ايدىنى شالقىعان اساۋ تولقىندى ىلە وزەنىنىڭ جاعاسىنا قونىس تەپكەن قاپشاعاي قالاسى ءوتكەن جىلى قىرىق جىلدىق بەلەستى ارتقا تاستادى. وتكەنى مەن ءبۇگىنىنە باعا بەرگەن الىس-جاقىننان كەلگەندەر تارتىمدى ءاڭگىمە قوزعاپ, مارە-سارە بولدى.حالقىمىز «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەگەن ءسوزدىڭ رياسىز شىندىعىنا وسىلاي كوز جەتكىزدى. سول كەزدە ايماق قازىرگىدەي قايناعان ءتىرشىلىكتىڭ ورتاسى ەمەس, ءومىر-وزەن ءوز اعىنىمەن باياۋ ءوتىپ جاتقان-دى. ونىڭ وزگەرۋ سەبەبى بىلاي باستالعان.
ەل ەكونوميكاسىنىڭ ستراتەگيالىق باعدارىندا ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋ كەزەك كۇتتىرمەس مىندەتتەردىڭ بىرىنە اينالىپ, قالانىڭ تاريحي قۇرىلىسى سانالعان جاساندى قاپشاعاي تەڭىزى عانا ەمەس, الماتىعا سەرىكتەس قاپشاعاي شاھارى شاڭىراق كوتەرىپ, ىرگەتاسى قالانعان. بۇگىنگى شاھارلىقتاردىڭ ءومىرى وسى قالامەن ەتەنە بولعاندىقتان, ونىڭ قول جەتكىزگەن بيىگىن كوز الدىمىزدان وتكىزسەك, ارينە كوڭىل تولىپ, مارقايادى.
جەتىسۋ ارقىلى سوزىلعان ۇلى جىبەك جولىنىڭ ءبىر بولىگى قازىرگى قاپشاعاي اۋماعىنداعى ىلە وزەنىن كەسىپ وتكەنى بەلگىلى. ءجۇز جىلدان بەرى وسى وتكەلدىڭ جاعدايى كوپ وزگەرمەگەن. بۇل تۋرالى پ.سەمەنوۆ-تيانشانسكي مەن ش.ءۋاليحانوۆتىڭ كۇندەلىكتەرىندەگى جازبالارى كۋا بولادى.
1853 جىلى توپوگراف سونين وزەن ارقىلى وتكەل رەتىندە جانە اسكەري بەكىنىس قۇرىلىسىن سالۋدا وسى جەردى تاڭداپتى. كۇزەت جانە قىزمەت كورسەتۋ ماقساتىندا گارنيزون قۇرىلسا, كەيىننەن كەنتكە اينالعان. تۇراقتى كوپىر سالۋ تۋرالى ماسەلە ەرتەرەك كوتەرىلگەن. كەنت قىزمەتكەرلەرى وزەننەن وتكىزۋ قىزمەتىنەن ءبولەك, وزەن بويىمەن كەمە قاتىناسىن دا جولعا قويادى. بۇل ىلە وزەنىنىڭ باسى مەن اياعى ارالىعىنداعى ەلدى مەكەندەرمەن, ءتىپتى كورشىلەس قىتايمەن دە ساۋدانىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزعانىن سودان بەرگى ۋاقىت سارالاپ وتىر.
كەڭەس كەزەڭىندە جاڭا زامانعا بەيىمدەلگەن ىلەلىكتەر بالىق اۋلاۋمەن, كەمە قاتىناسىمەن, قۇرىلىس جۇمىستارى ءۇشىن قامىس شابۋمەن اينالىسا باستاعان. قاپشاعاي شاتقالىندا سۋ ەلەكتر ستانساسىن سالۋ يدەياسى سوناۋ 1942 جىلى باستالسا, 60-جىلداردىڭ باسىندا «گيدروپروەكت» بۇكىلوداقتىق جوبالاۋ-ىزدەۋ جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قازاق فيليالىندا قاپشاعاي گەس-ءىنىڭ جوبالاۋ جۇمىستارى تولىق اياقتالادى. قۇرىلىستىڭ باس مەردىگەرى «ەرتىس گەس قۇرىلىس» ترەسى سانالسا, قۇرىلىسشىلار 1963 جىلى شىعىس قازاقستاننان, ەرتىس وزەنىندەگى بۇقتىرما گەس-ءىنىڭ قۇرىلىسىنان كەلگەن ەدى.
بۇكىلحالىقتىق سيپات العان قۇرىلىستى سالۋشىلار كوپ ۇلتتىڭ وكىلدەرىن قۇرادى. قالا مۇراعاتىندا سول كەزدەگى گەس قۇرىلىسشىلارىنىڭ كومسومولدىق جولدامالارى ساقتالعان. جۇمىس وتە اۋىر بولعانىمەن, جاستاردىڭ تەڭىز جاعاسىنداعى قالانى كورۋ, وعان ۇلەس قوسۋ ارمانى بارىنەن جوعارى تۇرعانىن اتاپ ايتقان ءجون.
جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە كەشەگى كەمەل تاريحى, ءبۇگىنگى كورىكتى كەلبەتىمەن كەلەشەككە جارقىن جول سالعان قاپشاعاي تالاي ۇلتتىڭ, تالاي ۇرپاقتىڭ وكىلىن قۇشاعىنا الىپ, جىلدارمەن بىرگە ەسەيدى. وسى جەردە گەس بوي كوتەرگەندە قاپشاعاي قالاسى ەلدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدى نىسانى جانە رەسپۋبليكادا ەكونوميكالىق-ستراتەگيالىق ءمان-ماڭىزى بار قۇندى جوبالاردىڭ قاتارىن قۇرادى, ءارى بىرەگەيى ەكەنىن دالەلدەدى.
ەلباسىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋلارىنداعى تاپسىرمالاردى ورىنداۋدا قاپشاعايلىقتار ەرەكشە قارقىنمەن ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. قاپشاعايدا ءوندىرىس پەن قۇرىلىس-قۇراستىرۋ جۇمىستارىنىڭ كولەمى ءوسىپ, جاڭا كاسىپورىندار ىسكە قوسىلۋدا. نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن قاپشاعاي شاھارى, زارەچنىي جانە شەڭگەلدى وكرۋگتەرىندەگى ونەركاسىپتىك-يندۋستريالىق ايماقتى دامىتۋعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارى ماقساتتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلعانى وسىنىڭ ايعاعى.
ينۆەستيتسيا تارتۋ جاعىنان دا شاھار قولايلى ايماقتار قاتارىنان تابىلادى. جىل سايىن نەگىزگى كاپيتالعا جيىرما ميلليارد تەڭگەگە دەيىن قارجى تارتىلعان. قىسقا مەرزىمدە «ارنا» ونەركاسىپتىك ايماعىندا «IAG Trade» بالىق ءوڭدەۋ كەشەنى مەن مەتالل قۇرىلىمدارىن جاسايتىن «Ilno group» زاۋىتى پايدالانۋعا بەرىلگەن. كوكونىستى وڭدەپ, تۇتىنۋشىعا ۇسىناتىن كەشەن جاقىن كۇندەرى ىسكە قوسىلماقشى. جىلۋ وقشاۋلاۋ تاقتايشالارىن وندىرەتىن «پەنوپلەكس» زاۋىتىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانسا, ەلەكتر قوسالقى ستانسالارىن شىعاراتىن «ەلەكترقالقان» زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى ءبىتۋدىڭ الدىندا.
قاپشاعايدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن جاقسارتۋ ماقساتىندا الماتى قورشاۋ قۇرىلىمدارى زاۋىتىنىڭ جانىنان بازالت تالشىقتارىن وندىرەتىن كاسىپورىن قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ جوسپارلانعان. مۇنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە جاڭا كاسىپورىنداردى ىسكە قوسۋ ناتيجەسىندە ونەركاسىپ كولەمىنىڭ ارتۋىنا مۇمكىندىك تۋاتىنىن كورسەتەدى.
قۇرىلىس سالاسىندا قىرىقتان استام كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. ولارعا جاڭا قۇرىلىستاردى, ەسكى نىسانداردى قايتا سالۋ مەن ءجوندەۋ, سەيسموكۇشەيتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جۇكتەلگەن.
ايماقتا مىڭداي شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارى جۇمىس ىستەسە, قالا بيۋدجەتىنە 639,1 ملن. تەڭگە قارجى ءتۇستى. وندا 10 456 ادام ەڭبەك ەتەدى. جىل باسىنان بەرى 3195,3 مىڭ تەڭگەنىڭ ءونىمى تۇتىنۋشىعا جول تارتتى. اتالعان سالانىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەستەرىن قوسقان كاسىپكەرلەر قاتارى تولىعىپ, ءونىم ساپاسى دا جوعارىلاي تۇسكەن. سوڭعى جىلدارى قاپشاعاي قالاسى تۇرعىندار مەن تۋريستەرگە ىڭعايلى, كورىكتى دە جاسىل قالاعا اينالىپ كەلەدى. مۇنداي جۇمىستارمەن «قاپشاعاي كوركەيتۋ», «قاپشاعاي جىلۋ», «قاپشاعاي سۋ قۇبىرى», «قامقور» كوممۋنالدىق كاسىپورىندارى اينالىسىپ, شاھارداعى ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا ۇلەستەرىن قوسىپ وتىر.
اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, گەكتار بەرەكەلىلىگىن ارتتىرۋدا 275 وندىرىستىك كووپەراتيۆ پەن شارۋا قوجالىقتارى, جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەر ىزدەنىس تانىتىپ وتىر. وسىلايشا 73,9 مىڭ گەكتار جەر ءتيىمدى پايدالانىلۋدا.
قالامىزدا وتكەن جىلى ءجۇرگىزىلگەن «جول كارتاسى» باعدارلاماسى تيىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەندى. ونى جۇزەگە اسىرۋ نەگىزىنەن الەۋمەتتىك جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق سالالاردان باستالدى. الەۋمەتتىك جاعىنان جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ جانە ماماندىعى بويىنشا قازىرگى ۋاقىتتا جۇمىسقا ورنالاسا الماعان كادرلاردى قايتا دايارلاۋ وتە ءتيىمدى بولدى. قاپشاعايلىقتار ءۇشىن «جول كارتاسى» جاڭا ماماندىق الۋدىڭ مۇمكىندىگىنە جول اشتى جانە جۇزدەگەن ادام ءوز كاسىپتەرىنەن ناسىپتەرىن تاۋىپ وتىر.
ۋاقىت وتكەن سايىن قالانىڭ كەسكىن-كەلبەتى وزگەرىپ, ساۋلەتتەنە تۇسكەن. باعدارلاما اياسىندا قالا جەدەل كوگالداندىرىلىپ, جاسىل جەلەكپەن كومكەرۋ, بەزەندىرۋ ماقساتىندا جول بويى, بازارلار, مادەنيەت جانە دەمالىس نىساندارىنا سايالى اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىلىپ, ەكولوگيالىق احۋالدىڭ وزگەرتۋگە نەگىز قالانۋدا.
قاپشاعاي جاعالاۋىندا تۋريزم يندۋسترياسىنىڭ قارقىندى دامۋىنا مۇمكىندىك مول. جاڭا دەمالىس ايماقتارى سالىندى. اقىلى تۋريستىك-ەكسكۋرسسيالىق قىزمەت كولەمى شامامەن ءۇش ءجۇز ميلليون تەڭگەنى قۇرادى. جاعالاۋدا 250 بازا ورنالاسسا, ولاردىڭ كوبى تۇتىنۋشى مەن دەمالۋشىلارعا كەڭەيتىلگەن قىزمەت تۇرلەرىن كورسەتىپ كەلەدى.
ويىن بيزنەسى – قالا بيۋدجەتىن تولتىرۋدىڭ ءبىر كوزى دەسەك, اسىرا ايتقاندىق ەمەس. جاعالاۋدا ويىن-ساۋىق ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. قاپشاعايدا 23 كازينو سالىنادى دەپ بولجانسا, بۇگىنگى كۇنى ونعا جۋىعى جۇمىس ىستەپ تۇر.
تاريحىن جەتپىسىنشى جىلداردان باستاعان قالا تالاي ۋاقىت بەلەستەرىنەن وسىلاي استى. ءبىر كەزدە كومسومولدىق جولدامامەن كەلگەن جيىرمالارداعى ۇل-قىزدار بۇگىندەرى قالانىڭ قۇرمەتتى ارداگەرلەرى اتانعان. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىنداعى ەڭبەك ءۇردىسى جاڭا ەكپىنمەن جالعاسۋدا. جاس ۇرپاق تاربيەسى, حالىقتىڭ رۋحاني-ءمادەني دامۋىنا جول اشىلعانىن دا ايتقان ابزال. ەلجاندىلىق باعىتتاعى باستامالار دا ءومىرشەڭدىگىمەن ايقىندالۋدا. شاھار تاريحى – اكەلەرىمىز بەن انالارىمىزدىڭ, وندا تۇراتىن ءارقايسىمىزدىڭ تاريحىمىز. وسى التىن ارقاۋدى جالعاستىرۋ ءبۇگىنگى ۇرپاقتىڭ مىندەتى.
كەشەگىسىز كەلەشەكتىڭ بولمايتىنىن ەسكەرسەك, وتكەنىمىزدى سارالاپ, تارازىدان وتكىزىپ, كەلەشەككە ۇلكەن ۇمىتپەن قادام جاسايتىنىمىز اقيقات. دەمەك, قالانىڭ كەلەشەگى كەمەل, حالىقتىڭ ەرتەڭى نۇرلى دەۋگە بولادى.
ناۋرىزباي تاۋباەۆ, قاپشاعاي قالاسىنىڭ اكىمى.