىزستان مەن تاجىكستانعا تۋىستىق كومەك كورسەتۋدە, وڭىرلىك ينتەگراتسيالىق باستاما تانىتۋدا. بۇكىل ورتالىق ازيانىڭ ورتاق مۇددەلەرىن قورعاي وتىرىپ, ءوزىنىڭ ليدەرلىك مارتەبەسىن راستاي تۇسۋدە.
قازاقستاننىڭ رەسەيمەن, قىتايمەن, اقش-پەن جانە ەۋرووداقپەن ەكىجاقتى بايلانىستارى ورنىقتى ورلەۋدى بىلدىرەدى. ال ورلەۋدىڭ نەگىزىندە ءوزارا ساياسي جانە ەكونوميكالىق مۇددەلەرمەن قاتار, وسى ەلدەر باسشىلىعى مەن ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ اراسىندا ورناعان سەنىمدى جەكە بايلانىستاردىڭ جاتقاندىعىن دا اتاپ وتكىم كەلەدى. سوندىقتان قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلى, ەڭ الدىمەن, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ جەكە بەدەلىنىڭ ارقاسىندا كەلدى دەپ باتىل تۇردە ايتۋعا بولادى.
وسى جىلداردا پارلامەنت پرەزيدەنتتىڭ قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتى ويداعىداي قۇرۋ جونىندەگى ستراتەگيالىق يدەيالارىن العا اپارا ءبىلدى. جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگان اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك مىندەتتەردى شەشۋگە بەلسەندى اتسالىستى, ەندى-ەندى عانا قارقىن الىپ كەلە جاتقان رەفورمالاردى جەدەل قۇقىقتىق قولداۋدى قامتاماسىز ەتتى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا بارلىق قاجەتتى زاڭنامالىق بازا شاپشاڭ تۇردە قالىپتاستىرىلدى, نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى سالىندى, قوعامنىڭ تىنىس-ءتىرشىلىگىنىڭ ماڭىزدى سالالارىن رەگلامەنتتەيتىن زاڭدار قابىلداندى. 1995 جىلى بىلىكتى قوس پالاتالى پارلامەنت قۇرىلعان كەزدەن باستاپ 1860 زاڭ جوباسى قابىلداندى, سايلاۋشىلارمەن مىڭداعان كەزدەسۋلەر وتكىزىلدى, شەتەلدىك ءارىپتەستەرمەن زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىن كەڭىنەن حالىقارالىق پىسىقتاۋ جۇرگىزىلدى. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ ءبىزدىڭ قازاقستاندىق زاڭنامانى كەڭەس داۋىرىنەن كەيىنگى كەڭىستىكتەگى وزىق زاڭنامالاردىڭ ءبىرى دەپ تانۋى وسى ۇلكەن جۇمىستىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى.
وكىلدى بيلىك ورگانىنىڭ ىلگەرى دامۋىندا پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جوعارى ءرول اتقارعاندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پارلامەنتتى كۇشەيتۋ جونىندەگى باستامالارى قازاقستاندىق پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىن قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزىنە اينالدى.
تۇتاستاي العاندا, بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ جاڭا, تاۋەلسىز, قۋاتتى ءارى وركەندەگەن مەملەكەت قۇرۋعا باعىتتالعان 20 جىلدىق جاسامپاز ەڭبەگى ەلباسى, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ: «ءبىز تۇراقتىلىقتان جاڭعىرتۋ ارقىلى ءوركەندەۋگە جەتەلەيتىن دامۋ مەن تابىسقا جەتۋدىڭ ەرەكشە, دۇرىس فورمۋلاسىن تاپتىق», دەگەن سوزدەرىنىڭ ادىلەتتىلىگىن تولىعىمەن دالەلدەيدى.
سوندىقتان ساۋىردە وتكەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ وسى باعىتتى – مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءوزى باستاپ, جۇرگىزىپ كەلە جاتقان باعىتتى جالعاستىرۋعا دەگەن شىن نيەتىن راستاپ بەردى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» تاياۋداعى جولداۋىندا مەملەكەت قۇرىلىسىنىڭ جيىرما جىلدىق تاريحى, وسىنداي كۇردەلى دە ىزگى جولدا قول جەتكىزگەن جەڭىستى جولدارى, تاياۋداعى جانە ودان ارعى كەزەڭدەردى كوزدەيتىن مەجەلەر قازاقستاننىڭ دامۋى الەمدىك پراكتيكادا جالپى قابىلدانعان دەموكراتيا, «ادامي كاپيتالعا» ۇقىپتى كوزقاراس قاعيداتتارىنا سايكەس كەلەدى دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا نەگىز بولا الادى, مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ءوز بولاشاعىنا قاتىستى تاڭداپ الىنعان باعىتىنىڭ دۇرىستىعىن تانىتادى.
بۇل رەتتە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» 1991 جىلعى 16 جەلتوقسانداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭ جاڭا, تاۋەلسىز قازاقستاندى دامىتۋ ءۇشىن نەگىزگى قۇجات بولىپ تابىلاتىندىعىن ارقاشان ەستە ساقتاۋ قاجەت. قۇجات «قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» 1990 جىلعى 25 قازانداعى دەكلاراتسيانىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن بەكىتىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ ناعىز دەكلاراتسياسىنا اينالدى.
قازاقستاننىڭ 20 جىلدىعى تۇسىندا, وقيعانىڭ ەرەكشە ماڭىزىن سەزىنە وتىرىپ, پارلامەنتتىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىق دەكلاراتسياسىن قابىلداۋىن ورىندى دەپ سانايمىن. وسىنداي قازىرگى جانە بولاشاق ۇرپاققا ارنالعان سالتاناتتى ساياسي-قۇقىقتىق قۇجاتتا قازاقستاننىڭ نەگىزگى جەتىستىكتەرى كورسەتىلەدى دەپ ويلايمىن.
جاڭا دەكلاراتسيا ءاربىر ازاماتقا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ باسشىلىعىمەن 20 جىل ىشىندەگى جەتىستىكتەرىنىڭ اۋقىمىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىق دەكلاراتسياسى جاڭا بيىكتەرگە شىعۋ ءۇشىن, جارقىن جەڭىستەرگە جەتۋ ءۇشىن بەرىك نەگىز قالايدى.
قايرات ءمامي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى.